Lễ hội Đền Mẫu Đồng Đăng không chỉ đơn thuần là một hoạt động tín ngưỡng, lễ hội dân gian thông thường mà nó là một di sản văn hóa phi vật thể quý giá, là điểm giao thoa hài hòa giữa tín ngưỡng Mẫu đạo đặc thôn của Việt Nam với nét văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc tại vùng biên cương phía Bắc. Nằm tại phường Đồng Đăng, thị xã Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn, ngôi đền và lễ hội gắn liền với nó đã trở thành biểu tượng thiêng liêng, hút về hàng chục ngàn lượt người dân và du khách từ khắp nơi về hướng về, cầu an, tìm kiếm bình an và trải nghiệm những giá trị văn hóa sâu sắc. Bài viết này sẽ đi sâu vào lịch sử hình thành, ý nghĩa tâm linh, quy trình tổ chức, các hoạt động văn hóa đặc sắc cũng như vai trò quan trọng của Lễ hội Đền Mẫu Đồng Đăng trong đời sống tinh thần và phát triển du lịch văn hóa tại địa phương hiện nay.
Có thể bạn quan tâm: Lễ Hội Đền Huyền Trân Huế: Hơi Thở Của Lịch Sử Và Dòng Chảy Văn Hóa Đất Cổ
1. Lịch Sử Hình Thành Và Truyền Thuyết Thiêng Liêng
Để hiểu rõ được vị trí của Lễ hội Đền Mẫu Đồng Đăng, trước hết phải nhắc đến lịch sử hình thành của ngôi Đền Mẫu này. Theo các tư liệu lưu truyền và bia sử còn lưu giữ tại đền, Đền Mẫu Đồng Đăng (còn gọi là Đền Mẫu Thượng Ngàn hoặc Đền Bà Chúa Thượng Ngàn) được xây dựng từ rất lâu, có liên quan mật thiết đến truyền thuyết về Bà Chúa Thượng Ngàn – một trong tứ vị Thánh Mẫu của đạo Mẫu Việt Nam (Thiên, Địa, Thoải, Nhạc – Mẫu Thượng Ngàn quản chúa núi rừng).
Có thể bạn quan tâm: Lễ Hội Ngắm Trăng Nhật Bản (tsukimi): Hành Trình Văn Hóa Từ Cổ Điển Đến Hiện Đại Dưới Ánh Trăng Rạng
Truyền thuyết kể rằng, từ xưa vùng đất Đồng Đăng là nơi núi rừng hiểm trở, rậm rạp, sinh vật nhiều, nhưng cũng đầy rẫy hiểm nguy, ma quỷ làm loạn. Người dân nơi đây sống bằng nghề chặt gỗ, săn bắn, làm than, đời sống cực kỳ gian khó, luôn sống trong nỗi sợ hãi trước thiên tai, dịch bệnh và hung thú. Một ngày nọ, một bà lão mặt trắng hồng, râu trắng xoá, mặc áo xanh, đội nón quai thao xuất hiện, chỉ dẫn người dân nơi tránh nạn, nơi tìm thức ăn, dạy cách trị bệnh, trừ tà ma. Nhờ có bà lão mà đời sống người dân ổn định, an lành. Khi bà lão bay lên trời trên đám mây trắng, người dân mới nhận ra đó là Bà Chúa Thượng Ngàn đã xuống phàm độ sinh. Để báo hiếu, tưởng nhớ công đức, người dân đã quyên góp xây dựng ngôi đền tại vị trí hiện nay – nơi được cho là nơi Bà Chúa hiện ra.
