Đấu trường La Mã, hay còn được gọi phổ biến là Colosseum (Colosseo), không chỉ đơn thuần là một công trình kiến trúc khổng lồ còn sót lại từ thời cổ đại. Nó là biểu tượng bất diệt của đế chế La Mã, một minh chứng cho kỹ thuật xây dựng vượt thời đại, và là nơi ghi dấu ấn sâu sắc nhất về khát vọng giải trí, quyền lực và sự tàn khốc của con người. Với lịch sử trải qua gần hai thiên niên kỷ, từ đỉnh cao vinh quang cho đến hoang vu, sau đó là sự tái sinh như một di sản văn hóa thế giới, Colosseum vẫn đứng im lặng tại trung tâm Rome, kể cho thế hệ sau nghe những câu chuyện về vinh quang và máu lửa.
Có thể bạn quan tâm: Lịch Sử Ẩm Thực Việt Nam: Hành Trình Ngàn Năm Vừa Giữ Gìn Vừa Hòa Nhập
I. Bối Cảnh Lịch Sử: Sự Ra Đời Của Một Kỳ Quan
1.1. Cuộc Khủng Hoảng Năm 69 TCN và Triều Đại Flavian
Năm 69 TCN được sử gia La Mã gọi là “Năm của bốn Hoàng đế” (Year of the Four Emperors). Sau cái chết của Nero, đế chế lâm vào hỗn loạn nội chiến. Galba, Otho, Vitellius lần lượt lên ngôi và bị lật đổ trong vòng chưa đầy một năm. Cuối cùng, Vespasian – một vị tướng quân xuất thân thấp kém nhưng tài ba – chiến thắng, thành lập triều đại Flavian.
Có thể bạn quan tâm: Lịch Sử Thành Phố Vũng Tàu: Hành Trình Từ Bãi Biển Hoang Vắng Đến Trung Tâm Kinh Tế – Văn Hóa Sôi Động
Vespasian đối mặt với một đế chế kiệt quệ, ngân khزانة trống trơn và lòng dân bất mãn vì sự chuyên chế, xa hoa của Nero. Nero đã xây dựng “Nhà vàng” (Domus Aurea) – một quần thể cung điện khổng lồ chiếm dụng đất công ở trung tâm Rome, bao gồm một hồ nhân tạo lớn. Đây là biểu tượng của sự tham lam và tách biệt giữa hoàng gia và dân chúng.
Có thể bạn quan tâm: Top Buffet Hải Sản Ngon Nhất Hà Nội 2024: Hành Trình Khám Phá Vị Biển Đẳng Cấp Giữa Trái Tim Thủ Đô
1.2. Chiến Lược “Cho Vui Cho Mua” (Panem et Circenses)
Để củng cố quyền lực, Vespasian áp dụng chính sách “Bánh mì và trò xem” (Panem et Circenses). Ông quyết định triệt tiêu Domus Aurea, lấp đầy hồ nhân tạo và xây dựng trên đó một công trình phục vụ công cộng: Amphitheatrum Flavium (Đấu trường Flavian) – tên gọi ban đầu của Colosseum.
Đây là một nước đi chính trị thông minh: Trả lại đất cho dân, cung cấp giải trí miễn phí, và thể hiện sự hào phóng của vị hoàng đế mới. Vespasian không sống thấy công trình hoàn thành; ông qua đời năm 79 TCN khi đấu trường mới hoàn thành tầng ba. Con trai ông, Titus, tiếp tục công trình và khai mạc năm 80 TCN với một lễ hội kéo dài 100 ngày. Domitian, em trai Titus, hoàn thiện các tầng trên và xây dựng hệ thống hầm ngầm phức tạp (hypogeum).
II. Kiến Trúc Và Kỹ Thuật: Kỳ Quan Kỹ Thuật Cổ Đại
2.1. Quy Mô Và Dung Lực
Colosseum có hình elip, dài 189m, rộng 156m, cao 48m (tương đương tòa nhà 16 tầng hiện nay). Chu vi bên ngoài 545m. Diện tích sàn đấu (arena) là 86m x 54m. Công trình có thể chứa từ 50.000 đến 80.000 khán giả (ước tính trung bình khoảng 65.000), một con số khổng lồ so với bất kỳ sân vận động nào thời bấy giờ.
