Thành phố Vũng Tàu, nay là một trong những trung tâm kinh tế, du lịch và dịch vụ quan trọng của khu vực Đông Nam Bộ và cả nước, có một lịch sử hình thành và phát triển đầy biến động, gắn liền với những thay đổi chính trị – xã hội lớn của dân tộc. Từ một bãi biển hoang vắng, nơi đỗ tàu của thương nhân và hải tặc, qua giai đoạn thuộc địa Pháp xây dựng thành “Đà Lạt thứ hai” bên biển, rồi trở thành căn cứ quân sự chiến lược và “thành phố đáy biển” trong chiến tranh, đến nay Vũng Tàu đã vươn mình trở thành “ngôi ngọc” lấp lánh trên bản đồ Việt Nam. Bài viết này sẽ đi sâu vào từng giai đoạn lịch sử quan trọng, tái hiện bức tranh toàn cảnh sự biến đổi vĩ đại của thành phố biển này.
Có thể bạn quan tâm: Lịch Chạy Xe Của Phương Trang: Hướng Dẫn Chi Tiết, Mẹo Đặt Vé Và Trải Nghiệm Di Chuyển Toàn Diện Năm 2024
I. Tiền sử: Từ “Cape Saint Jacques” đến đất phú “Tam Thắng”
Trước khi có tên gọi Vũng Tàu như ngày nay, khu vực này được biết đến với tên gọi địa lý là Mũi Nghinh Phong (Cape Saint Jacques – tên gọi của người Pháp sau này) hoặc Bãi Trũng (Vũng Trũng). Theo các tài liệu sử sách và bia đá còn lưu giữ (như bia “Thiên Lý Hương Cương” tại chùa Niet Bàn – Long Sơn), từ thế kỷ 14 – 15, đây đã là nơi các ngư dân từ miền Trung (Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) xuống khai phá, đánh cá, trú ẩn tránh bão.
Có thể bạn quan tâm: Lịch Sử Cổ Đại Việt Nam: Hành Trình Hình Thành Và Phát Triển Của Dân Tộc
Tên gọi “Vũng Tàu” hình thành rất tự nhiên từ đời sống người dân: “Vũng” chỉ những vịnh nhỏ, nước sâu, sóng yên nơi tàu thuyền neo đậu tránh bão; “Tàu” chỉ tàu thuyền, thuyền bè. Vũng Tàu xưa là nơi những con tàu buôn, tàu cá neo đậu đông đúc, hình thành bến cảng tự nhiên.
Có thể bạn quan tâm: Lễ Hội Chùa Bà Bình Dương: Hồn Văn Hóa, Nét Đẹp Truyền Thống Và Hành Trình Tìm Kiếm Bình An
Dưới triều Nguyễn (thế kỷ 17 – 18), khu vực này thuộc phủ Biên Hòa, trấn Gia Định. Năm 1802 (Gia Long 1), vua Gia Long đặt Huyện Long Đất quản lý khu vực này. Đến năm 1827 (Minh Mạng 8), tách Long Đất làm Huyện Đất Đỏ và Huyện Long Thành (sau đổi thành Long Đất). Lúc bấy giờ, Vũng Tàu mới chỉ là một xã (xã Vũng Tàu) thuộc huyện Long Đất, người dân sống chủ yếu bằng nghề đánh cá, làm muối và canh tác ít ỏi trên đất cát.
Một mốc quan trọng trong tiền sử là năm 1857, khi đoàn quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵng thất bại, họ quay sang tấn công Vũng Tàu (Mũi Nghinh Phong) để chiếm đóng làm căn cứ hậu phương. Đây là lần đầu tiên bộ chân người phương Tây đạp xuống đất Vũng Tàu một cách có hệ thống, mở đầu cho giai đoạn lịch sử mới.
