Cung điện mùa hè của Nga không chỉ đơn thuần là những công trình kiến trúc tráng lệ nằm rải rác khắp lãnh thổ rộng lớn này; chúng là những trang sử sử thi bằng đá và vàng, ghi lại sự trỗi dậy, rực rỡ và cuối cùng là sự sụp đổ của một trong những đế chế hùng mạnh nhất lịch sử nhân loại. Từ những ngọn tháp vàng lấp lánh dưới ánh mặt trời ban ngày của Petersburg đến những vườn treo lãng mạn ở vùng ngoại ô Moscow, mỗi cung điện đều mang một hồn riêng, một câu chuyện riêng về quyền lực, nghệ thuật và cuộc sống riêng tư của các vị Tsar và Hoàng hậu. Bài viết này mời bạn cùng bước vào thế giới huyền bí, xa xỉ và đầy mê hoặc của các cung điện mùa hè Nga – nơi lịch sử hít thở cùng nghệ thuật.
Có thể bạn quan tâm: Lễ Hội Chợ Gò Bình Định: Hồn Về Đất Cổ, Tâm Hướng Tổ Tiên Và Sắc Màu Văn Hóa Đặc Trưng Của Xứ Quy
I. Khái Quát: Triết Lý “Mùa Hè” Trong Kiến Trúc Hoàng Gia Nga
Khác với các cung điện mùa đông (Winter Palaces) to lớn, trang trọng, được thiết kế để chịu đựng cái rét khắc nghiệt và phục vụ cho các nghi thức nhà nước trọng đại, các cung điện mùa hè (Letniy Dvorets) mang hơi thở của sự thư giãn, giải trí và gần gũi với thiên nhiên. Khái niệm “cung điện mùa hè” ở Nga hình thành và phát triển mạnh mẽ từ thời Peter Đại đế (Peter the Great), người đã “mở cửa sổ ra châu Âu” và mang theo mong muốn xây dựng một “Venice phương Bắc” với những khu vườn, đài phun nước và cung điện nhẹ nhàng, thoáng đãng.
Có thể bạn quan tâm: Cung Đường Ven Biển Bàu Trắng: Hành Trình Khám Phá “maldives Việt Nam” Với Những Cung Đường Uốn Lượn Giữa Thiên Nhiên Hùng Vĩ
Vị trí địa lý của các cung điện mùa hè thường được chọn lọc kỹ càng: ở những nơi có không khí trong lành,blick đẹp ra sông hoặc hồ, và đủ không gian để xây dựng những khu vườn cảnh观 (landscape gardens) theo phong cách Anh hoặc Pháp. Đây là nơi hoàng gia trú ẩn sau những lo toan trị vì, nơi tổ chức các lễ hội 가면 (masquerades), biểu diễn opera, ballet, và nơi các mối tình hoàng gia nảy nở hoặc tan vỡ trong im lặng của những hàng cây cổ thụ.
Có thể bạn quan tâm: Cúng 23 Ông Công Ông Táo: Toàn Diễn Nghĩa Lễ, Thứ Tự, Cách Làm Và Những Điều Cần Tránh Để Năm Mới An Khang
Kiến trúc của các cung điện mùa hè thường nhẹ nhàng hơn, sử dụng nhiều màu pastel (xanh mint, hồng phấn, vàng kem, trắng ngà), nhiều cửa sổ lớn để đón ánh sáng, và kết hợp hài hòa giữa các phong cách Baroc, Rococo, Neoclassical và sau này là phong cách Empire (Đế quốc) và Russian Revival (Phục hưng Nga). Bên trong, nội thất được trang bị tinh xảo nhất: gỗ quý, đá marbles, tranh sơn dầu, tượng điêu khắc, thảm dệt thủ công và những bộ sưu tập nghệ thuật giá trị kết nối Nga với các trung tâm văn hóa châu Âu.
II. Peterhof: “Versailles Của Nga” Và Kỳ Quants Của Đài Phun Nước
Không thể nói về cung điện mùa hè Nga mà không nhắc đến Peterhof (Petergof) – kiệt tác đẳng cấp của Peter Đại đế, nằm trên bờ biển Phần Lan (Finnish Gulf), cách trung tâm Saint Petersburg khoảng 30km. Peterhof không chỉ là một cung điện đơn lẻ mà là một quần thể kiến trúc – vườn tượng khổng lồ, được mệnh danh là “Versailles của Nga”, dù về mặt quy mô và kỹ thuật thủy lực, nó thậm chí còn vượt trội hơn mẫu gốc tại Pháp.
1. Cung điện Lớn (Bolshoi Dvorets) – Trái Tim Của Peterhof
Nằm trên một đầm lầy tự nhiên được san bằng, Cung điện Lớn trông như một chiếc hộp trang sức khổng lồ kéo dài gần 300 mét. Mặt tiền chính hướng ra Đại Thác nước (Grand Cascade) và Vịnh Phần Lan, tạo ra một khung cảnh toàn cảnh hùng vĩ. Kiến trúc ban đầu do Jean-Baptiste Le Blond và Nicola Michetti thiết kế theo phong cách Baroc Peter (Petrine Baroque), sau đó được Bartolomeo Rastrelli mở rộng và trang trí nội thất theo phong cách Rococo rực rỡ dưới triều Elizabeth (con gái Peter Đại đế).
