Vạn Lý Trường Thành được xây dựng vào thời nhà Tần, ngay sau khi Tần Thủy Hoàng thống nhất các chư hầu Trung Hoa vào năm 221 TCN. Một số tài liệu lịch sử xác định thời điểm bắt đầu thi công vào khoảng năm 220 TCN. Vì vậy, khi được hỏi “Vạn Lý Trường Thành được xây vào năm nào”, câu trả lời phổ biến nhất là năm 221 TCN, hoặc khoảng năm 220 TCN nếu tính từ khi công trình chính thức được triển khai.
Tuy nhiên, cần hiểu rằng Vạn Lý Trường Thành không phải là một công trình duy nhất được xây lên chỉ trong một năm. Đây là hệ thống nhiều đoạn tường thành được bốn quốc gia liên tiếp xây dựng, củng cố và mở rộng suốt hơn hai nghìn năm. Những đoạn tường thành thời Tần không còn tồn tại nhiều như các đoạn thời Minh. Phần lớn Vạn Lý Trường Thành mà du khách có thể nhìn thấy ngày nay thực chất là những công trình hoặc đoạn được tu sửa lại vào thời nhà Minh vào thế kỷ XVI.
Có thể bạn quan tâm: Địa Điểm Chụp Ảnh Tết Đẹp Ở Hà Nội: 10 Nơi Nổi Bật Và Bí Quyết Tạo Bức Ảnh
Vạn Lý Trường Thành có phải là một công trình duy nhất không?
Không. Vạn Lý Trường Thành là tên gọi chung cho một mạng lưới phòng thủ dài hàng nghìn kilomet chạy phía bắc và tây bắc Trung Hoa. Trước khi Tần Thủy Hoàng thống nhất đất nước, các nước chư hầu đã tự xây những vùng tường thành riêng để chống giặc và bảo vệ biên giới.
Vì vậy, “thời điểm Vạn Lý Trường Thành được xây” thực ra có thể được hiểu theo ba khía cạnh khác nhau. Một khía cạnh là thời điểm các đoạn tường thành đầu tiên xuất hiện, một khía cạnh khác là thời điểm Tần Thủy Hoàng ra lệnh nối các bức tường của các nước cũ thành hệ thống thống nhất, và khía cạnh cuối cùng là thời điểm các đoạn tường thành hiện nay được xây chủ yếu dưới thời nhà Minh.
Nếu xét về nguồn gốc sớm nhất, một số bức tường thành tại Trung Hoa đã xuất hiện từ thời Xuân Thu, khoảng thế kỷ VII TCN. Đến thời Chiến Quốc, nhiều nước như Tần, Triệu, Yên, Hàn, Nguyên, Lương và Chu tiếp tục xây dựng tường thành dọc theo biên giới phía bắc. Các công trình này nhằm ngăn các nước láng giềng và những bộ tộc du mục phía bắc tràn xuống.
Do đó, Vạn Lý Trường Thành không được tạo ra hoàn toàn từ một mệnh lệnh của Tần Thủy Hoàng. Tần Thủy Hoàng đã sử dụng những bức tường có sẵn, thuê mộng lực bổ sung và trong một số đoạn mở rộng hoặc xây mới để hình thành hệ thống tường thành thống nhất của thời Tần.
Có thể bạn quan tâm: Vịnh Hạ Long – Kỳ Quan Thiên Nhiên Thế Giới Giữa Lòng Biển Đông
Tại sao nhiều người trả lời năm 221 TCN?
Năm 221 TCN là thời điểm Tần Thủy Hoàng hoàn tất việc thống nhất Trung Hoa. Sau khi chế ngự các nước chư hầu, ông thành lập nước Tần, lập ra hệ thống quan lộc tập quyền và tiến hành nhiều cuộc cải cách lớn. Một trong những nội dung quan trọng của chính sách này là ra lệnh nối các bức tường thành phía bắc lại với nhau.
Mục tiêu hàng đầu của Tần là bảo vệ lãnh thổ mới thống nhất trước sự xâm nhập của mạng Hồng Hôn. Bộ tộc này thường xuyên vượt qua vùng thảo nguyên phía bắc, tấn công các địa phương giàu có và làm gián đoạn đường tiếp tế của triều đình.
Vì thế, vào năm 221 TCN, các đoạn tường thành cũ của Tần, Triệu và Yên được trọng tu sửa, bổ sung và nối thành hệ thống phòng thủ trải dài từ phía tây bắc đến vùng Liao Đông. Một số tài liệu giáo dục phổ thông sử dụng đúng mốc này làm thời điểm bắt đầu xây dựng Vạn Lý Trường Thành.
Tuy vậy, giữa việc “ra lệnh xây dựng” vào năm 221 TCN và thời điểm “khởi công” vào khoảng năm 220 TCN vẫn có sự khác biệt nhỏ. Lịch sử hiện đại thường chỉ xác định chính xác đến mức năm, trong khi việc chuẩn bị nhân lực, vật liệu, tuyến đường và công tác xây tường chắc chắn phải mất một khoảng thời gian nhất định. Đây là lý do một số nguồn viết Vạn Lý Trường Thành được bắt đầu xây vào khoảng năm 220 TCN.