II. Giai đoạn thuộc địa Pháp (1862 – 1945): Sự ra đời của “Kap Saint-Jacques” – Đô thị nghỉ dưỡng cao cấp
Sau hiệp ước Nhâm Tuất (1862), Pháp chiếm đóng 3 tỉnh phía Đông Nam Kỳ. Vũng Tàu thuộc tỉnh Biên Hòa. Năm 1867, Pháp thiết lập Huyện Vũng Tàu (Arrondissement de Cap Saint-Jacques), tách khỏi Long Đất, cho thấy vị trí chiến lược của nơi này đã được thực dân chú trọng.
Tuy nhiên, bước ngoặt lớn nhất đến vào năm 1889: Toàn quyền Đông Dương ký sắc lệnh thành lập Thành phố Vũng Tàu (Ville de Cap Saint-Jacques). Đây là mốc quan trọng: Vũng Tàu chính thức trở thành một đơn vị hành chính đô thị độc lập, không còn là huyện hay xã nữa.
Dưới chế độ thực dân, Vũng Tàu được quy hoạch bài bản theo mô hình đô thị phương Tây:
Cơ sở hạ tầng: Xây đường sá, cầu cống, hệ thống cấp nước (hồ nước Long Sơn), điện chiếu sáng, ga đường sắt (tuyến Sài Gòn – Vũng Tàu khánh thành 1904 – tuyến đường sắt đầu tiên tại Đông Dương), bến cảng hiện đại.
Kiến trúc – Đô thị: Xây dựng nhiều công trình biểu tượng như: Bạch Dinh (Dinh Bạch – Villa Blanche, 1898-1916), Nhà thờ Lớn (1900-1905), Phare de Cap Saint-Jacques (Hải đăng Vũng Tàu, 1910), Khách sạn Majestic (nay Khách sạn Mũi Né), các biệt thự villa ven biển…
Chức năng: Vũng Tàu được định vị là khu nghỉ dưỡng, điều dưỡng cao cấp cho giới quan lại Pháp, tầng lớp tư sản và người giàu miền Nam. Người ta ví nó như “Đà Lạt thứ hai” hay “Côte d’Azur của Đông Dương”.
Tuy nhiên, bên cạnh vẻ đẹp lung linh của “thành phố pháp”, đời sống người dân bản địa (ngư dân, công nhân, tiểu thương) lại đầy khổ đau, bị bóc lột, ép buộc làm ruộng cao su, mỏ than (mỏ than Thống Nhất – nay phường Thắng Nhất), xây đường sắt. Phong trào yêu nước, chống Pháp tại Vũng Tàu diễn ra sôi nổi ngay từ đầu, tiêu biểu là phong trào Cần Vương (tháng 2/1885), phong trào Phan Châu Trinh – Phan Bội Châu đầu thế kỷ 20, và đặc biệt là sự thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên tại Vũng Tàu (tháng 3/1930) do đồng chí Trần Phú, Lê Hồng Phong trực tiếp chỉ đạo. Vũng Tàu trở thành “ngôi sao đỏ” sáng sớm của phong trào cách mạng miền Nam.
III. Giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954 – 1975): “Thành phố không ngày nào yên nghỉ”
Sau Hiệp định Genève (1954), Vũng Tàu rơi vào tay chính quyền Sài Gòn – Mỹ. Với vị trí chiến lược “chìa khóa” cửa ngõ Sài Gòn, kiểm soát đường biển quốc tế, Vũng Tàu bị biến thành căn cứ quân sự lớn nhất của Mỹ và quân Sài Gòn tại khu vực.
- Căn cứ quân sự: Xây dựng sân bay Cát Bi (nay sân bay Vũng Tàu), cảng quân sự, các pháo đài trên núi Lớn, núi Nhỏ, Long Sơn. Triệu dollar Mỹ được bơm vào để xây dựng thành “khu an ninh”, “thành phố mẫu” chiến lược Hamlet.
- Xã hội hóa “Mỹ hóa”: Xa xôi nồng nàn các bar, dancing, cabaret, casino (Casino Palace – nay Bưu điện), khu ổ chuột bên đường, nạn mại dâm, ma túy tràn lan. Vũng Tàu lúc bấy giờ được gọi là “thành phố tội lỗi” hay “Bangkok nhỏ”.