Bên trong Cung điện Lớn, hành lang Tháp (Throne Room), phòng Ngai vàng (Throne Room), phòng Bóng舞 (Ballroom) và các phòng tiếp khách được trang hoàng bằng vàng son, gương kính, tranh tranh trần (ceiling paintings) của các họa sĩ nổi tiếng như Stefano Torelli. Mỗi căn phòng là một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh, thể hiện quyền uy của Đế quốc Nga.
2. Đại Thác Nước (Grand Cascade) Và Sampson – Biểu Tượng Của Quyền Lực
Điểm nhấn khiến Peterhof trở thành duy nhất trên thế giới là hệ thống đài phun nước hoạt động hoàn toàn bằng trọng lực tự nhiên, không sử dụng bất kỳ bơm máy nào. Nước chảy từ các ao chứa ở vùng cao Ropsha (khoảng 20km xa) qua hệ thống ống dẫn dưới đất, tạo áp lực đẩy nước phun lên cao hàng chục mét.
Trung tâm của Đại Thác nước là tượng Sampson xé hàm sư tử (Samson Rending the Lion’s Jaws) của Mikhail Kozlovsky. Sư tử là biểu tượng của Thụy Điển (quốc huy Thụy Điển có hình sư tử), và Sampson (người Anh hùng Do Thái) tượng trưng cho Nga. Tượng này kỷ niệm chiến thắng quyết định tại Poltava (1709) – ngày lễ của Thánh Sampson – nơi Peter Đại đế đánh bại Karl XII của Thụy Điển, khẳng định vị thế Nga trên biển Baltic. Nước phun từ miệng sư tử cao tới 20 mét, là vòm nước cao nhất của toàn bộ quần thể.
3. Vườn Dưới (Lower Park) Và Những “Đài Phun Nước Trick” (Trick Fountains)
Vườn Dưới (Nizhny Park) trải dài 102 hecta theo phong cách Pháp (formal garden) với những đường đi đối xứng, bụi bồng chặt chẽ, tượng đáy và hàng trăm đài phun nước. Đặc biệt, Peterhof nổi tiếng với các “đài phun nước trốn” (trick fountains) – một sở thích hài hước của Peter Đại đế. Ví dụ: ghế đá phun nước khi ai đó ngồi xuống, cây cây treo hoa phun nước khi khách cầm lấy, hoặc vòm nước bỗng nhiên bao quanh một nhóm khách khiến họ ướt sũng mà không lối thoát. Đây thể hiện tính cách vui vẻ, thích trêu chọc và yêu thích kỹ thuật cơ khí của vị Tsar đầu tiên.
4. Monplaisir Và Marly – Những Ngôi Biệt Thự Riêng Tư
Bên cạnh Cung điện Lớn, Peterhof còn có Monplaisir (“Niềm vui của tôi” – bằng Pháp ngữ) – cung điện yêu thích nhất của Peter Đại đế. Nằm ngay bờ biển, Monplaisir đơn giản, thực dụng, được Peter tự thiết kế và giám sát thi công. Đây là nơi ông làm việc, ngủ, ăn uống và tiếp khách thân thiết. Nội thất vẫn giữ nguyên từ thế kỷ 18, bao gồm bộ sưu tập tranh画风俗 (genre paintings) của các họa sĩ Hà Lan và Bồ Đào Nha mà Peter rất yêu thích.
Cung điện Marly (tên theo Marly-le-Roi của Pháp) là nơi lưu trữ bộ sưu tập tranh画风俗 và các vật phẩm trang trí phương Đông. Các nhà máy nước (Hermitage Pavilion) – những ngôi nhà nhỏ 2 tầng nằm giữa ao, chỉ tiếp cận được bằng cầu nâng – phục vụ cho các bữa tiệc riêng tư “không người phục vụ” (dîner sans valets), nơi bàn ăn được nâng từ tầng hầm lên tầng 1 đầy ắp đồ ăn, tránh sự nghe lén của tôi tớ.
5. Bi Kịch Chiến Tranh Và Sự Phục Hồi Thần Thoại
Trong Chiến tranh Thế giới Thứ hai, Peterhof bị quân Đức chiếm đóng gần 3 năm (1941-1944). Cung điện Lớn bị烧毁 (burned down), các tượng đồng bị tháo dỡ mang về Đức, vườn tược bị biến thành ruínas. Tuy nhiên, nhờ công sức phi thường của các nhà phục hồi nghệ thuật Nga (trong đó có nhiều người đã giấu kín các tác phẩm quan trọng trước khi撤退), Peterhof đã “trỗi dậy từ tro tàn”. Năm 1945, ngay sau khi giải phóng, công trình phục hồi bắt đầu. Đến năm 1947, một phần đài phun nước đã hoạt động lại. Hiện nay, Peterhof là Di sản Văn hóa Thế giới UNESCO và biểu tượng của sự kiên cường của dân tộc Nga.