Có thể bạn quan tâm: Lễ Hội Trung Thu Ở Hội An: Khi Phố Cổ Rạng Ngời Màu Đèn Lồng Và Hồn Cốt Văn Hóa
Thông qua nhiều lần tu sửa, trung xây (lần lớn nhất vào những năm đầu thế kỷ 20 và gần đây nhất là công trình tu sửa, tôn tạo quy mô lớn hoàn thành năm 2019), Đền Mẫu Đồng Đăng ngày nay mang kiến trúc chữ “Đôi” (nhà trước, nhà sau) đặc trưng của kiến trúc đền chùa Việt Nam truyền thống, mái ngói vân, câu đối gỗ khắc chữ Hán – Nôm tinh xảo, hệ thống tượng thờ bằng gỗ sơn mài son huyết, vàng son极其 solemn. Ngôi đền không chỉ là nơi thờ phụng Thánh Mẫu Thượng Ngàn mà còn thờ phụng các vị Tôn sơn, Quản sơn, các vị Công chúa, Hoàng tử, Chầu cô, Chầu bác… theo hệ thống Thánh tôn của Đạo Mẫu, tạo thành một không gian thiêng liêng, uy nghiêm, đậm chất tâm linh.
2. Thời Gian, Không Gian Và Quy Trình Tổ Chức Lễ Hội
Lễ hội Đền Mẫu Đồng Đăng chính thức diễn ra vào ngày 15 tháng 3 âm lịch hàng năm (lễ Vía Bà Chúa Thượng Ngàn). Tuy nhiên, không khí lễ hội thường kéo dài từ đầu tháng 3 âm lịch đến hết tháng 4 âm lịch, trong đó rộn rã nhất là các ngày 14, 15, 16 tháng 3. Đây là thời điểm giao mùa, trời đã chuyển mát, mưa bụi ngừng, rất thuận lợi cho người dân đi lễ, đi hội.
Không gian lễ hội bao trùm cả khu vực di tích Đền Mẫu Đồng Đăng và khu vực quảng trường trước cửa đền. Quy trình tổ chức lễ hội được thực hiện rất trang trọng, tuân thủ nghi lễ truyền thống, bao gồm hai phần chính: Phần Lễ (Nghi thức) và Phần Hội (Hoạt động văn hóa, dân ca, trò chơi dân gian).
2.1. Phần Lễ – Nghi Thức Trang Trọng, Thiêng Liêng
Phần Lễ là cốt lõi, thể hiện sự tôn kính, hiếu thảo của con cháu gegenüber Thánh Mẫu. Nghi thức thường diễn ra vào sáng sớm ngày 15/3 Âm lịch, do Ban quản lý đền và các Lão dòng, Trưởng ban tế lễ chủ trì.
- Nghi thức Mở cửa đền, Rước kiệu, Rước bình: Đây là nghi thức quan trọng nhất. Kiệu Bà Chúa Thượng Ngàn (kiệu chính) cùng các kiệu các vị Chầu, Công chúa, Hoàng tử được rước từ nhà thờ chính ra quảng trường hoặc quanh khu vực đền. Đoàn rước kiệu gồm: Đội trống, đội cờ, đoàn lễ sinh, đoàn cung phụng, đoàn nhạc cụ truyền thống (kèn, trống, mõ, song loan…), các vị tế lễ, ban quản lý và đông đảo người dân. Âm thanh trống kèn vang vọng, hương khói cuộn trào, không khí thiêng liêng bao trùm khắp nơi.
- Nghi thức Dâng hương, Tế lễ: Tế lễ chính thức được tiến hành tại tiền điện. Tế chủ (thường là người có uy tín, am hiểu nghi lễ hoặc đại diện chính quyền địa phương) đọc văn khấn (văn tế) bằng chữ Hán – Nôm, ngôn từ trang trọng, biểu đạt lòng thành kính, cảm ơn Thánh Mẫu đã ban phúc lành, mưa thuận gió hòa, nước lùi đất hiện, dân an vật đợi, quốc thái dân an. Sau đó là nghi thức dâng hương của các đại biểu cấp ủy, chính quyền địa phương, ban quản lý đền, các đoàn thể và người dân.
- Nghi thức Xá lỗi, Cầu an: Sau khi tế lễ chính thức kết thúc, người dân lần lượt vào nhà thờ chính dâng hương, xá lỗi, cầu nguyện cho bản thân, gia đình, con cháu khỏe re, buôn bán may mắn, công danh thăng tiến. Nhiều người làm lễ “tròn vía” (cúng bái tròn 12 tháng hoặc theo nguyện đã许).