2.2. Hệ Thống Cột Và Mặt Tiền: Thẩm Mỹ Trật Tự
Mặt tiền bên ngoài gồm 4 tầng:
Tầng 1 (Địa tang): Kiến trúc Doric, chắc chắn, nam tính. 80 cung cửa (arcades) có số thứ tự, trong đó 4 cửa chính không đánh số dành cho Hoàng gia, Vestal Virgins (Nữ thầy Vesta), Thượng viện và Đội thị vệ.
Tầng 2: Kiến trúc Ionic, thanh thoát hơn. Các cung cửa được trang trí bởi tượng thần thoại (nay hầu như mất hết).
Tầng 3: Kiến trúc Corinthian, hoa mỹ nhất. Cũng có tượng trang trí.
Tầng 4 (Attic): Không phải cung cửa mà là tường liền đục lỗ vuông (để gắn cột gỗ cho hệ thống che nắng – velarium). Tầng này trang trí bằng các móc kim loại (hiện còn thấy lỗ móc) để treo dây kéo màn che.
Sự kết hợp ba trình tự cổ điển (Doric, Ionic, Corinthian) theo thứ tự từ dưới lên trên thể hiện triết lý kiến trúc La Mã: Sức mạnh (Doric) -> Sự cân đối (Ionic) -> Vinh quang/Hoa mỹ (Corinthian).
2.3. Vật Liệu Và Kỹ Thuật Xây Dựng Tiên Phong
Colosseum là kiệt tác của bê tông La Mã (Opus Caementicium) và gạch nung (Tufo/Tuff).
Nền móng: Đào sâu 13m, bê tông dày 12m, chịu lực khổng lồ.
Khung xương: Sử dụng đá Travertine (đá vôi rắn) cho các cột, vách chịu lực chính. Không dùng keo xi măng hiện đại mà dùng móc sắt chì (clamps) để nối các khối đá. Khoảng 300 tấn sắt đã bị bóc lột trong trung cổ để đúc vũ khí, để lại những vết lõm đặc trưng trên tường đá ngày nay.
Vòm nang (Barrel vaults) và Vòm xéo (Groin vaults): Hệ thống hành lang vòng (ambulatories) và lối đi ngang được vòm nang, phân tán lực cực kỳ hiệu quả, cho phép xây cao và tạo ra hàng trăm lối ra vào (vomitoria) giúp 65.000 người thoát ra chỉ trong 15-20 phút.
2.4. Hệ Thống Che Nắng (Velarium) – Kỹ Thuật Hàng Hải Trên Cạn
Ở tầng 4 (Attic) có 240 lỗ vuông để ghim cột gỗ. Hàng hải thủ từ đội hạm đội Misenum (tại vịnh Naples) được huy động đến để vận hành Velarium – một tấm vải vải khổng lồ (khoảng 7000m²) che phủ 2/3 diện tích khán đài. Hệ thống dây cáp, bánh rơi và cối xay cho phép thu/phóng màn che nhanh chóng che mưa, chắn nắng. Đây là minh chứng cho sự phối hợp giữa quân sự và dân sự.
2.5. Hệ Thống Hầm Ngầm (Hypogeum) – “Địa Ngục” Dưới Sàn Đấu
Đây là phần phức tạp nhất, hoàn thiện dưới triều Domitian. Gồm 2 hành lang chính ngang dọc, kết nối 32 chuồng giam thú (cages), 80 thang máy nâng hạ (elevators) dùng hệ thống con lăn, bánh rơi, dây cáp kéo bởi người/súc vật. Nhờ đó, thú dữ, cảnh vật, võ sĩ có thể “xuất hiện ma thuật” từ dưới đất lên sàn đấu qua các cửa ngập (traps). Hệ thống thoát nước, hầm dẫn từ các hang động xung quanh (như Ludus Magnus – trường tập gladiator) vào hypogeum rất phát đạt.
III. Cuộc Sống Trên Sàn Đấu: Máu, Vinh Quang Và Chính Trị
3.1. Munera: Nghĩa Vụ Của Người Sống Đối Với Người Chết
Nguồn gốc của đấu võ sĩ (Gladiator) không phải La Mã mà là người Etruscan hoặc Campanian – lễ tang (munus) nơi người sống đấu nhau để hy sinh cho linh hồn người chết. Đến cuối Cộng hòa, nó trở thành công cụ vận động bầu cử. Dưới Đế chế, nó trở thành đặc quyền của Hoàng đế (Munera Imperatoria). Việc tài trợ trò chơi là cách Hoàng đế “mua” lòng dân, thể hiện quyền lực (potestas) và lòng hào phóng (liberalitas).