III. Tsarskoye Selo (Pushkin): Cung Điện Catherine Và Bí Mật Của Phòng Hổ Phách
Nằm ởPushkin (trước đây là Tsarskoye Selo – “Thôn Tsar”), cách Petersburg 25km về nam, quần thể cung điện này gắn liền với tên tuổi của hai nữ hoàng vĩ đại: Elizabeth Petrovna (người xây dựng) và Catherine II Đại đế (người hoàn thiện và biến nó thành nơi ở yêu thích).
1. Cung Điện Catherine (Ekaterininsky Dvorets) – Kiệt Tác Của Rastrelli
Cung điện Catherine là đỉnh cao của phong cách Baroc Elizabeth (Elizabethan Baroque) – sự kết hợp độc đáo giữa Baroc phương Tây và truyền thống Nga. Kiến trúc sư Bartolomeo Rastrelli đã tạo ra một mặt tiền dài hơn 300 mét, sơn màu xanh dương đặc trưng (xanh Peterhof) với trắng ngà và vàng son, trang trí dày đặc bằng các cột chạm, khung cửa uốn lượn, và hơn 100kg vàng được dùng để mạ vàng ngoài trời.
2. Phòng Hổ Phách (Amber Room) – “Kỳ Quan Thứ Tám Của Thế Giới”
Đây là điều khiến Tsarskoye Selo trở thành huyền thoại. Phòng Hổ Phách ban đầu được chế tác ở Phổ (Prussia) cho Vua Friedrich I, sau đó Vua Friedrich Wilhelm I tặng Peter Đại đế năm 1716. Dưới triều Elizabeth, Rastrelli đã lắp đặt và mở rộng nó tại Cung điện Catherine. Phòng được bao phủ hoàn toàn bởi các tấm gỗ khắc nổi mài gắn hổ phách (amber) các tone vàng, cam, đỏ, nâu, xen kẽ gương kính, đá quý và lá vàng. Diện tích hơn 55m², chứa hơn 6 tấn hổ phách.
Trong WWII, quân Đức tháo dỡ Phòng Hổ Phách mang về Königsberg (Kaliningrad ngày nay). Sau đó, nó biến mất bí ẩn trong hỗn loạn chiến tranh. Hàng chục năm tìm kiếm không thấy dấu vết. Năm 1979, chính quyền Xô viết quyết định phục hồi hoàn toàn Phòng Hổ Phách dựa trên ảnh chụp đen trắng cũ và mô tả tài liệu. Quá trình phục hồi kéo dài 24 năm (1979-2003) với chi phí hàng triệu USD, tham gia của các nghệ nhân giỏi nhất Nga và tài trợ từ Đức. Năm 2003, nhân dịp 300 năm thành lập Petersburg, Phòng Hổ Phách “trỗi dậy” rực rỡ như xưa, là minh chứng cho sự kiên trì bảo tồn di sản.
3. Hành Lang tranh (Picture Gallery) Và Các Phòng Tiệc Lớn
Hành lang tranh (Great Gallery / Light Gallery) dài gần 50m, rộng 10m, cao 2 hàng tầng, được chiếu sáng bởi 69 cửa sổ và hàng chục đèn chùm pha lê. Trần nhà được vẽ tranh fresco “Triết học và Nghệ thuật” của Giuseppe Valeriani. Đây là nơi tổ chức các buổi vũ hội lớn, lễ sinh nhật và tiếp các đại sứ nước ngoài. Các phòng liền kề như Phòng Trắng (White State Dining Room), Phòng Xanh (Green Dining Room), Phòng Văn phòng của Catherine (Study) đều được trang trí theo phong cách Neoclassical tinh tế, phản ánh gu thẩm mỹ “triết gia trên ngai vàng” của Catherine II.
4. Vườn Catherine (Catherine Park) – Sự Chuyển Giao Từ Pháp Sang Anh
Vườn bao quanh cung điện là một bài học lịch sử kiến trúc vườn. Phần gần cung điện (Old Garden) giữ phong cách Pháp chính quy (French formal) do Le Blond và Rastrelli thiết kế: đài phun nước, bụi bồng hình học, tượng đá. Phần xa hơn (English Park) được thiết kế lại dưới Catherine II bởi kiến trúc sư người Anh John Bush và Charles Cameron theo phong cách Vườn Anh (English Landscape Garden) tự nhiên, lãng mạn: hồ nước uốn lượn, đồi cỏ, thành phố ruins giả (Creaking Pagoda, Chesme Column, Admiralty), các gazebo, cầu cong. Đây là nơi Catherine đi dạo, viết thư, hội họp với các triết gia Diderot, Voltaire (qua thư từ) và tìm cảm hứng cho các cải cách.