Có thể bạn quan tâm: Trang Phục Các Dân Tộc Miền Núi Phía Bắc: Dấu Ấn Văn Hóa, Sinh Hoạt Và Vẻ Đẹp Truyền Thống
Tần Thủy Hoàng xây Vạn Lý Trường Thành như thế nào?
Thời Tần, Vạn Lý Trường Thành được xây chủ yếu bằng đất nén, đá và những vật liệu sẵn có trong khu vực. Kỹ thuật phổ biến là đắp đất giữa hai bức tường đá, sau đó dùng trọng lực nén chặt từng lớp. Tường thành được xây trên vùng đồi và đường núi, nơi địa hình tự nhiên giúp tăng khả năng phòng thủ.
Các kỹ sư thường tận dụng đường núi, hẻm đá, sông suối và địa hình hiểm trở để giảm số lượng vật liệu cần thiết. Một số vị trí được xây cao hơn, một số đoạn có thể sử dụng vách đá tự nhiên. Bên trong hoặc gần tường thành còn bố trí các kho quân, sân cập chiến, đường truyền tin và các công trình phục vụ việc chuyển quân.
Quá trình thi công vô cùng khắc nghiệt. Nguồn nhân lực bao gồm quân sĩ, nông dân bị lệnh phu thuộc, tù nhân và những người bị trừng phạt. Việc kéo dài qua những vùng xa, điều kiện ăn ở khó khăn và lao động nặng nhọc khiến nhiều công nhân phải chết trước khi công trình hoàn thành. Nhiều đoạn tường thành thời Tần vì thế đã bị phá hủy hoặc thay đổi theo thời gian.
Mục tiêu của công trình không chỉ là ngăn quân Hồng Hôn. Tường thành còn giúp triều đình kiểm soát các tuyến đường tiếp tế, bảo vệ các vùng đồng bằng phía sau và thuận tiện cho việc di chuyển quân giữa các trạm phòng thủ. Tuy nhiên, do kỹ thuật còn hạn chế, đường tường thường không liên tục và trong một số đoạn, quân đội có thể vượt qua bằng cách tấn công từ phía sau hoặc tận dụng lối đi thấp.
Sau thời Tần, Vạn Lý Trường Thành được tiếp tục xây dựng ra sao?
Sau khi nhà Tần sụp đổi vào năm 206 TCN, các thế lực mới nối tiếp phát triển hệ thống tường thành. Trong thời nhà Hán, đặc biệt dưới các vị hoàng đế như Vũ Đế, Minh Đế và Trung Đế, nhiều đoạn tường thành mới được xây dựng.
Nguyên nhân chính là do các hoàng đế Hán phải đối phó với Mạng Xông Nhiên, phiên bản mở rộng của nhóm Mạng Hồng Hôn. Thời Hán, lực lượng này từng chiếm và kiểm soát khu vực Tây Vân theo thảo nguyên, tạo ra mối đe dọa lớn đối với các đường thương mại phía tây.
Để bảo vệ con đường trong hành tinh thương mại, nhà Hán đã mở rộng tường thành xa hơn về phía tây, vượt qua khu vực Hà Tây và tiến về gần Đôn Hoàng. Nhiều trung ty và thành trì phòng thủ cũng được xây dựng dọc tuyến đường. Thời Hán xuất hiện các cấu trúc tường đất nén, hào và hệ thống trạm canh, giúp Trung Hoàn kiểm soát vùng biên giới rộng lớn.
Các đoạn tường thành thời Hán từng đóng vai trò quan trọng trong lịch sử. Chúng tạo thành một hệ thống phòng thủ phức tạp, vừa bảo vệ các thương tuyến, vừa hỗ trợ mở rộng ảnh hưởng chính trị của triều đình. Một số địa danh hiện nay vẫn có những dấu tích liên quan đến thời kỳ này, chẳng hạn các thành trì và mảnh đất bằng phẳng dài nằm trong vùng sa mạc.
Phần lớn Vạn Lý Trường Thành ngày nay thuộc thời Minh
Có thể bạn quan tâm: Địa Điểm Du Lịch Nổi Tiếng Ở Tây Nguyên: Khám Phá Cao Nguyên Xanh Và Nền Văn Hóa Đậm Sắc
Trong toàn bộ lịch sử Vạn Lý Trường Thành, thời nhà Minh là giai đoạn được xây dựng quy mô nhất. Lý do nằm ở việc triều Minh phải đối mặt với các đội quân Mông Cổ từ phía bắc. Ngoài ra, sự suy thoái của nhà Minh, các cuộc nổi loạn và mối đe dọa từ các thế lực Mông Cổ cũng buộc chính quyền phải tăng cường phòng thủ.
Trong thế kỷ XV, XVI và đầu thế kỷ XVII, nhiều đoạn tường thành cũ được xây lại bằng gạch, đá và vữa. So với thời Tần và Hán, các công trình thời Minh có cấu trúc chắc chắn hơn, có hào, có tháp trông canh và nhiều cửa thành. Tường thành còn được chia thành các đoạn, trạm và pháo lũy để phối hợp giám sát.
