Lễ hội ném đậu Nhật Bản, được người địa phương gọi phổ biến là Setsubun (節分), không đơn thuần là một ngày lễ vui chơi giải trí hay một phong tục dân gian đơn giản. Nó là một trong những mốc thời gian quan trọng nhất trong năm của người Nhật, mang đậm triết lý Âm Dương Ngũ Hành, tín ngưỡng Thần đạo (Shinto) và Phật giáo, đồng thời phản ánh khát vọng thiêng liêng nhất của con người: mong muốn xua đuổi tà khí, đón nhận may mắn, sức khỏe và hạnh phúc cho năm mới. Từ những ngôi chùa cổ kính tại Kyoto, Nara đến những ngôi nhà dân hiện đại tại Tokyo, Osaka, tiếng hô “Oni wa soto! Fuku wa uchi!” (Quỷ ra ngoài! Phúc vào trong!) vang lên như một bản giao hưởng hòa hợp giữa quá khứ và hiện tại, giữa thiêng liêng và đời thường. Bài viết này sẽ带 bạn đi sâu vào lịch sử, ý nghĩa, nghi thức, biến thể theo vùng miền và vai trò của Setsubun trong xã hội Nhật Bản hiện đại.
Có thể bạn quan tâm: Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam: Trái Tim Linh Thiêng Của Miền Tây Và Dấu Ấn Thời Gian
1. Gốc Rễ Lịch Sử Và Ý Nghĩa Triết Học Của Setsubun
1.1. Từ “Phân tiết” đến “Rước Xuân”
Chữ Setsubun (節分) theo nghĩa đen là “phân chia tiết khí” hoặc “ngày chia tiết”. Theo lịch cổ truyền (Cổ lịch – Kyūreki), một năm được chia thành 24 tiết khí (Nijūshi Sekki). Setsubun chính là ngày cuối cùng của tiết Đại Hàn (Daikan – Đại Hàn), tức là ngày trước Lập Xuân (Risshun – Lập Xuân). Lập Xuân được coi là ngày đầu tiên của năm mới theo mặt trời, khởi đầu cho chu kỳ sinh sôi nảy nở của tự nhiên.
Tuy nhiên, Setsubun không chỉ xảy ra một lần một năm. Theo định nghĩa chính xác, có 4 Setsubun trong năm tương ứng với 4 ngày trước Lập Xuân, Lập Hạ, Lập Thu, Lập Đông. Nhưng trong tâm thức người Nhật hiện đại, “Setsubun” gần như đồng nghĩa với Setsubun Lập Xuân (tháng 2 dương lịch), bởi đây là mốc chuyển giao quan trọng nhất: kết thúc mùa đông khắc nghiệt, đón chào mùa xuân 따뜻.
1.2. Tiếp nhận từ Trung Hoa và bản địa hóa
Nguồn gốc của Setsubun bắt nguồn từ nghi lễ Tsunami (追儺) – nghi lễ đuổi quỷ (Oni) của triều đình Trung Hoa thời Chu, du nhập vào Nhật Bản vào khoảng thế kỷ 8 (thời Nara). Ban đầu, đây là nghi lễ trang trọng do các quan lại văn võ thực hiện tại cung đình vào đêm giao thừa (theo cổ lịch) để xua đuổi dịch bệnh, tà ma,祈 cầu năm mới an lành.
Theo thời gian, nghi lễ này dần phổ biến ra dân gian, hòa quyện với tín ngưỡng Thần đạo bản địa (Shinto) về Kegare (sự ô uế, tà khí) và Harae (nghi lễ thanh tẩy). Người Nhật cổ đại tin rằng tại thời điểm giao tiết giữa năm cũ và năm mới, ranh giới giữa thế giới người và thế giới thần linh/thiên thần trở nên mong manh, các Oni (quỷ, ác quỷ, biểu tượng của tai họa, bệnh tật, cảm xúc tiêu cực) dễ dàng xâm nhập vào thế gian. Do đó, việc “ném đậu” (Mamemaki) trở thành biện pháp ma thuật đan cảnh (sympathetic magic) mạnh mẽ nhất để thanh trừ không khí, thiết lập lại trật tự vũ trụ.