5. Cung Điện Alexander (Alexander Palace) – Nỗi Buồn Cuối Cùng Của Nhà Romanov
Trong khuôn viên Tsarskoye Selo còn có Cung điện Alexander (Alexander Palace) – kiến trúc Neoclassical thanh lịch do Giacomo Quarenghi thiết kế cho Hoàng tử Alexander (sau là Alexander I). Nhưng nó nổi tiếng nhất như căn nhà cuối cùng của Nicholas II và gia đình. Từ năm 1905, sau sự kiện “Thứ Sáu Máu” và bạo loạn, Nicholas II chuyển nơi ở chính thức từ Petersburg về đây để tránh nguy hiểm và tận hưởng sự bình yên gia đình.
Tại đây, 4 Hoàng nữ (Olga, Tatiana, Maria, Anastasia) và Hoàng tử Alexei lớn lên trong sự kín đáo. Các phòng ngủ, phòng chơi, phòng học của các con vẫn giữ nguyên nội thất đơn giản, ấm cúng, trái ngược hoàn toàn với sự xa hoa của Cung điện Catherine. Từ Cung điện Alexander, vào đêm 1/8/1917 (theo lịch Julius), gia đình hoàng gia bị bắt giam và đưa đi Tobolsk, sau đó là Ekaterinburg nơi họ bị hành quyết. Cung điện Alexander hiện đang được phục hồi để biến thành bảo tàng ghi nhớ giai đoạn cuối cùng bi tráng của triều đại Romanov.
IV. Pavlovsk: Sự Tinh Tế, Lãng Mạn Của Hoàng Hậu Maria Feodorovna
Nằm ngay cạnh Tsarskoye Selo, Pavlovsk mang hơi hướng hoàn toàn khác: nó không phải là cung điện của Tsar, mà là cung điện riêng của Hoàng hậu Maria Feodorovna (vợ của Paul I, mẹ của Alexander I và Nicholas I). Được tặng bởi Catherine II cho con trai Paul và vợ Maria nhân dịp sinh con đầu lòng (Alexander I) năm 1777, Pavlovsk được Maria biến thành “ngôi nhà mơ ước” của mình trong hơn 50 năm.
1. Kiến Trúc Neoclassical Của Cameron Và Brenna
Charles Cameron (người Scotland) là kiến trúc sư chính ban đầu, mang đến phong cách Neoclassical tinh tế, nhẹ nhàng, lấy cảm hứng từ La Mã cổ đại và Palladio. Cung điện chính (Great Palace) hình khối vuông, có rotunda (tháp tròn) giữa, mái vòm, mặt tiền ít trang trí hơn Peterhof hay Catherine Palace, thay vào đó là sự cân đối, hài hòa, màu vàng nhạt – trắng ngà thanh lịch. Sau này, Vincenzo Brenna (người Ý) mở rộng và trang trí nội thất phong cách Empire (Đế quốc) tráng lệ hơn cho Paul I khi lên ngôi.
2. Nội Thất: “Bảo Tàng Nghệ Thuật Trang Trí”
Pavlovsk nổi tiếng với nội thất gốc được bảo toàn gần như nguyên vẹn (nhờ evacuate kịp thời trước khi quân Đức đến WWII). Mỗi phòng là một chủ đề màu sắc và phong cách riêng:
Phòng Hòm Thư (Library): Hơn 20.000 cuốn sách, vân gỗ đẹp mắt, trần nhà vẽ fresco.
Phòng Bàn Ăn Tapestries (Tapestry Dining Room): Treo các tấm thảm Gobelins khổng lồ 묘사 câu chuyện Don Quixote.
Phòng Hoa (Flower Room / Greek Hall): Rotunda lớn,.columns Corinthian, sàn gốm, trần vẽ bầu trời, nơi Maria trồng hoa lan và tổ chức trà chiều.
Phòng Billiard, Phòng Ngủ, Phòng Thờ (Private Chapel): Đều trang bị đồ gỗ điều (mahogany), đồng hồ bronza, đồ sứ Sèvres, đá marbles Ural.
3. Vườn Pavlovsk – Kiệt Tác Kiến Trúc Cảnh Quan Anh
Vườn Pavlovsk (600 hecta) là một trong những vườn cảnh quan Anh lớn và đẹp nhất Nga. Không có đường thẳng, đối xứng cứng nhắc như Pháp. Thay vào đó là những con đường uốn lượn dẫn dắt khách qua các “cảnh quan” (vistas) được tính toán tỉ mỉ: hồ Slavyanka uốn lượn, đập nước, các pavillon thần thoại (Temple of Friendship, Temple of Three Graces, Apollo Colonnade), cầu đá, rừng tự nhiên. Maria Feodorovna tự giám sát trồng cây, nhập giống từ khắp châu Âu và Mỹ. Bà biến Pavlovsk thành một “vườn thực vật” sống động. Đi bộ trong vườn Pavlovsk vào mùa thu lá vàng rơi là trải nghiệm chữa lành tinh thần tốt nhất ở vùng Moscow.