2.2. Phần Hội – Dòng Chảy Văn Hóa Sôi Động, Đặc Sắc
Sau phần Lễ trang trọng, không gian lễ hội bùng nổ với những hoạt động văn hóa, nghệ thuật, trò chơi dân gian đầy hấp dẫn, thể hiện bản sắc văn hóa của đồng bào Tày, Nùng, Dao, Sán Chỉ, Kinh… chung sống tại Lạng Sơn.
- Ca trù, Hát chèo, Hát xẩm, Hát văn (Hát chầu văn): Đây là những loại hình nghệ thuật biểu diễn đặc trưng, không thể thiếu trong lễ hội Đền Mẫu. Đặc biệt, Hát văn (Hát chầu văn) – nghệ thuật kết hợp giữa hát, đọc, múa, nhạc cụ để hầu đồng, phục vụ tín ngưỡng Mẫu đạo – được biểu diễn rất chuyên nghiệp, hấp dẫn bởi các thầy cồng, cô văn giỏi từ các đoàn văn nổi tiếng miền Bắc. Những điệu múa lên đồng (hầu đồng) của các vị Chầu, Công chúa với trang phục lộng lánh, động tác uyển chuyển, biểu cảm phong phú không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh mà còn là biểu diễn nghệ thuật sân khấu độc đáo, hút hồn người xem. Ca trù, hát chèo, hát xẩm được biểu diễn tại các sàn diễn ngoài trời hoặc trong nhà văn hóa, thu hút lượng lớn khán giả yêu thích nghệ thuật truyền thống.
- Trò chơi dân gian, Thể thao dân tộc: Bài chòi, Đẩy gậy, Kéo co, Ném còn, Đánh đu, Chơi cờ tướng, Cờ úp… được tổ chức sôi động, thu hút sự tham gia nhiệt tình của người dân mọi lứa tuổi, đặc biệt là thanh niên, học sinh, sinh viên. Những trò chơi này không chỉ giải trí mà còn rèn luyện thể chất, tinh thần tập thể, gắn kết tình làng nghĩa xóm.
- Hội chợ đặc sản, ẩm thực vùng cao: Một phần không thể tách rời của lễ hội là hội chợ đặc sản. Khu chợ phiên được bố trí bài bản buôn bán các sản phẩm nông林特产 đặc trưng của Lạng Sơn: Vải thiều Lục Ngạn, Na Kỳ Cùng, Mận Bắc Sơn, Trà Shan Tuyết, Mộc miên, Mật ong rừng, Gà ác, Lợn cắp nách, các loại rau rừng, nấm rừng… Cùng với đó là các quầy bán ẩm thực đường phố hấp dẫn: Phở chua Lạng Sơn, Bánh cuốn chả, Khâu nhục, Xôi ngũ sắc, Măng nấu xương heo, Rượu cần, Rượu gạo… Không gian chợ hội tấp nập, tiếng mua bán, tiếng cười nói hòa quyện tạo nên bức tranh đời sống sôi động, giàu bản sắc dân tộc.
- Triển lãm, Giới thiệu du lịch, Văn hóa: Các gian hàng triển lãm ảnh, mô hình, sản phẩm OCOP, giới thiệu các điểm du lịch nổi tiếng của Lạng Sơn (Động Tam Thanh, Động Nhị Thanh, Núi Mẫu Sơn, Chùa Kỳ Lừa, Cửa khẩu Hữu Nghị…) cũng được bố trí, phục vụ mục đích quảng bá du lịch, thu hút đầu tư.
3. Ý Nghĩa Tâm Linh Và Giá Trị Văn Hóa Sâu Sắc
Lễ hội Đền Mẫu Đồng Đăng mang lại những giá trị to lớn, đa chiều cho cộng đồng và xã hội:
Thứ nhất, Giá trị tâm linh, tín ngưỡng (Giá trị cốt lõi):
Đây là dịp để người dân biểu đạt lòng biết ơn, hiếu thảo đối với Thánh Mẫu Thượng Ngàn – vị Thần thiêng quản chúa núi rừng, ban cho sự sống, che chở cho con cháu. Tín ngưỡng Mẫu đạo tại đây không phải là mê tín dị đoan mà là niềm tin vào “Thánh linh nhơn kính” (Thánh thiêng thì người kính), cầu mong phúc lành, an lành cho gia đình, xóa bỏ ác vận, đón nhận may mắn. Không gian lễ hội trở thành nơi cha trú tâm hồn, giúp con người tìm lại sự bình yên, cân bằng giữa vật chất và tinh thần trong xã hội hiện đại đầy áp lực.