1.3. Triết lý “Nhân quả” trong hạt đậu
Tại sao lại là đậu (đậu nành – Daizu)? Trong văn hóa Á Đông, đậu nành là một trong ngũ cốc (Gokoku), tượng trưng cho sự sinh sôi, năng lượng dương (Yang) mạnh mẽ. Theo quan niệm cổ truyền, “Mame” (豆 – đậu) đồng âm với “Mame” (魔滅 – diệt tà ma) hoặc “Mametsu” (diệt trừ). Hạt đậu cứng, tròn trĩnh được xem như “tinh thần” của ngũ cốc, có uy lực mạnh nhất để đập tan hồn quỷ. Việc ném đậu sống (Iri-mame – đậu rang) không chỉ là hành động vật lý mà là nghi thức “gieo hạt giống phúc đức” – gieo vào đất, gieo vào lòng người hy vọng một năm mới bội thu.
Có thể bạn quan tâm: Menu Bách Hỷ An Bảo Lộc: Hành Trình Khám Phá Ẩm Thực Đỉnh Cao Tại Trung Tâm Tây Nguyên
2. Nghi Thức Cốt Lõi: Mamemaki (Ném Đậu) – Nghệ Thuật Cân Bằng Âm Dương
2.1. Chuẩn bị: Sự tinh tế trong từng chi tiết
Trước khi bắt đầu nghi thức, gia đình hoặc tổ chức thường chuẩn bị:
Fuku-mame (Phúc đậu): Đậu nành rang chín, để trong hộp gỗ vuông gọi là Masu (độ lúa) – tượng trưng cho sự “đầy đặn, sung túc” (Masu cũng đồng âm với “tăng thêm”).
Ônusa/Haraegushi: Cây lau thanh tẩy (thường làm từ giấy hoặc tre) của thầy Tu (Kannushi) nếu tổ chức tại đền thờ.
Mặt nạ Oni: Mặt nạ quỷ đỏ (Aka Oni) hoặc xanh (Ao Oni), thường được đeo bởi người trong gia đình (thường là người cha hoặc người trúng tuổi – Toshi-otoko/Toshi-onna) hoặc diễn viên chuyên nghiệp tại đền chùa.
Hiiragi-Iwashi (Dùi cá nhèo gai ô rô): Một chi nhánh cây ô rô (Holly) gài đầu cá nhèo nướng. Mùi cá nướng nồng nàn và lá ô rô nhọn được tin là khiến quỷ sợ hãi, không dám tiến gần cửa nhà. Đây là một phụ kiện “bảo vệ” quan trọng được treo ở ngõ cửa từ trước Setsubun.
2.2. Thứ tự thực hiện: Từ trong ra ngoài, từ trên xuống dưới
Nghi thức Mamemaki tuân thủ quy tắc feng shui và không gian thiêng liêng:
1. Mở cửa/ cửa sổ: Mời “Phúc” vào, tạo lối thoát cho “Quỷ”.
2. Ném đậu ra ngoài (Oni wa Soto): Người ném đậu (thường là chủ nhà, người trúng tuổi hoặc người nam) lấy nắm đậu, ném mạnh ra ngoài cửa, ra ban công, ra vườn đồng thời hô to: “Oni wa Soto! (Quỷ ra ngoài!)”. Hành động này phải quyết liệt, dứt khoát, 상징 cho việc cắt đứt mọi ác vận, bệnh tật, buồn phiền của năm cũ.
3. Ném đậu vào trong (Fuku wa Uchi): Ngay lập tức, người ném quay lưng ra ngoài, ném đậu vào sâu trong nhà, vào các góc phòng, sàn nhà, bàn thờ tổ tiên, hô hào: “Fuku wa Uchi! (Phúc vào trong!)”. Đậu rơi vào trong nhà mang theo năng lượng dương, may mắn, sự thịnh vượng.
4. Đóng cửa: Khóa chặt cửa ngay sau khi ném xong để “giữ phúc”, không cho phúc bay mất và quỷ không thể quay lại.