Có thể bạn quan tâm: Cua Mặt Trăng Có Độc Không? Khám Phá Toàn Diện Về Loài Cua “quái Dáng” Này
4. Sơ Tham Thiền (Pil Tower) Và Bài Học Lịch Sử
Một chi tiết thú vị: Paul I (người cực kỳ sợ bị ám sát) đã xây ở góc vườn một tháp đá giả vỡ (Ruin Tower) để… ẩn nấp khẩn cấp. Dù Paul I bị giết tại Cung điện Mikhailovsky (Petersburg) chứ không phải ở đây, nhưng tháp vẫn đứng đó như một ẩn dụ cho sự bất an của quyền lực chuyên chế. Pavlovsk hiện là bảo tàng nhà nước, thu hút du khách bởi sự yên bình, tinh tế và ít ồn ào hơn Peterhof hay Catherine Palace.
V. Oranienbaum (Lomonosov): Ngõ Ngách Bí Mật Của Peter III Và Catherine II
Cách Peterhof không xa, xuống theo bờ biển Phần Lan, Oranienbaum (nay thành phố Lomonosov) là quần thể cung điện ít du khách biết đến nhất nhưng lại giữ nhiều bí mật lịch sử gay cấn nhất. Nơi này gắn liền với Peter III (chồng Catherine II) – vị Tsar trị vì chỉ 186 ngày rồi bị lật đổ và giết hại bởi vợ mình.
1. Cung Điện Lớn (Grand Palace) – Phong Cách Baroc Sớm
Xây dựng cho Hoàng tử Alexander Menshikov (người bạn thân, cánh tay phải của Peter Đại đế) bởi Giovanni Maria Fontana và Gottfried Schädel. Đây là một trong những cung điện đá cổ kính nhất vùng Petersburg (khởi công 1710), phong cách Baroc sớm, trọng thể, ít trang trí hơn các cung sau này. Menshikov bị tước quyền và lưu đày trước khi hoàn thành. Cung điện sau đó thuộc về hoàng gia.
2. Cung Điện Peterstadt (Peterstadt) – “Quốc Gia Trong Quốc Gia” Của Peter III
Đây là phần độc đáo nhất. Peter III (Karl Peter Ulrich của Holstein-Gottorp) cực kỳ yêu thích quân sự Phổ (Prussia) và vua Friedrich Đại đế. Ông đã xây ở Oranienbaum một “quốc gia mô hình” tên Peterstadt – một pháo đài đồ chơi (toy fortress) bằng đá, có hào, tường thành, pháo đài, casern (nhà trọ binh), nhà thờ, và Cung điện nhỏ (Small Palace / Palace of Peter III).
Peter III ở đây như một vị vua của riêng mình: ông mặc quân phục Phổ, tập trận binh đoàn “Holstein” (gồm các thanh niên quý tộc Nga được huấn luyện theo kiểu Phổ), nói tiếng Đức, uống bia, hút thuốc và tổ chức các bữa tiệc rượu chè. Cung điện nhỏ (Chinese Palace – Cung điện Trung Hoa) bên cạnh là nơi ông và bạn thân (cũng là người tình của Catherine sau này) Grigory Orlov, hoặc đơn độc nghỉ ngơi. Nội thất Cung điện Trung Hoa là kiệt tác Rococo/Chinoiserie: Phòng Parquet (sàn gỗ ghép họa tiết hoa văn phức tạp nhất thế giới), Phòng Hổ phách nhỏ, Phòng Bóng舞 với tranh trần của Stefano Torelli.
3. Cung Điện Trung Hoa (Chinese Palace) – Kiệt Tác Của Rinaldi
Được Antonio Rinaldi thiết kế cho Catherine II (khi còn là Hoàng phi) vào những năm 1760, Cung điện Trung Hoa (Katalnaya Gorka – Sliding Hill Pavilion ban đầu, sau gọi là Chinese Palace) là đỉnh cao của phong cách Rococo kết hợp Chinoiserie (phong cách Trung Hoa) ở Nga. Mặt tiền đơn giản, nhưng bên trong “bùng nổ” bởi sự sang trọng, tinh xảo:
Phòng Sàn Gỗ (Parquet Floor Room): Sàn làm từ 15 loại gỗ quý khác nhau ghép thành hoa văn nghệ thuật cực độ, không dùng keo dán mà dùng تقنية khâu mộc (marquetry). Được mệnh danh là “sàn gỗ đẹp nhất thế giới”.
Phòng Bóng舞 (Ballroom): Trần nhà vẽ tranh “Triumph of Venus” (Chiến thắng của Venus), gương kính to, đèn chùm pha lê.
Phòng Hổ Phách (Amber Cabinet): Phiên bản nhỏ hơn của Phòng Hổ phách Catherine Palace, nhưng nghệ thuật chạm khắc tinh vi hơn.