- Cuộc kháng chiến của quân dân: Dù bị kiểm soát chặt chẽ, lực lượng cách mạng Vũng Tàu (Đảng bộ, Quân khu 7, Cách mạng nhân dân Vĩnh Bình – tiền thân Bà Rịa – Vũng Tàu) luôn duy trì斗争. Các trận đánh nổi tiếng: Trận Long Phước (1966), Trận Bình Giã (1964 – giáp ranh), chiến dịch Đường 2 (1972), và vai trò then chốt trong Chiến dịch Hồ Chí Minh (tháng 4/1975). Lực lượng Giải phóng bao vây, tấn công các据 điểm trọng điểm, phối hợp với lực lượng chính quy giải phóng thành phố vào trưa 30/4/1975. Hình ảnh xe tăng cỡ lớn số 843 đập cổng Dinh Bạch (Bạch Dinh) trở thành biểu tượng của ngày giải phóng.
IV. Giai đoạn xây dựng và hội nhập (1975 – nay): Vươn mình thành “Thành phố loại I”
Sau 1975, Vũng Tàu thuộc tỉnh Vĩnh Bình (gộp từ Phước Tuy, Long Khánh, Bình Tuy). Thành phố đối mặt với nhiều khó khăn: kinh tế kệ lại, cơ sở hạ tầng hư hỏng do chiến tranh, nạn buôn lậu, xã hội phức tạp.
1. Thời kỳ 1975 – 1986 (Xây dựng chủ nghĩa xã hội, bao cấp):
Tập trung ổn định chính trị, xã hội; tập thể hóa nông nghiệp, nghề cá; xây dựng khu công nghiệp nhỏ (nhà máy đóng tàu, chế biến thủy sản). Năm 1979, Vũng Tàu được nâng cấp thành Thành phố thuộc tỉnh Vĩnh Bình.
Có thể bạn quan tâm: Top Buffet Hải Sản Ngon Nhất Hà Nội 2024: Hành Trình Khám Phá Vị Biển Đẳng Cấp Giữa Trái Tim Thủ Đô
2. Thời kỳ Đổi mới (1986 – 1991):
Chính sách Đổi mới mang lại sinh khí mới. Vũng Tàu tận dụng lợi thế biển, cảng, đất đai để phát triển kinh tế đa thành phần. Du lịch bắt đầu được chú trọng.
3. Mốc lịch sử năm 1991: Thành lập tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.
Ngày 12/8/1991, Quốc hội quyết nghị tách tỉnh Vĩnh Bình làm 2 tỉnh: Bà Rịa – Vũng Tàu và Bình Thuận. Vũng Tàu trở thành thành phố trực thuộc tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học – kỹ thuật, du lịch của tỉnh. Đây là đòn bẩy quyết định cho sự bùng nổ phát triển sau này.
4. Giai đoạn 1991 – 2010: Bùng nổ kinh tế – Du lịch – Dịch vụ – Công nghiệp:
Kinh tế biển – Dầu khí: Vũng Tàu trở thành “Thủ đô năng lượng” của Việt Nam. Cụm công nghiệp dầu khí Việt – Nga (Vietsovpetro), các kho chứa dầu, cảng dầu, nhà máy điện nhiệt điện Bà Rịa, Duyên Hải… tập trung tại Vũng Tàu và vùng lân cận. Ngân sách địa phương tăng trưởng vượt bậc.
Du lịch: Vũng Tàu trở thành điểm đến “hot” nhất miền Nam. Bãi Sau, Bãi Trước, Bãi Dâu, Bãi Dua được khai thác. Hệ thống khách sạn, resort 5 sao mọc lên (Imperial, Pullman, Grand Ho Tram…). Số lượng khách du lịch tăng từ vài trăm nghìn (đầu những năm 90) lên hàng triệu lượt/năm.
Cảng biển – Vận tải: Cảng Cái Mép – Thị Vải (khởi công 2004, khai thác 2009) biến Vũng Tàu thành trung tâm logistics, cảng biển quốc tế lớn, tiếp nhận tàu container thế hệ lớn (Post-Panamax, New Panamax).