3.2. Các Loại Hình Trò Chơi (Ludi)
Một ngày tại Colosseum thường theo trình tự:
1. Venatio (Săn thú dữ) – Buổi sáng: Săn các loài thú nhập khẩu từ khắp đế chế: sư tử, hổ (Africa/Á), gấu (Pháp/Đức), voi (Bắc Phi), hươu cao cổ, hà mã, tê giác… Con số thú bị giết khổng lồ: Lễ khai mạc Titus: 9.000 con; Trajan kỷ niệm chiến thắng Dacia: 11.000 con. Nhiều loài tuyệt chủng tại khu vực địa trung hải do bị săn bắt quá mức cho trò chơi này.
2. Meridiani (Trình tử/Trò hài) – Buổi trưa: Xử tử tội phạm (damnatio ad bestias – ném cho thú ăn, crucifixion – đóng đinh, crematio – thiêu sống) hoặc diễn kịch hài kịch, múa, trình diễn kỳ lạ (người lùn, phụ nữ đấu nhau…). Tội phạm thường là nô lệ, phản loạn, Kitô hữu (sau này), công dân La Mã phạm tội nặng (trừ tội phản quốc – thường bị đóng đinh).
3. Munera Gladitoria (Đấu võ sĩ) – Buổi chiều: Phần quan trọng nhất. Các cặp đấu được phân loại rõ ràng theo vũ trang, phong cách:
Murmillo: Võ sĩ nặng, mũ cá, khiên lớn, kiếm ngắn (gladius). Thường đấu với Thraex/Hoplomachus.
Thraex (Thracian): Võ sĩ nhẹ, mũ có mào, khiên nhỏ vuông (parmula), dao cong (sica).
Hoplomachus: Tương tự Thraex nhưng dùng thương và khiên tròn nhỏ.
Retiarius: “Người ném lưới”, không mũ, không áo giáp, chỉ có áo giáp vai (galerus), dùng lưới (rete), ba chông (trident), dao găm. Diễn vai “diều hâu” săn “cá” (Murmillo/Secutor).
Secutor: “Kẻ truy đuổi”, mũ trơn không móc (tránh mắc lưới), khiên lớn, kiếm ngắn. Đối thủ cố định của Retiarius.
Essedarius: Đấu trên xe chiến (cess).
Dimachaerus: Cầm hai dao găm.
Laquearius: Dùng dây bẫy (laqueus).
3.3. Gladiator: Nô Lệ, Tội Phạm, Hay Nghiệp Dụng Viên?
- Auctoratus: Công dân tự nguyện ký hợp đồng (auctoramentum) cam kết “bị đốt, bị xiềng, bị đánh, bị giết bằng sắt” (uri, vinciri, verberari, ferroque necari) để đổi lấy danh tiếng, tiền thưởng, hoặc nợ nần. Họ trở thành “infamis” (mất danh dự pháp lý).
- Nô lệ/Tội phạm: Bị ép buộc. Tội phạm tử tội (noxii) thường không được trang bị, chỉ đi đấu để chết (no missio).
- Đời sống: Sống trong Ludus (trường tập) dưới sự quản lý của Lanista (huấn luyện viên/quản lý). Ăn uống tốt (đồ ăn giàu tinh bột – “hordearii” – những người ăn lúa mạch), y tế tốt (có bác sĩ chuyên biệt – Galen từng làm bác sĩ gladiator), huấn luyện khoa học. Giá trị một gladiator giỏi rất cao, chủ ludus không muốn họ chết sớm.
- Nữ võ sĩ (Gladiatrix): Có thật, nhưng hiếm, thường là biểu diễn mới lạ, bị cấm dưới triều Septimius Severus (200 TCN).
3.4. Luật Chơi Và “Pollice Verso” (Ngón Tay Úp/Xuống)
Đấu không phải hỗn loạn. Có trọng tài (summa rudis), quy tắc chấm điểm. Mục tiêu không phải lúc nào cũng là giết chết.