2.3. Ăn đậu “Toshi-tori” (Đậu nhận tuổi)
Sau khi ném xong, mọi thành viên trong gia đình (kể cả trẻ em, người già) đều nhặt đậu lên ăn. Số lượng đậu phải ăn bằng tuổi tính theo số đếm Nhật (Kazoe-doshi – tuổi thai là 1 tuổi, mỗi Tết tăng 1 tuổi) cộng thêm 1 hạt.
Ví dụ: Người 20 tuổi (đếm Tây) -> 21 hoặc 22 tuổi (đếm Nhật) -> Ăn 22 hoặc 23 hạt đậu.
Ăn đậu này nhằm mục đích “nuôi dưỡng” sự may mắn, sức khỏe bên trong cơ thể, đồng thời cầu nguyện sống thêm một năm nữa khỏe mạnh. Người già thường ăn nhiều hơn tuổi (ví dụ 99 hạt) để cầu sống lâu (Mame = khỏe mạnh/trường sinh).
Có thể bạn quan tâm: Menu Trà Sữa Koi Thé Thủ Đức: Đánh Giá Chi Tiết, Top Món Ngon “chữa Lành” & Bí Quyết Order Đúng Chất 2024
3. Ehomaki (Cuộn May Mắn) – Từ Phong Tục Kansai Trở Thành Quốc Dân
Nếu Mamemaki là nghi thức “xua đuổi”, thì Ehomaki (恵方巻 – Cuộn may mắn) là nghi thức “thu hút”. Mặc dù xuất phát từ vùng Kansai (Osaka, Kyoto) từ thời Edo/Muromachi, nhưng từ những năm 1990, nhờ chiến lược marketing của các chuỗi tiện lợi (Convenience store – Combini) và siêu thị, Ehomaki đã trở thành món “bắt buộc” của Setsubun khắp Nhật Bản.
3.1. Cấu tạo và ý nghĩa 7 nguyên liệu
Một cuốn Ehomaki chuẩn phải có 7 loại nguyên liệu, tương ứng với Thất Phúc Thần (Shichifukujin – 7 vị thần may mắn):
1. Trứng cuộn (Tamagoyaki/Kinran): Màu vàng – tượng trưng cho vàng bạc, tài lộc (Benzaiten).
2. Rau củ cải (Kanpyō/Kampyo): Sợi dài – trường sinh, mối quan hệ bền vững.
3. Nấm shiitake: Mũ nấm hình quán – bảo vệ, che chở (Hotei).
4. Cá hồi/Sashimi/Thịt heo nướng (Kabu/Ebi/Unagi): Đỏ/Trắng – hồng hào, may mắn, sự sung túc (Daikokuten).
5. Hoa cải/Oba (Perilla): Xanh – thanh lọc, sự phát triển.
6. Gừng ngâm (Gari/Beni-shoga): Trắng/Hồng – thanh tẩy, xua tan tà khí.
7. Rau mùi/Hành lá: Cây xanh – sự sống, nảy nở.
Cuốn chả phải được cuốn chặt bằng rong biển (Nori) – biểu tượng cho việc “cuộn trọn” may mắn, không để may mắn lòi ra ngoài.
3.2. 3 Quy tắc “Thần thánh” khi ăn Ehomaki
Để Ehomaki phát huy hiệu lực tối đa, người ăn phải tuân thủ nghiêm ngặt 3 điều kiện (thường được in trên bao bì hoặc truyền miệng):
1. Nhìn về hướng Eho (Eho o muite): Mỗi năm có một hướng may mắn khác nhau (dựa trên Thập Can – Jikkan của năm đó, ví dụ 2024 là Đông Bắc Đông, 2025 là Tây Nam Tây). Người ăn phải quay mặt về hướng đó – nơi chúa thần Toshitokujin (Thần Đức Niên) đang ngự trị.
2. Ăn im lặng (Mugon de taberu): Tuyệt đối không nói một lời từ khi bắt đầu ăn đến khi ăn xong cuốn. Nói chuyện sẽ làm “phúc đức” bay mất. Sự im lặng là sự tập trung ý chí, cầu nguyện thầm kín trong lòng.