Đô thị hóa: Mở rộng ranh giới hành chính (năm 2001, 2012 gộp xã Long Sơn, Phước Thuận, Long Phước…). Xây dựng các tuyến đường lớn: ĐT.888 (Vũng Tàu – Long Thành), Cầu Bà Rịa – Vũng Tàu (Rạch Ba), đường ven biển Hồ Chí Minh. Hạ tầng đô thị hiện đại hóa nhanh chóng.
5. Năm 2012: Được công nhận là Thành phố loại I.
Ngày 20/8/2012, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định 134/QĐ-TTg công nhận Vũng Tàu là Thành phố loại I (theo tiêu chuẩn đô thị loại I). Đây là sự khẳng định vị thế của một thành phố vừa có truyền thống cách mạng gloriosa, vừa là động lực tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ.
6. Giai đoạn 2010 – nay: Phát triển bền vững, Thông minh, Xanh – Sạch – Đẹp:
Chiến lược phát triển đến 2030, tầm nhìn 2045 định hướng Vũng Tàu trở thành Trung tâm năng lượng, du lịch, dịch vụ, logistics, công nghiệp high-tech của khu vực và cả nước.
Dự án trọng điểm: Khu đô thị mới Phú Mỹ – Vũng Tàu, Khu phức hợp du lịch – giải trí – cá cược hợp pháp Suncity (đảo Long Sơn), Sân bay quốc tế Long Thành (giai đoạn 1 hoàn thành 2025 – tạo hiệu ứng lan tỏa khổng lồ), Đường cao tốc Biên Hòa – Vũng Tàu (đang thi công), Cảng Cái Mép – Thị Vải mở rộng.
Chuyển đổi số – Thông minh: Xây dựng thành phố thông minh (Smart City), hành chính công trực tuyến, quản lý đô thị bằng công nghệ.
Môi trường: Tập trung xử lý rác thải, nước thải, bảo vệ biển, phát triển du lịch sinh thái, du lịch y tế, du lịch MICE.
V. Di sản lịch sử – Văn hóa: Linh hồn của thành phố
Lịch sử không chỉ là những con số, mốc thời gian mà còn crystallize (kết tinh) trong di sản hữu hình và vô hình, tạo nên bản sắc “Vũng Tàu” riêng biệt:
- Di tích lịch sử – Cách mạng: Bạch Dinh (Dinh Bạch) – nơi giam cầm Thành Thái vua, sau là nơi làm việc của các Tổng thống Sài Gòn, nay là bảo tàng; Nhà tù Con Dao (thuộc huyện đảo Côn Đảo – trực thuộc tỉnh, nhưng gắn liền lịch sử Vũng Tàu); Khu di tích Bia Sơn (Long Đất) – nơi khởi nghĩa Cần Vương; Địa đạo Long Phước, Địa đạo Láng Lớn; Khu di tích Rừng Sác (Cần Giờ – ranh giới).
- Kiến trúc tôn giáo – Tâm linh độc đáo:
- Chúa Kitô Vua (Chùa Núi Lớn/Thích Ca Phật Đài): Tượng Chúa Kitô chào đón biển Đông cao 32m (tòa nhà 10m), xây năm 1974, là biểu tượng tín ngưỡng và điểm check-in nổi tiếng.
- Thích Ca Phật Đài: Công trình kiến trúc Phật giáo lớn, hoành tráng trên núi Lớn.
- Chùa Núi Nhỏ (Chùa Niet Bàn): Chùa cổ nhất (1730), lưu giữ bia đá “Thiên Lý Hương Cương” ghi chép lịch sử khai phá đất đai.
- Nhà thờ Lớn Vũng Tàu (Gothic): Kiến trúc Pháp cổ kính, tâm điểm tâm linh của giáo dân.
- Đền Bà Nà (Thánh Mẫu Thiên Hậu): Nơi thờ Mazu, tín ngưỡng của người Hoa và ngư dân.