4. Lăng Mộ Alexander Suvorov Và Vườn
Oranienbaum cũng là nơi an nghỉ cuối cùng của Đại tướng Alexander Suvorov (người chưa từng thua trận), tại nhà thờ Alexander Nevsky bên trong khuôn viên. Vườn Oranienbaum kết hợp giữa phong cách Pháp (gần cung lớn) và Anh (xa hơn), với hồ nhân tạo, đảo, các pavillon. Sự yên tĩnh, ít du khách của Oranienbaum khiến nó trở thành địa điểm lý tưởng để chiêm nghiệm “linh hồn” của Peter III – một nhân vật bi bi kịch, bị lịch sử phán xét gay gắt nhưng lại là người đặt nền móng cho nhiều cải cách sau này của Catherine.
VI. Cung Điện Kuskovo Và Ostankino: “Versailles Nhỏ” Của Gia Tộc Sheremetev Ở Moscow
Chuyển sang Moscow, ta gặp hai cung điện mùa hè nổi tiếng nhất không thuộc về hoàng gia mà thuộc về Gia tộc Sheremetev – gia tộc quý tộc giàu có, quyền thế nhất Nga thời kì đó, được mệnh danh là “Vua không vương miện”. Hai cung điện này thể hiện quyền lực và gu thẩm mỹ của giới quý tộc cao cấp, đôi khi còn vượt trội hơn cung hoàng gia về sự tinh xảo.
1. Kuskovo (Kuskovo Estate) – Cung Điện Và Vườn Pháp Hoàn Hảo
Xây dựng từ giữa thế kỷ 18 bởi Pyotr Borisovich Sheremetev, Kuskovo được thiết kế như một “Versailles nhỏ” tại Moscow. Kiến trúc sư Karl Blank và sau này là các kiến trúc sư Pháp/Ý đã tạo ra một quần thể hài hòa:
Cung điện Gỗ (Wooden Palace): Đặc biệt là toàn bộ cung điện chính được xây bằng gỗ (thông, sồi) nhưng gia công, sơn mài, trang trí tinh xảo đến mức nhìn như đá. Màu xanh nhạt, trắng, vàng son. Đây là kiệt tác kiến trúc gỗ lớn nhất thế giới còn tồn tại.
Nhà Kính (Grotto/Hermitage Pavilion): Nằm giữa ao, nội thất được trang trí bằng vỏ sò, đá quý, kính, tạo cảm giác hang động biển kỳ ảo.
Vườn Pháp (French Park): Đối xứng, bụi bồng hình học, đài phun nước, tượng đáy, lối đi thẳng tắp. Đây là nơi tổ chức các lễ hội 가면 (masquerades) hoành tráng nhất Moscow thế kỷ 18, với hàng ngàn khách mời, pháo hoa, biểu diễn opera, ballet bởi đoàn nhạc của chính gia tộc Sheremetev (những nô lệ được đào tạo thành nghệ sĩ).
2. Ostankino (Ostankino Palace) – Cung Điện Gỗ Cho Giải Trí Và Nghệ Thuật
Nếu Kuskovo dùng cho mùa hè và lễ hội ngoài trời, Ostankino (xây sau này, cuối thế kỷ 18) là cung điện cho giải trí trong nhà và mùa đông. Cũng được xây bằng gỗ (sơn mài giả đá), Ostankino nổi tiếng với:
Rạp Hát (Theater): Một trong những rạp hát tư nhân đẹp nhất và bảo toàn tốt nhất thế kỷ 18. Sân khấu có cơ chế nâng hạ, xoay, thay cảnh tự động phức tạp. Ghế ngồi cho khán giả, hộp xem (boxes) cho quý tộc. Đoàn ballet và opera của Sheremetev (dẫn dắt bởi Praskovya Kovaleva-Zhemchugova – “Ngọc trai”, một nô lệ ca sĩ tài năng, sau này trở thành vợ của Nikolai Sheremetev) biểu diễn tại đây.
Phòng Bóng舞 (Ballroom), Phòng Bida, Thư Viện, Phòng Ngủ: Nội thất phong cách Neoclassical/Empire, nhiều đồ gỗ điều, bronza, sứ, tranh sơn dầu.
Vườn Cảnh (Landscape Park): Phong cách Anh, hồ lớn, đảo, pavillon.