Có thể bạn quan tâm: Lịch Chiếu Phim Lotte Cinema Vincom Nha Trang: Hướng Dẫn Chi Tiết, Trải Nghiệm Đẳng Cấp Và Mẹo Săn Vé Giá Tốt
Thứ hai, Giá trị bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể:
Lễ hội là “bảo tàng sống” lưu giữ nhiều di sản văn hóa phi vật thể quý giá: Nghi lễ tế tự, Hát văn (Hát chầu văn), Ca trù, Hát xẩm, Hát chèo, các trò chơi dân gian, ẩm thực truyền thống, trang phục dân tộc… Việc tổ chức thường niên lễ hội là cách tốt nhất để truyền thụ, dạy nghề cho thế hệ trẻ, ngăn chặn nguy cơ mai một của các giá trị này. Đặc biệt, nghệ thuật Hát văn tại Đền Mẫu Đồng Đăng được đánh giá cao về trình độ chuyên nghiệp, giữ gìn được bản sắc truyền thống, là điểm sáng trong việc bảo tồn di sản này.
Thứ ba, Giá trị gắn kết cộng đồng, đoàn kết dân tộc:
Lạng Sơn là tỉnh đa dân tộc. Lễ hội Đền Mẫu Đồng Đăng là điểm gặp gỡ chung của đồng bào Kinh, Tày, Nùng, Dao, Sán Chỉ… Mọi người cùng nhau chuẩn bị, cùng tham gia lễ hội, cùng ăn uống, cùng vui chơi. Ran h giới tôn giáo, dân tộc, giai cấp bị xóa nhòa, thay vào đó là tình đồng bào, sự chia sẻ, giúp đỡ lẫn nhau. Điều này góp phần quan trọng vào công tác xây dựng đại đoàn kết dân tộc, an ninh quốc phòng vững chắc tại vùng biên cương.
Thứ tư, Giá trị kinh tế – xã hội, thúc đẩy du lịch văn hóa:
Lễ hội thu hút hàng chục ngàn lượt du khách (năm 2023, 2024 ước tính hơn 100.000 lượt người đến lễ, hội, du lịch trong dịp lễ hội). Điều này tạo động lực mạnh mẽ cho kinh tế địa phương: phát triển dịch vụ du lịch, nhà hàng, khách sạn, homestay, xe ôm, bán hàng rong, tiêu thụ nông sản, OCOP. Thu nhập của người dân tăng lên, mặt bằng đường sá, điện nước, cảnh quan đô thị tại phường Đồng Đăng và thị xã Cao Lộc được chú trọng đầu tư, nâng cấp để phục vụ lễ hội, cải thiện đời sống người dân.
Thứ năm, Giá trị giáo dục yêu nước, truyền thống yêu nước:
Đồng Đăng là vùng đất sử thi, nơi ghi dấu ấn lịch sử hào hùng chống giặc ngoại xâm (Trận Đồng Đăng 1885, Chiến dịch Biên giới 1979). Việc tổ chức lễ hội tại đất thiêng này là dịp để giáo dục truyền thống yêu nước, tự hào lịch sử cho thế hệ trẻ, gắn liền niềm tin tâm linh với trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc.
4. Thực Trạng Tổ Chức Lễ Hội Gần Đây: Đổi Mới, Văn Minh, An Toàn
Nhận thức được tầm quan trọng, các cấp ủy, chính quyền tại tỉnh Lạng Sơn, thị xã Cao Lộc, phường Đồng Đăng đã có những chỉ đạo, chỉ đạo drastisch, đổi mới phương pháp tổ chức lễ hội theo hướng: “An toàn, văn minh, tiết kiệm, hiệu quả, giữ gìn bản sắc dân tộc”.