3. Ăn nguyên cuốn (Marukajiri): Không được cắt nhỏ, không được cắn rơi một miếng rồi bỏ xuống. Phải cắn xé, nuốt trọn vẹn một cuốn. Hành động “nuốt trọn” tượng trưng cho việc nắm giữ trọn vẹn vận may, không để đứt gãy, không chia sẻ phúc lành cho người khác (dù nghe hơi ích kỷ nhưng đó là ý nghĩa ma thuật của nghi thức).
4. Biến Thể Theo Vùng Miền: Sự Đa Dạng Trong Sự Thống Nhất
Nhật Bản là đất nước trân trọng sự khác biệt theo vùng miền (Chihō-sei). Setsubun cũng không ngoại lệ, tạo nên một bức tranh văn hóa đầy màu sắc.
4.1. Kansai (Osaka, Kyoto, Nara): Vùng cradle của Ehomaki
- Ehomaki: Nơi bắt nguồn, ăn rất phổ biến, quy tắc nghiêm ngặt.
- Sardine & Holly (Iwashi-Hiragi): Treo dùi cá nhèo nướng và lá ô rô ở ngõ cửa rất phổ biến, tin rằng mùi tanh và lá nhọn 쫓 quỷ hiệu quả nhất.
- Setsubun Soba: Ăn mì Soba (mì mạch nha) vào đêm Setsubun (tương tự ăn Soba giao thừa – Toshikoshi Soba) để cầu sống dài, cắt đứt nợ nần năm cũ.
4.2. Kanto (Tokyo, Yokohama): Sự tráng lệ của đền chùa
- Mamemaki tại đền/chùa lớn: Điển hình là Senso-ji (Asakusa), Zojo-ji, Naritasan Shinsho-ji. Tại đây, nghi thức do các “Toshi-otoko” (Nam trúng tuổi), “Toshi-onna” (Nữ trúng tuổi), nghệ sĩ nổi tiếng, vận động viên Sumo thực hiện.
- Ném không chỉ đậu: Thường ném kèm theo kẹo, tiền nhỏ (Fuku-sen), khăn quàng, thậm chí voucher mua hàng. Đám đông tụ tập hàng ngàn người tranh đậu, tranh quà trở thành cảnh tượng đặc trưng truyền hình trực tiếp.
- K hô khẩu hiệu khác: Tại một số nơi (như Senso-ji), người ta hô “Senshu Banzai Fuku wa Uchi!” (Vạn tuế, vạn năm, phúc vào trong!) thay vì “Oni wa Soto” vì tin rằng tại đền chùa thiêng không có quỷ, chỉ có phúc.
4.3. Tohoku (Bắc Nhật) & Hokkaido: Sự thích ứng với tự nhiên khắc nghiệt
- Ném đậu vỏ (Kara-mame) hoặc đậu lạc (Peanuts): Do khí hậu lạnh, đậu nành rang nhỏ khó nhặt trên tuyết dày. Người dân改用 đậu lạc còn vỏ hoặc đậu nành to, vỏ cứng (Daizu no kara) để dễ nhặt, không bẩn, vẫn giữ được ý nghĩa.
- Kenka Matsuri (Lễ hội đánh nhau): Tại một số đền (ví dụ: Kuroishi, Aomori), có nghi thức nam thanh niên half-naked đánh nhau tranh một vật thiêng (thường là gỗ hoặc giấy) – biểu tượng cho sự chiến đấu với quỷ, thể hiện sự dũng mãnh của dân tộc phương Bắc.
4.4. Kyushu & Okinawa: Bản sắc nhiệt huyết
- Onibi (Lửa quỷ) / Hi-matsuri (Lễ hội lửa): Tại một số nơi (như Kagoshima), người ta đốt lửa lớn, nhảy múa quanh lửa để đuổi tà khí bằng nhiệt lượng và ánh sáng (Yang cực đại).