Missio (Xin thua/Tha mạng): Võ sĩ bị hạ gục giơ ngón tay cái (hoặc hai ngón) xin thua. Quyết định thuộc về Editor (người tài trợ – thường là Hoàng đế), nhưng thường nghe theo tiếng hô của khán giả.
Pollice Verso: Tranh cãi lớn. Thiên về ý kiến: Ngón tay úp vào lòng bàn tay (compresso pollice) = Tha mạng (mũi kiếm xuống đất). Ngón tay giơ lên/chéo ra (verso) = Giết (mũi kiếm đâm vào cổ). Khán giả hô “Mitte!” (Tha cho!) hoặc “Iugula!” (Rạch cổ!).
Rudis (Gỗ/Gậy): Võ sĩ chiến thắng nhiều lần, được trao gậy gỗ (rudis) tượng trưng cho tự do (manumission). Nhiều người tự do vẫn quay lại đấu vì nghiện adrenaline, tiền bạc, hoặc danh vọng.
Có thể bạn quan tâm: Lịch Sử Dinh Thự Nhà Vương: Hành Trình Từ Quyền Lực Tối Cao Đến Di Sản Văn Hóa
3.5. Naumachia: Trận Hải Chiến Giả Tưởng
Suetonius và Cassius Dio ghi chép Titus và Domitian từng tổ chức hải chiến (naumachia) tại Colosseum. Cơ chế: Đổ nước vào sàn đấu (arena) thông qua hệ thống ống dẫn nước từ dẫn nước Claudia/Anio Novus. Sử dụng tàu nhỏ (biremes, triremes) mô phỏng trận đánh nổi tiếng (như Athens vs Syracuse). Tuy nhiên, nhiều học giả hiện nay cho rằng naumachia chỉ diễn ra ở giai đoạn đầu (trước khi Domitian xây hypogeum cố định), hoặc ở một hồ nhân tạo riêng (Naumachia Augusti/Traiani) gần sông Tiber, vì hypogeum làm sàn đấu không thể chứa nước được nữa.
IV. Suy Tàn, Hoang Vu Và Sự Chuyển Dụng (Thế Kỷ 5 – 14)
4.1. Sự Kết Thúc Của Thời Đại Vinh Quang
- 217 TCN: Sét đánh gây hỏa hoạn lớn, phá hủy tầng trên, sàn đấu gỗ cháy rụi. Sửa chữa đến 240 TCN.
- Thế kỷ 3: Khủng hoảng thế kỷ 3, kinh tế suy thoái, chi phí tổ chức trò chơi quá lớn.
- 404 TCN: Hoàng đế Honorius chính thức cấm đấu võ sĩ (gladiatorial games) dưới áp lực của Kitô giáo (Thánh Telemachus hy sinh ngăn cản trận đấu). Venatio (săn thú) vẫn tiếp diễn cho đến khoảng 523 TCN (dưới vua Ostrogoth Theodoric the Great).
- 508, 847, 1349: Các trận động đất lớn làm sập phần lớn vòng ngoài phía nam (phía này đất yếu hơn do gần hồ Nero cũ).
4.2. Thời Trung Cổ: Hang Đá Và Lâu Đài
- Kho tàng vật liệu: Từ thế kỷ 6-14, Colosseum trở thành mỏ đá khổng lồ. Đá Travertine, móc sắt, gạch, đá cẩm thạch được bóc tách để xây cung điện, nhà thờ, cầu đường (như Cầu Ponte Sisto, Cung điện Venezia, Nhà thờ San Giovanni in Laterano…). Giáo hoàng Pius II (1462) từng cho phép bán đá Colosseum.
- Cư trú: Các gia tộc quyền quý (Frangipani, Annibaldi) biến nó thành lâu đài phòng thủ, xây nhà ở vào các cung cửa tầng 1, 2.
- Thánh địa: Từ thế kỷ 14, các đoàn hành hương Kitô giáo đến đây. Truyền thuyết (sai lệch lịch sử) cho rằng nhiều Kitô hữu tử đạo tại đây. Giáo hoàng Benedict XIV (1749) chính thức thánh hóa nơi đây, dựng Thánh giá và 14 trạm Thánh giá, ngăn chặn việc bóc đá tiếp tục.