- Về quy hoạch, cơ sở vật chất: Đầu tư lớn cho công trình tu sửa, tôn tạo Đền Mẫu Đồng Đăng quy mô lớn (hoàn thành 2019), xây dựng quảng trường lễ hội rộng rãi, hệ thống đèn chiếu sáng nghệ thuật, nhà vệ sinh công cộng đạt chuẩn, đường vào đền rộng, thoáng. Xây dựng khu chợ hội cố định, bài bản, quản lý tốt trật tự buôn bán, giá cả, vệ sinh an toàn thực phẩm.
- Về an ninh, trật tự, an toàn PCCC: Triển khai lực lượng Công an, Cảnh sát PCCC, Bảo vệ, Tự vệ, Thanh niên xung phong đông đảo, bố trí bài bản tại các ngõ ngách, cửa đền, quảng trường, khu chợ. Có phương án ứng phó sự cố, phân luồng người, xe cộ khoa học, tránh nghẹt nghẽn, đè ép. Công tác phòng, chống dịch bệnh (sau COVID-19) được duy trì tốt.
- Về văn hóa, hành chính: Xử lý nghiêm các vi phạm về cờ bạc, mê tín dị đoan, bói toán, xem bói, aprovechándose lễ hội để trục lợi. Khuyến khích người dân làm lễ văn minh: cúng đồ ăn sạch, hoa quả, hương nén, không dùng pháo hoa, tiền vàng giấy hóa trang quá đà, không đốt vàng mã trong nhà thờ (chỉ đốt tại lò đốt tập trung). Tuyên truyền mạnh mẽ trên các phương tiện truyền thông, mạng xã hội về ý nghĩa lễ hội, quy định phải tuân thủ.
- Về nội dung hoạt động: Tăng cường các chương trình biểu diễn nghệ thuật chuyên nghiệp, có nội dung giáo dục, truyền thống. Tổ chức các hội thi, hội chợ đặc sản có chủ đề, chuyên nghiệp hóa. Mời các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp, các nghệ sĩ nhân dân, ưu tú đến biểu diễn. Kết hợp tổ chức các hội thảo khoa học về giá trị di tích, tín ngưỡng Mẫu đạo, du lịch văn hóa.
5. Thách Thức Và Định Hướng Phát Triển Bền Vững
Mặc dù đạt được nhiều thành quả đáng kể, công tác tổ chức Lễ hội Đền Mẫu Đồng Đăng vẫn đối mặt với một số thách thức cần giải quyết để phát triển bền vững:
- Quản lý thương mại, dịch vụ: Dù đã nỗ lực nhưng tình trạng bán hàng rong tràn lan vỉa hè, đường vào đền; bán hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng; ép giá, chém gió du khách vẫn còn xảy ra tại một số góc khuất. Vệ sinh môi trường sau lễ hội (rác thải nhựa, khay xốp, chai lọ) gây áp lực lớn cho công tác thu gom, xử lý.
- Giữ gìn bản sắc vs Thương mại hóa: Nguy cơ biến lễ hội thành đơn thuần hoạt động buôn bán, kiếm lợi, làm mờ nhạt ý nghĩa tâm linh, văn hóa. Việc biểu diễn Hát văn, Hát chèo đôi khi bị “làm秀” (show) phục vụ du khách thay vì phục vụ nghi lễ, mất đi tính thiêng liêng, giáo dục.
- Cơ sở vật chất, hạ tầng: Dù đã nâng cấp nhưng trong ngày lớn (ngày 15/3) lượng người quá đông dẫn đến quá tải tại nhà thờ, quảng trường, bãi đỗ xe, nhà vệ sinh. Đường nối từ trung tâm thành phố Lạng Sơn đến Đồng Đăng vẫn còn một số đoạn hẹp, cong cua, nguy hiểm.
- Nguồn nhân lực bảo tồn: Số lượng thầy cồng, cô văn, nghệ nhân am hiểu nghi lễ, hát văn, làm lễ truyền thống đang già đi, thiếu người kế thừa. Công tác đào tạo, huy động thế hệ trẻ tham gia bảo tồn chưa đủ mạnh.