- Okinawa (Ryukyu): Không có Setsubun truyền thống kiểu 본 thổ (Mainland). Thay vào đó, họ có Jūrukunichi (16 tháng giêng âm lịch) – ngày viếng mộ, làm bánh mỳ (Muchi) treo cây để đuổi tà ma, hoặc Yukka-nu-hii (Ngày 4 tháng 5 âm lịch) – lễ hội đuổi sâu bệnh, có ném đậu nhưng mang ý nghĩa nông nghiệp hơn.
5. Setsubun Tại Các Đền Chùa Nổi Tiếng: Không Gian Thiêng Liêng Hóa Sân Khấu
Không thể nói về Setsubun mà không nhắc đến những buổi lễ hội quy mô lớn tại các đền chùa lịch sử, nơi nghi thức thăng hóa thành biểu diễn văn hóa, thu hút hàng chục ngàn người dân và du khách quốc tế.
5.1. Chùa Senso-ji (Asakusa, Tokyo) – “Senshu Banzai”
Có thể bạn quan tâm: Miếu Bà Cô Ở Đà Lạt: Hành Trình Tìm Kiếm Nét Linh Thiêng Giữa Sương Mù Và Cảm Xúc Du Hành
Đây là điểm đếnSetsubun nổi tiếng nhất Tokyo. Đặc biệt, tại đây không hô “Oni wa Soto”. Theo truyền thuyết, chúa quỷ đã皈依 Phật môn tại đây, nên không có quỷ cần đuổi. Thay vào đó, người ta hô: “Senshu Banzai, Fuku wa Uchi!” (Vạn tuế, vạn năm, phúc vào trong!). Các ngôi sao điện ảnh, võ sĩ Sumo, vận động viên Olympic được mời lên sàn nhảy (Kagami-ita) ném đậu, kẹo, quà xuống đám đông. Không khí hào hứng, ồn ào, báo chí bao phủ dày đặc.
5.2. Chùa Naritasan Shinsho-ji (Narita, Chiba) – Nghi thức Goma (Hỏa công) kết hợp
Naritasan nổi tiếng với phái Shingon (Thật ngôn). Setsubun ở đây diễn ra trong không khí thiêng liêng của nghi thức Goma (Homa – Đốt hỏa công). Lửa thiêng thiêu đốt củi gỗ, khói cuộn trào mang theo kinh văn, thanh tẩy tâm hồn đám đông. Sau đó, các thầy tu và người trúng tuổi ném đậu từ sàn cao. Sự kết hợp giữa Phật giáo Mật giáo và dân gian tạo nên sức hút tâm linh mạnh mẽ.
5.3. Chùa Yasaka (Kyoto) – Vũ điệu Maiko (Geisha)
Tại kinh đô cổ Kyoto, Setsubun tại Yasaka Jinja (đền Gion) gắn liền với Maiko (Geisha tập sự). Các cô Maiko mặc kimono hoa văn rực rỡ, đội kanzashi (kìm tóc) mùa xuân, nhảy múa Kagami (vũ điệu trước gương) và ném đậu phúc. Sự thanh thoát, nhã nhặn của Maiko hòa quyện với tiếng hô hào phấn khích tạo nên vẻ đẹp “Miyabi” (sang trọng, thanh lịch) đặc trưng của Kyoto.
5.4. Chùa Rozan-ji (Kyoto) – Vũ điệu Oni (Oni-odori)
Khác với sự thanh lịch của Yasaka, Rozan-ji tổ chức Oni-odori (Vũ điệu quỷ). Các diễn viên đeo mặt nạ quỷ khổng lồ (Red, Blue, Black Oni), mặc áo choàng màu sắc, nhảy múa mạnh mẽ, uyển chuyển theo tiếng trống Taiko, sáo Fue. Đây là tái hiện hình tượng quỷ không phải là ác tuyệt đối mà là những vị thần bảo hộ (Kijin) khi được Phật pháp độ hóa. Vũ điệu này là Di sản văn hóa phi vật thể quan trọng của Kyoto.