V. Tái Sinh: Từ Tàn Tích Đến Biểu Tượng Thế Giới (Thế Kỷ 18 – Nay)
5.1. Khám Phá Khao Cổ Học
- Đầu thế kỷ 19: Dưới thời Napoléon (chiếm Rome 1809-1814) và các Giáo hoàng Pius VII, Leo XII, Gregory XVI: Khai quật hệ thống hypogeum, bơm nước ra, củng cố tường đỡ (các mũi tên ghim đá lớn bên ngoài phía nam và bắc – sterrette – do Raffaele Stern và Giuseppe Valadier thiết kế).
- 1870: Rome trở thành thủ đô Ý thống nhất. Colosseum trở thành biểu tượng quốc gia.
5.2. Bảo Tồn Hiện Đại Và Thách Thức
- Ô nhiễm & Rung động: Khí thải xe cộ, rung động tàu điện ngầm (Metro B chạy ngay bên cạnh), thời tiết khiến đá Travertine bào mòn, đen xỉn.
- Dự án lớn 1993-2000: Vệ sinh mặt tiền (tiết lộ màu trắng ngà gốc), củng cố cấu trúc, lắp đặt hệ thống chiếu sáng nghệ thuật.
- Dự án 2011-2016 (Tài trợ bởi Tod’s – Diego Della Valle): Vệ sinh toàn bộ mặt tiền phía nam và bắc (chi phí 25 triệu Euro), khôi phục hypogeum, mở khu vực tầng 3, 4, 5 và hầm ngầm cho du khách tham quan.
- Dự án sàn đấu mới (2021- nay): Đấu thầu thiết kế sàn đấu có thể thu gọn, thoáng khí (thiết kế của Milan Ingegneria), mục tiêu khôi phục diện tích sàn đấu gốc để tổ chức sự kiện văn hóa, biểu diễn (không còn đấu thú/võ sĩ), bảo vệ hypogeum khỏi thời tiết. Dự kiến hoàn thành 2024-2025.
5.3. Colosseum Trong Văn Hóa Đại Chúng
- Biểu tượng: Biểu tượng của Rome, của Ý, của sự bền bỉ.
- Phim ảnh: Quo Vadis (1951), Spartacus (1960), Gladiator (2000), Gladiator II (2024)… định hình hình ảnh đại chúng (dù nhiều sai sót lịch sử: ngón tay úp, nữ hoàng đế xem đấu, xe chiến trong sàn đấu…).
- Truyền thông: Hình ảnh Colosseum thay đổi màu sắc để kêu gọi xóa án tử hình (từ 1999 – Community of Sant’Egidio), chống bạo lực, ủng hộ hòa bình.
VI. Di Sản Và Ý Nghĩa Sâu Xa
6.1. Di Sản Kiến Trúc – Nguyên Mẫu Sân Vận Động Hiện Đại
Hầu như mọi sân vận động hiện đại (Wembley, Camp Nou, Super Bowl stadiums…) đều kế thừa DNA từ Colosseum:
Hình elip/oval tối ưu tầm nhìn.
Hệ thống Vomitoria (lối ra vào nhanh) -> Tên gọi hiện đại cho lối thoát hiểm.
Phân chia khán đài theo giai cấp/giá vé (Podium -> Maenianum Primum/Secundum/Summum -> Summum maenianum in ligneis – tầng gỗ cho phụ nữ/nghèo) -> Hệ thống VIP, ghế thường, ghế đứng ngày nay.
Hệ thống che nắng (Velarium) -> Mái che khép/mở hiện đại.
6.2. Di Sản Ngôn Ngữ
Nhiều từ ngữ La Mã từ Colosseum vẫn dùng hôm nay:
Arena: Cát (harena) – sàn đấu rải cát hút máu. -> Sân đấu, sân khấu.
Gladiator: Kiếm sĩ (gladius = kiếm ngắn). -> Võ sĩ, đấu sĩ.
Lanista: Quản lý trường tập. -> Huấn luyện viên/Manager.
Munera: Quà tặng/nghĩa vụ. -> Giải trí công cộng.
Vomitorium: Lối ra (vomit = phun ra). -> Lối thoát hiểm.
Naumachia: Hải chiến. -> Trận đấu mô phỏng.