- Văn hóa ngư dân & Ẩm thực: Nghề cá là “huyết mạch”. Lễ hội Nghinh Ông (tháng 8 Âm lịch) – Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thể hiện tín ngưỡng “Cá ông”, cầu mưa cầu gió, hòa hợp dân tộc Kinh – Hoa – Khmer. Ẩm thực biển: Bánh khọt, gỏi cá trích, bún bèo, cháo hàu, lá giang… trở thành thương hiệu du lịch ẩm thực.
- Con người Vũng Tàu: Nổi tiếng với tính cách cởi cởi, mở mở, hiếu khách, “ăn chơi” nhưng cũng “chiến đấu” gan dạ. Sự hòa quyện giữa dân bản địa, người nhập cư từ Bắc, miền Trung, người Hoa tạo nên văn hóa đô thị đa dạng, dung nhãn.
VI. Thách thức và Cơ hội trong bối cảnh mới
Dù đạt được nhiều thành tựu rực rỡ, Vũng Tàu vẫn đối mặt với thách thức không nhỏ:
Môi trường biển: Ô nhiễm nước biển, xói mòn bờ biển, rác thải nhựa đe dọa du lịch và sinh kế ngư dân.
Đô thị hóa nóng, thiếu quy hoạch: Kết cấu dân số dồn nén ở trung tâm, giao thông kẹt cứng dịp lễ, Tết; nhà ở xã hội, trường học, bệnh viện chưa đáp ứng nhu cầu.
Cấu trúc kinh tế: Quá phụ thuộc vào dầu khí (nguồn kiệt quệ), du lịch theo mùa, công nghiệp lắp ráp, công nghệ thấp. Cần chuyển dịch mạnh sang dịch vụ cao cấp, công nghệ cao, kinh tế biển xanh.
Cạnh tranh khu vực: Sự trỗi dậy của Phú Quốc, Nha Trang, Đà Nẵng, Côn Đảo… trong du lịch; các cảng biển khu vực (Singapore, Malaysia) trong logistics.
Tuy nhiên, cơ hội vàng đang mở ra:
Sân bay quốc tế Long Thành: Sẽ thay đổi hoàn toàn mặt trận du lịch, logistics, bất động sản Vũng Tàu.
Khu kinh tế Cái Mép – Thị Vải: Thu hút FDI chất lượng cao, công nghiệp hỗ trợ, logistics.
Chiến lược Kinh tế biển Việt Nam đến 2030, tầm nhìn 2045: Vũng Tàu là trụ cột.
Du lịch y tế, nghỉ dưỡng, MICE, thể thao biển: Xu hướng mới sau COVID-19.
VII. Kết luận: Vũng Tàu – Thành phố của Tương lai
Nhìn lại hành trình hơn 100 năm thành lập thành phố (1889 – 2024) và gần 50 năm giải phóng (1975 – 2024), lịch sử thành phố Vũng Tàu là một sử thi anh hùng và xây dựng. Từ Mũi Nghinh Phong hoang vắng, qua Kap Saint-Jacques sang trọng nhưng giả tạo, căn cứ quân sự đầy khói lửa, đến Thành phố loại I hiện đại, sôi động ngày nay – Vũng Tàu đã trải qua mọi thử thách của thời gian.
Đặc trưng nhất của lịch sử Vũng Tàu là sự hòa quyện: Giữa truyền thống và hiện đại, giữa biển và rừng, giữa công nghiệp nặng (dầu khí, cảng) và du lịch “không khói” nhẹ nhàng, giữa di sản Pháp cổ kính và kiến trúc Việt nam mới, giữa dân bản địa và người đến từ khắp bốn phương.
Ngày nay, đứng trên đỉnh núi Lớn hay núi Nhỏ, nhìn xuống thành phố với những con đường cuốn quanh eo biển, bến cảng sầm uất, cụm dầu khí chọc trời, bãi biển trắng mịn kéo dài, ta hiểu được: Lịch sử Vũng Tàu không chỉ là quá khứ, nó chính là nền móng vững chắc cho một tương lai rạng ngời. Vũng Tàu đang và sẽ tiếp tục viết những trang sử mới: Thành phố Xanh – Thông minh – Văn minh – Hạnh phúc, xứng đáng là “Ngôi ngọc biển Đông” của Tổ quốc.