6. Setsubun Trong Cuộc Sống Hiện Đại: Sự Thích Ứng Và Thương Mại Hóa
6.1. Cuộc cách mạng của Convenience Store (Combini)
Từ cuối những năm 1990, chuỗi 7-Eleven bắt đầu bán Ehomaki toàn quốc. Theo sau là FamilyMart, Lawson, Ministop… và các siêu thị Aeon, Ito-Yokado. Điều này đã biến Ehomaki từ món ăn vùng miền thành “quốc dân”.
Đa dạng hóa sản phẩm: Ehomaki hải sản (Kaisendon), Ehomaki thịt bò Wagyu, Ehomaki chay (Vegetarian), Ehomaki ngọt (Roll cake, Crepe), thậm chí Ehomaki cho thú cưng (Pet Ehomaki).
Đặt hàng trước (Yoyaku): Để tránh lãng phí thực phẩm (Food loss) – một vấn đề xã hội nóng hổi – các chuỗi khuyến khích đặt hàng trước từ đầu tháng 1. Đây là bước tiến lớn trong ý thức tiêu dùng bền vững.
6.2. Mamemaki tại gia đình: Từ nghi thức thành trò chơi giáo dục
Ở gia đình hiện đại, Setsubun là dịp sum vây hiếm hoi.
Vai diễn Oni: Cha mẹ luân phiên đeo mặt nạ quỷ để con ném. Trẻ em học cách “đánh bại quỷ trong lòng” (sợ hãi, lười biếng, hay khóc…).
An toàn & Vệ sinh: Nhiều gia đình dùng đậu rang vỏ (để không bẩn sàn), hoặc ném đậu vào túi ni lông, thậm chỉ ném bóng giấy/ bông ép cho trẻ nhỏ tránh hóc. Việc dọn dẹp sau lễ hội cũng trở nên dễ dàng hơn.
6.3. Setsubun tại trường học, công ty, cộng đồng
- Trường Mầm non/Tiểu học: Tổ chức ném đậu tập thể, làm mặt nạ Oni, ăn Ehomaki cùng nhau. Mục tiêu: Truyền承 văn hóa, rèn luyện tinh thần nhóm, hiểu ý nghĩa “xua đuổi điều xấu, giữ lại điều tốt”.
- Môi trường làm việc: Một số công ty tổ chức ném đậu vào giờ nghỉ trưa hoặc sáng sớm, chia sẻ đậu phúc, Ehomaki để gắn kết đồng nghiệp, cầu nguyện kinh doanh hanh thông.
6.4. Du lịch và Truyền thông
- Inbound Tourism (Du lịch nhập cảnh): Setsubun trở thành “mỏ du lịch” mùa đông. Du khách nước ngoài đổ xô đến Senso-ji, Naritasan, Yoshida Jinja (Kyoto) để trải nghiệm, chụp ảnh, mua đậu phúc làm quà lưu niệm.
- Truyền hình/Xã hội: Các chương trình Variety show trực tiếp lễ hội, mời Idol/Geinin (nghệ sĩ hài) tham gia ném đậu. Hashtag #Setsubun, #Ehomaki luôn trending trên Twitter (X), Instagram, TikTok vào ngày 3/2 hàng năm.
7. Những Vấn Đề Xã Hội Xây Dựng Quanh Setsubun
7.1. Lãng phí thực phẩm (Food Loss – Rosu)
Đây là vấn đề gây tranh cãi lớn nhất. Hàng triệu cuốn Ehomaki bị sản xuất quá mức và vứt bỏ sau ngày 3/2 vì không bán hết. Chính phủ và ngành bán lẻ đang nỗ lực:
Thúc đẩy đặt hàng trước (Yoyaku).
Giảm sản lượng sản xuất dựa trên dữ liệu AI.
Bán Ehomaki size nhỏ (Hime-maki), bán lẻ từng miếng.
Tặng thực phẩm dư thừa cho Food Bank (ngân hàng thực phẩm) nếu vẫn đảm bảo an toàn.
7.2. An toàn vệ sinh thực phẩm
Việc ăn Ehomaki nguyên cuốn, im lặng, nhìn một hướng… dễ gây ngạt thở (choking), đặc biệt là người già và trẻ em. Mỗi năm đều có báo cáo cấp cứu do hóc Ehomaki. Khuyến cáo: Ăn chậm, nhai kỹ, uống nước/khoai đi kèm, cắt nhỏ cho người già/trẻ em (dù mất đi “nghi thức” nhưng an toàn tính mạng quan trọng hơn).