3. Bi Kịch Của “Ngọc Trai” Và Sự Kết Thúc Của Một Thời Đại
Câu chuyện tình giữa Nikolai Sheremetev (con trai Pyotr) và Praskovya Kovaleva (nô lệ, ca sĩ opera) là một trong những câu chuyện tình cảm động nhất lịch sử Nga. Nikolai dám đối đầu với xã hội, cha mẹ và nhà vua để cưới một nô lệ. Praskovya qua đời sớm tại Ostankino sau khi sinh con. Nikolai sống trong đau khổ, biến Ostankino thành nơi thờ phụng ký ức vợ. Sau Cách mạng 1917, gia tộc Sheremetev mất hết tài sản, các cung điện bị quốc hữu hóa. Ngày nay, Kuskovo là Bảo tàng Nghệ thuật Trang trí và Vườn, Ostankino là Bảo tàng Rạp hát và Cung điện. Tháp truyền hình Ostankino (cao 540m) hiện nay đứng ngay bên cạnh, tạo đối比 mạnh mẽ giữa quá khứ hoàng gia và hiện đại công nghệ.
VII. Cung Điện Mùa Hè Của Các Vua Chúa Cá Nhân: Livadia (Crimea) Và Białowieża (Belarus/Poland)
Mở rộng phạm vi, “Cung điện mùa hè của Nga” còn bao gồm những nơi xa trung tâm chính trị, nơi các Tsar cuối cùng tìm kiếm sự bình yên, chữa bệnh hoặc đánh cá.
1. Cung Điện Livadia (Yalta, Crimea) – Nơi Kết Thúc Của Triều Đại Và Khởi Đầu Trật Tự Mới
Xây dựng lần cuối (thế kỷ 19 – đầu 20) cho Alexander III và hoàn thiện cho Nicholas II theo phong cách Neo-Renaissance Ý (Italian Renaissance) bởi kiến trúc sư Nikolai Krasnov. Livadia không có vườn Pháp đối xứng, mà có vườn cảnh quan Anh trải dài dọc bờ biển Đen, với cây chàm, thông, ô liu, hoa hồng.
Alexander III: Yêu thích Livadia, ông qua đời tại đây năm 1894.
Nicholas II: Chọn Livadia làm nơi ở mùa hè chính thức. Gia đình hoàng gia tận hưởng cuộc sống bình thường: bơi biển, chơi tennis, đi xe, chụp ảnh (những bức ảnh nổi tiếng nhất của gia đình Romanov được chụp tại Livadia).
Hội Nghị Yalta (Tháng 2/1945): Lịch sử quay một vòng tròn. Phòng Bóng舞 trắng (White Ballroom) của Livadia là nơi Roosevelt, Churchill, Stalin ngồi bàn bàn chia cắt thế giới sau chiến tranh. Bàn tròn lớn và ghế của ba vị lãnh tụ vẫn được giữ nguyên.
2. Cung Điện Białowieża (Belarus) – Thiên Đường Săn Bắt Của Các Tsar
Nằm trong rừng nguyên sinh Białowieża (Belovezhskaya Pushcha) – nơi trú ẩn của con Bizon châu Âu (Zubr). Alexander II, Alexander III, Nicholas II đều đến đây săn bắn. Cung điện bằng gỗ (đã bị hủy trong WWI, chỉ còn lại nhà thờ và một số công trình phụ) thể hiện sự gần gũi với thiên nhiên hoang dã, khác hẳn sự sáo rỗng của Petersburg.
VIII. Di Sản Hiện Đại: Bảo Tồn, Du Lịch Và Giá Trị Văn Hóa
Ngày nay, các cung điện mùa hè của Nga không còn là nơi ở của hoàng gia mà là kho tàng văn hóa quốc gia và điểm đến du lịch hàng đầu thế giới.
1. Công Trình Phục Hồi: Nghệ Thuật “Hồi Sinh”
Sự phá hủy trong WWII là thương tâm lớn nhất. Nhưng phản ứng của Nga là một kỳ tích phục hồi. Tại Peterhof, Tsarskoye Selo, Pavlovsk, Oranienbaum, hàng ngàn nghệ nhân, nhà sử học, hóa học đã làm việc trong thập kỷ để khôi phục từng chi tiết: phối màu sơn gốc, dệt lại thảm, đúc lại tượng đồng, mạ vàng lại tường, khôi phục sàn gỗ Parquet. Phương pháp “phục hồi khoa học” của Nga hiện là tiêu chuẩn quốc tế.
2. Du Lịch Và Kinh Tế
Mỗi năm triệu du khách đến Peterhof (đài phun nước mở mùa từ tháng 5-9), Tsarskoye Selo (Phòng Hổ phách), Pavlovsk, Kuskovo, Ostankino. Vé vào cửa, tour hướng dẫn viên, bán hàng lưu niệm, tổ chức sự kiện (hôn lễ, hội nghị, lễ hội âm nhạc, festival đài phun nước ban đêm với ánh sáng và nhạc) mang lại nguồn kinh tế lớn cho bảo tồn.
3. Giáo Dục Và Nghiên Cứu
Các cung điện là “thử nghiệm thực địa” cho sinh viên lịch sử nghệ thuật, kiến trúc, phục hồi, quản trị di sản. Thư viện, lưu trữ tại các cung điện (đặc biệt là Pavlovsk, Ostankino) giữ hàng triệu tài liệu quý giá: thư từ hoàng gia, bản vẽ kỹ thuật, hóa đơn mua sắm, menu tiệc tùng, ngày ký sinh nhật… giúp tái hiện đời sống quá khứ chính xác.