Định hướng phát triển bền vững trong thời gian tới:
- Chuyên nghiệp hóa quản lý, tổ chức: Thành lập Ban quản lý di tích – Lễ hội chuyên nghiệp, có chế độ, chính sách thu hút nhân tài. Xây dựng quy trình, tiêu chuẩn tổ chức lễ hội (ISO hoặc tiêu chuẩn du lịch văn hóa). Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý người, xe, vé, bán hàng, thông báo cảnh báo.
- Bảo tồn, sáng tạo giá trị di sản: Xây dựng hồ sơ khoa học, số hóa di sản (nghi lễ, hát văn, trang phục, nhạc cụ…). Mở lớp dạy nghề, truyền thụ cho trẻ em, thanh niên (câu lạc bộ Hát văn, Ca trù tại trường học, cộng đồng). Khuyến khích nghiên cứu, sáng tác các tác phẩm nghệ thuật mới lấy cảm hứng từ lễ hội, nhưng giữ gốc, giữ hồn.
- Phát triển du lịch văn hóa liên kết: Xây dựng sản phẩm du lịch “Lễ hội Đền Mẫu Đồng Đăng – Du lịch tâm linh – Du lịch sinh thái – Du lịch lịch sử – Du lịch biên cương”. Liên kết với Động Tam Thanh, Nhị Thanh, Núi Mẫu Sơn, Cửa khẩu Hữu Nghị, các làng nghề truyền thống (Làng gốm Phú Lãng – Bắc Giang gần đó, Làng rượu Mẫu Sơn…). Xây dựng các tour du lịch trải nghiệm: Học hát văn, làm bánh chưng, cày cấy, trải nghiệm đời sống người dân tộc.
- Nâng cao ý thức cộng đồng: Tiếp tục tuyên truyền, giáo dục người dân, du khách về văn hóa ứng xử, làm lễ văn minh, bảo vệ vệ sinh môi trường, nói không với mê tín dị đoan, cờ bạc. Động viên người dân tham gia tự quản, giám sát.
- Hợp tác, liên kết khu vực: Hợp tác với các tỉnh láng giềng (Cao Bằng, Bắc Giang, Quảng Ninh) và các đơn vị quốc tế (UNESCO, các tổ chức văn hóa) để trao đổi kinh nghiệm, quảng bá hình ảnh lễ hội, đền Mẫu Đồng Đăng ra thế giới. Xây dựng thương hiệu “Lễ hội Đền Mẫu Đồng Đăng – Bản sắc văn hóa biên cương”.
6. Lời Kết
Lễ hội Đền Mẫu Đồng Đăng là một viên ngọc quý trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc, là minh chứng sống động cho sự dung hòa, giao thoa giữa tín ngưỡng Mẫu đạo bản địa với văn hóa các dân tộc vùng núi phía Bắc. Nó không chỉ là niềm tự hào của người dân Lạng Sơn mà còn là điểm đến tâm linh, văn hóa hấp dẫn cho du khách trong và ngoài nước.
Với sự quan tâm, chỉ đạo của Đảng, Nhà nước, sự nỗ lực của chính quyền địa phương, sự tham gia tích cực của cộng đồng và sự hỗ trợ của du khách, Lễ hội Đền Mẫu Đồng Đăng chắc chắn sẽ ngày càng phát triển, trở thành một trong những lễ hội điển hình, văn minh, an toàn, hấp dẫn nhất của Việt Nam. Nó sẽ tiếp tục là cầu nối tinh thần, gắn kết quá khứ – hiện tại – tương lai, góp phần xây dựng một vùng biên cương vững an, văn hóa, phát triển. Hãy đến với Đền Mẫu Đồng Đăng vào mùa lễ hội tháng 3 âm lịch để cảm nhận hơi thở của lịch sử, rung động trước nhịp điệu trống kèn thiêng liêng, và tìm thấy bình an trong tâm hồn giữa núi rừng hùng vĩ của đất Tổ quốc.