6.3. Bài Học Lịch Sử: Quyền Lực, Giải Trí Và Nhân Tính
Colosseum là gương phản chiếu hai mặt của văn minh:
1. Sự vĩ đại: Kỹ thuật, tổ chức, luật pháp, 미 học, khả năng động viên nguồn lực khổng lồ của La Mã.
2. Sự tàn khốc: Sự thương mại hóa cái chết, sự tàn nhẫn như một công cụ kiểm soát xã hội, sự coi thường sự sống (nô lệ, thú dữ, tội phạm), sự thao túng cảm xúc đám đông (mob rule).
Nó nhắc nhở chúng ta rằng “Bánh mì và trò xem” có thể xây dựng đế chế, nhưng cũng có thể làm tê liệt lương tri và dẫn đến sự sụp đổ từ bên trong.
VII. Hướng Dẫn Tham Quan Thực Tế (Cho Du Hành Hiện Đại)
Để trải nghiệm trọn vẹn lịch sử này, du khách nên lưu ý:
1. Vé: Bắt buộc mua trước online (trang web CoopCulture – nhà quản lý chính thức). Vé bao gồm: Colosseum + Diễn đàn La Mã (Roman Forum) + Đồi Palatine. Giá chuẩn ~18 Euro (người lớn). Vé loại “Full Experience” (Arena + Hypogeum + Tầng 3,4,5) ~22-24 Euro, rất khan hiếm, phải đặt sớm 30 ngày trước.
2. Thời gian: Tốt nhất sáng sớm (8:30) hoặc chiều muộn để tránh nắng gắt và đám đông. Thời gian tham quan Colosseum ~1.5 – 2h. Cả cụm Forum/Palatine ~3-4h.
3. Trang phục: Đi giày thoải mái (đá lồi lồi, trơn trượt), mang nước, mũ nón, kem chống nắng. Có toilet tại tầng 1 và tầng 2.
4. Tuyệt đối không: Leo trèo tường, lấy đá/gạch, viết vẽ, drone, vali to (chỉ balo nhỏ qua an ninh).
5. Góc chụp ảnh đẹp:
Bên ngoài: Từ Vía dei Fori Imperiali (đường lớn trước mặt) góc rộng.
Từ Đồi Palatine (nhìn xuống toàn cảnh).
Từ Đồi Oppian (Parco del Colle Oppio) – công viên phía nam, nhìn toàn thân đấu trường xanh mát.
Bên trong: Góc nhìn từ sàn đấu (Arena) nhìn lên khán đài; Góc nhìn từ tầng 2/3 nhìn xuống Hypogeum.
VIII. Kết Luận: Tinh Thần Bất Diệt Của Đá Và Thời Gian
Đứng trước Colosseum hôm nay, dưới nắng vàng óng của Rome hay dưới ánh đèn lung linh về đêm, ta không chỉ thấy một đống đá cũ kỹ. Ta nghe tiếng gõ búa xây dựng của 60.000 nô lệ Do Thái (theo truyền thống, bị bắt sau cuộc nổi dậy 70 TCN), tiếng rên rỉ của bê tông-La Mã trải qua động đất, tiếng cào cắt của những tên trộm đá trung cổ, và tiếng bước chân của hàng triệu du khách hiện đại.
Colosseum đã trải qua: Hoàng đế – Nô lệ – Thú dữ – Võ sĩ – Kitô hữu – Giáo hoàng – Napoléon – Mussolini – Du khách. Nó đã từng là máy giết người, hang cướp, nhà thờ, mỏ đá, biểu tượng phát xít, và nay là biểu tượng hòa bình, du lịch và kiến trúc.
Nó đứng đó, vỡ nát một nửa, đầy vết sẹo từ sét đánh, động đất và con người, nhưng vẫn đứng vững. Colosseum không chỉ là lịch sử của La Mã, nó là lịch sử của nhân loại trong nỗ lực xây dựng, phá hủy, bảo tồn và tìm kiếm ý nghĩa. Câu nói của Bède (Thánh Bede – thế kỷ 8) vẫn đúng cho đến mãi mãi: “Quamdiu stat Colisaeus, stat et Roma; cum cadet Colisaeus, cadet et Roma; cum cadet Roma, cadet et mundus” (“Khi Colosseum còn đứng, Rome còn đứng; Colosseum sập, Rome sập; Rome sập, thế giới sập”).
Đó là lý do tại sao, gần 2000 năm sau khi Vespasian đặt viên gạch đầu tiên, chúng ta vẫn đến đây, nhìn lên những vòm nang đá, và cảm thấy rung động trước vĩnh cửu.