7.3. Ảnh hưởng môi trường & Phiền hà
- Đậu nành rơi rải rác công cộng, ga tàu, chùa chiền.
- Tiếng ồn, đám đông chen chúc tại các đền chùa lớn gây áp lực cho an ninh, giao thông, vệ sinh công cộng.
8. Setsubun Dưới Góc Nhìn So Sánh Văn Hóa: Giữa Nhật Bản Và Việt Nam
Việc so sánh Setsubun với Tết Nguyên Đán (Tết cổ truyền) của Việt Nam mang lại những góc nhìn thú vị về tư duy Đông Á:
| Đặc điểm | Setsubun (Nhật Bản) | Tết Nguyên Đán (Việt Nam) |
|---|---|---|
| Mốc thời gian | Ngày trước Lập Dương Lịch (thường 3/2). Giao tiết Đông – Xuân. | Giao thừa Âm Lịch (30 Tết/1 Tết). Giao tiết năm cũ – năm mới. |
| Hành động cốt lõi | Ném đậu (Mamemaki) – Hành động “xua đuổi” chủ động, vật lý. | Xông đất, Lì xì, Ăn Tết – Hành động “đón tiếp”, “chia sẻ”, “ăn uống”. |
| Đối tượng đuổi | Oni (Quỷ) – Biểu tượng trừu tượng cho tai họa, bệnh tật, tâm ma. | Tà khí, Nian (Quái thú – truyền thuyết), Năm cũ – Biểu tượng cho xui xẻo, nghèo đói. |
| Vật phẩm thiêng | Đậu nành (Mame), Ehomaki, Cây ô rô + Cá nhèo. | Cây Nêu, Hoa Đào/Mai, Bánh Chưng/Giày, Đỏ (Màu may mắn). |
| Tâm lý cốt lõi | Cân bằng Âm Dương, Thanh tẩy (Harae), Cá nhân hóa (Ăn đậu theo tuổi). | Hòa hợp Thiên – Nhân, Tôn tổ tiên, Gia đình hóa (Sum họp, thờ cúng). |
| Thương mại hóa | Rất mạnh (Combini, Ehomaki, Đồ chơi). | Mạnh (Đồ trang trí, Quà biếu, Du lịch), nhưng vẫn giữ trọng tâm gia đình. |
Điểm chung cốt lõi: Cả hai đều xuất phát từ nỗi sợ hãi trước “giao tiết” – lúc ranh giới mờ nhạt, tà khí dễ xâm nhập. Cả hai đều dùng âm thanh (tiếng hô, tiếng pháo, tiếng trống), hành động (ném, đốt, xông, ăn) và vật phẩm biểu tượng (đậu, bánh, cây, hoa) để thiết lập lại trật tự, kêu gọi năng lượng dương (Phúc/Lộc) chiếm ưu thế. Sự khác biệt lớn nhất nằm ở: Nhật Bản thiên về nghi thức ma thuật đan cảnh (Sympathetic magic) cá nhân/hộ gia đình (ném đậu, ăn im lặng), còn Việt Nam thiên về nghi lễ cộng đồng/gia tộc (thờ cúng, sum vây, xông đất).
9. Setsubun Trong Văn Học, Nghệ Thuật Và Truyền Thông Đại Chúng
Setsubun không chỉ sống trong đời sống mà là nguồn cảm hứng bất tận cho văn hóa Nhật:
Văn học/Kỳ cổ: Konjaku Monogatari (Truyện cổ kính) ghi chép nhiều truyện về quỷ xuất hiện ngày Setsubun. Makura no Sōshi (Sổ đầu gối) của Sei Shōnagon nhắc đến nghi lễ Tsunami tại cung đình.
Ukiyo-e (Tranh in gỗ): Các họa sĩ như Utagawa Kuniyoshi, Hiroshige vẽ nhiều tranh cảnh ném đậu, quỷ bị đuổi, phụ nữ ăn Ehomaki (dù Ehomaki thời đó chưa phổ biến như hiện nay).