4. Văn Hóa Đại Chúng
Những bộ phim lịch sử Nga nổi tiếng (như Ekaterina, Grozovye Vorota, Romanovy, The Great – dù là sản xuất quốc tế) đều quay tại các cung điện này. Điều này lan tỏa hình ảnh vẻ đẹp hoàng gia Nga đến công chúng toàn cầu, khơi gợi ham muốn tìm hiểu lịch sử.
IX. So Sánh Và Phân Tích: Sự Khác Biệt Cốt Lõi Giữa Các Cung Điện
Để hiểu sâu hơn, ta có thể so sánh các cung điện theo các tiêu chí:
| Tiêu Chí | Peterhof | Tsarskoye Selo (Catherine) | Pavlovsk | Oranienbaum | Kuskovo / Ostankino (Sheremetev) |
|---|---|---|---|---|---|
| Chủ Sở Hữu | Hoàng gia (Peter I -> …) | Hoàng gia (Elizabeth, Catherine II) | Hoàng hậu Maria Feodorovna | Hoàng gia (Menshikov -> Peter III, Catherine II) | Quý tộc Sheremetev |
| Phong Cách Chính | Baroc Peter -> Rococo -> Empire | Baroc Elizabeth -> Neoclassical | Neoclassical (Cameron) -> Empire | Baroc sớm -> Rococo/Chinoiserie (Rinaldi) | Baroc/Rococo (Gỗ) -> Neoclassical |
| Điểm Nhấn Độc Đáo | Hệ thống đài phun nước thủy lực, Sampson | Phòng Hổ Phách, Hành lang tranh | Vườn Anh lớn nhất, Nội thất gốc, Rạp hát Ostankino | Cung điện Peterstadt (Phổ), Cung điện Trung Hoa (Sàn gỗ) | Cung điện Gỗ lớn nhất, Rạp hát tư nhân tốt nhất |
| Tính Chất | Trang trọng, khoe quyền lực, kỹ thuật | Xa hoa, nghệ thuật, chính trị, triết học | Tinh tế, riêng tư, nữ tính, thư giãn | Bí ẩn, quân sự, cá nhân, thực nghiệm | Xa hoa, giải trí, nghệ thuật biểu diễn, giàu có |
| Tình Trạng WWII | Phá hủy 90%, phục hồi thần tốc | Phá hủy nặng, Phòng Hổ phách mất tích -> phục hồi | Phá hủy, nội thất疏散 (evacuated) kịp -> phục hồi tốt | Phá hủy nhẹ hơn, nội thất nhiều phần giữ nguyên | Phá hủy, nội thất疏散 kịp -> phục hồi tốt |
X. Kết Luận: Những Ngôi Cung Không Bao Giờ Già
Cung điện mùa hè của Nga không phải là những di tích tĩnh lặng, “chết chóc” trong bảo tàng. Chúng là những cơ thể sống, vẫn hít thở nhịp đập của thời gian. Mùa hè đến, đài phun nước Peterhof bật lên rộn rã dưới ánh nắng trắng, tiếng nhạc cổ điển vọng từ rạp hát Ostankino, hương hoa hồng nồng nàn tại Livadia, lá vàng rơi phủ đường đi tại Pavlovsk…
Mỗi viên gạch, mỗi mảnh hổ phách, mỗi nét chạm khắc trên cánh cửa gỗ, mỗi tiếng vọng của bài hát opera trong rạp hát gỗ Kuskovo… tất cả đều kể một câu chuyện: Câu chuyện về sự khao khát vĩnh cửu của con người trước thời gian. Các Tsar, Hoàng hậu, Quý tộc đã xây dựng những “thiên đường trên الأرض” này để thoát khỏi tử thần, để khẳng định mình, để tận hưởng vẻ đẹp. Dù họ đã ra đi, dù triều đại đã sụp đổ, dù chiến tranh đã cố gắng xóa tan, nhưng vẻ đẹp đã chiến thắng.
Cung điện mùa hè của Nga hôm nay đứng đó – tráng lệ, kiên cường, mở cửa đón khách – như một lời nhắc nhở: Quyền lực tàn tàn, chiến tranh tàn phá, nhưng Nghệ thuật và Vẻ đẹp, nếu được yêu thương và bảo vệ, sẽ bất tử. Hành trình khám phá chúng không chỉ là du lịch, mà là một lần朝圣 (pilgrimage) tìm lại linh hồn của một quốc gia đã trải qua bao nhiêu sóng gió để bảo toàn những kiệt tác nhân văn nhất của mình. Nếu bạn từng đặt chân đến một trong những nơi này, bạn sẽ hiểu: Nga không chỉ lớn bằng lãnh thổ, mà vĩ đại bằng khả năng giữ lửa cho đam mê vẻ đẹp, ngay cả trong những giờ phút đen tối nhất.