Anime/Manga/Game: Gần như không có series Slice of Life (Đời thường) nào thiếu tập Setsubun. Doraemon, Crayon Shin-chan, Sazae-san, Detective Conan, Demon Slayer (Kimetsu no Yaiba – có cảnh ném đậu đuổi quỷ rất ấn tượng), Gintama… đều có tập đặc biệt Setsubun. Hình ảnh nhân vật đeo mặt nạ Oni, ném đậu, ăn Ehomaki nhìn hướng Eho đã trở thành “meme”, icon văn hóa pop.
Thơ Haiku/Tanka: Nhiều bài thơ咏叹 Setsubun, ví dụ của Matsuo Bashō: “Setsubun ya / Mame no oto suru / Yoru no yuki” (Ngày Setsubun à / Tiếng đậu rơi vang / Đêm tuyết rơi) – thể hiện sự tĩnh lặng, thiêng liêng giữa đêm đông.
10. Hướng Nhìn Tương Lai: Gìn Giữ Và Phát Triển
Trước làn sóng toàn cầu hóa, lão hóa dân số, giảm tỷ lệ sinh và thay đổi lối sống (độc thân, gia đình hạt nhân), Setsubun đứng trước thách thức “Truyền thống hóa thành hình thức” (Katachi-dake).
Tuy nhiên, người Nhật đang tìm cách “Sáng tạo truyền thống” (Sōzō-teki Keishō):
1. Giáo dục trải nghiệm: Trường học không chỉ cho ném đậu mà giải thích tại sao ném, ý nghĩa đậu, khoa học đậu nành (protein, isoflavone tốt cho sức khỏe).
2. Công nghệ số: App chỉ hướng Eho chính xác theo GPS, AR (Thực tế tăng cường) mô phỏng ném đậu quỷ 3D trên điện thoại, livestream lễ hội cho người không thể đến chùa.
3. Kết nối cộng đồng: Các hội dân cư (Jichikai) tổ chức Setsubun tại công viên, trung tâm cộng đồng để người già độc thân, gia đình trẻ có nơi giao lưu, chống cô đơn.
4. Bền vững (Sustainability): Đậu nành hữu cơ, bao bì Ehomaki phân hủy sinh học, giảm rác thải nhựa.
Kết Luận: Tiếng Hô Vạn Tuế Của Sự Sống
Lễ hội ném đậu Nhật Bản (Setsubun) là một kiệt tác văn hóa nơi thiên nhiên, tín ngưỡng, tâm lý và xã hội hội tụ. Từ một nghi lễ cung đình xua đuổi dịch bệnh hàng ngàn năm trước, nó đã biến hình, thích ứng, lan toả thành một “lễ hội quốc dân” đầy sống động.
Tiếng “Oni wa Soto! Fuku wa Uchi!” không chỉ là lời cầu nguyện đơn giản. Đó là tuyên ngôn của con người Nhật trước mặt tự nhiên khắc nghiệt và những biến động của thời đại: Chúng ta chọn cách đối mặt với “Quỷ” (khó khăn, bi quan, bệnh tật, xung đột) bằng hành động quyết liệt (ném đậu), và chủ động đón nhận “Phúc” (hy vọng, nỗ lực, tình yêu thương, sức khỏe) vào lòng mình.
Một hạt đậu nành nhỏ bé, được rang chín, ném vút vào không khí lạnh giá tháng 2, rơi vào lòng bàn tay non nớt của đứa trẻ, vào nếp nhăn trên tay bà già, hay vào khay phụ phẩm của người dân văn phòng ăn trưa vội vã – tất cả đều mang theo một thông điệp cổ xưa nhưng mãi mới: Cuộc sống là chuỗi ngày liên tục xua tan bóng tối để đón ánh sáng. Và Setsubun, chính là ngày chúng ta dừng lại, nhìn nhận, và chủ động thực hiện việc ấy một cách trang trọng, vui tươi và tràn đầy hy vọng.
Oni wa Soto! Fuku wa Uchi!