Những đoạn nổi tiếng như Bạch Nhật Trường, Mã Bạc Sơn, Trường Thành Bảo Địa, Trường Thành Kiếm Khiêu, Trường Thành Lãnh Nguyên và Trường Thành Cổ Quan Phủ đều liên quan đến thời Minh hoặc đã được nhà Minh xây lại. Bạch Nhật Trường là một ví dụ nổi bật khi người ta nói đến Bạch Nhật Trường ở Bắc Kinh.
Do vậy, nếu thấy một du khách ghé thăm một đoạn tường thành xây bằng gạch và có tháp canh cao, cần phân biệt rằng đó không phải công trình nguyên bản của Tần Thủy Hoàng năm 221 TCN. Đó thường là một đoạn thời Minh, được bảo tồn, nối lại hoặc tu sửa trong quá trình bảo tồn.
Vì sao phần lớn công trình thời Tần không còn tồn tại?
Các đoạn tường thành thời Tần chủ yếu được làm bằng đất nén. Loại vật liệu này dễ bị mưa lũ, gió, sương và thời gian phá hủy. Mặt đất cũng thay đổi liên tục, làm cho việc xác định chính xác vị trí những đoạn tường cũ trở nên khó khăn.
Bên cạnh hao mòn tự nhiên, các chính quyền về sau còn chủ động phá bỏ một số tường thành. Khi thống nhất Trung Hoa, Tần Thủy Hoàng cũng từng ra lệnh phá bỏ tường thành của các nước chư hầu sau khi họ đầu hàng, nhằm ngăn ngừa nguy cơ mới. Tuy nhiên, những tường phía bắc phục vụ quốc phòng lại được giữ lại và nối vào hệ thống mới.
Trong các thời kỳ loạn lạc, chiến tranh và thay đổi chính trị, nhiều đoạn tường thành bị phá hủy để lấy vật liệu, mở đường hoặc phục vụ mục đích quân sự. Đất cát từ các công trình cũ cũng bị khai thác dần. Vì thế, những dấu tích rõ nhất còn lại ngày nay chủ yếu thuộc thời Minh, bởi kỹ thuật xây bằng gạch đá của thời kỳ này bền hơn nhiều.
Một số điểm có thể liên quan đến thời Tần nằm ở tỉnh Sơn Tây, nơi có các đoạn đất nén trải dài trên sườn núi. Tuy nhiên, cần thận trọng với các tuyên bố cho rằng một tường đất nén bất kỳ là “tường thành của Tần Thủy Hoàng”. Việc xác định niên đại cần dựa vào khảo sát kiến trúc, địa lý, tài liệu khải cổ và các tầng vật liệu tại hiện trường.
Tên gọi “Vạn Lý Trường Thành” có chính xác là 5.000 km không?
Tên “Vạn Lý Trường Thành” không nhất thiết chỉ một con số cố định. Chữ “lý” là đơn vị độ dài cổ của Trung Hoa, nhưng độ dài thực tế của một lý thay đổi theo thời kỳ và khu vực. “Vạn lý” chủ yếu là cách gọi văn học nhấn mạnh quy mô lớn và sự trải dài của hệ thống tường thành.
Hệ thống này không phải lúc nào cũng liên tục. Nó có thể gồm nhiều tuyến tường chạy song song, các nhánh nối vào thành trì, những đoạn chắn đường núi cùng nhiều công trình phòng thủ phụ. Tổng chiều dài còn tùy thuộc vào việc tính toàn bộ các đoạn, chỉ tính phần chính hay tính cả những đoạn bị phá hủy.
Do đó, các con số về chiều dài Vạn Lý Trường Thành trong những tài liệu khác nhau có thể rất khác nhau. Những đoạn được bảo tồn như Bạch Nhật Trường chỉ là một phần nhỏ của toàn bộ mạng lưới tường thành từng tồn tại trong lịch sử.
Ý nghĩa lịch sử của việc xây Vạn Lý Trường Thành
Vạn Lý Trường Thành là biểu tượng của quyền lực tập quyền, khả năng huy động nhân lực quy mô lớn và tầm nhìn phòng thủ của các triều đại Trung Hoa. Công trình này thể hiện nỗ lực bảo vệ biên giới, nhưng cũng phản ánh nhiều mặt tối của chế độ phong kiến, bao gồm sự cưỡng bức lao động, thuế phu và sự hy sinh của đông đảo người dân.
Đối với quân sự, tường thành tạo ra một rào cản giúp chính quyền phát hiện và ngăn chặn quân đội xâm nhập từ phía bắc. Tuy nhiên, hiệu quả của nó còn phụ thuộc vào đường tiếp tế, số lượng quân, thời tiết và khả năng chỉ huy. Trong nhiều giai đoạn, tường thành bị vượt qua, trong khi một số cảnh tượng phòng thủ thành công đã trở thành nguồn cảm hứng cho các tác phẩm văn học và di sản văn hóa.
Ngày nay, Vạn Lý Trường Thành được xem là một trong những di tích lịch sử và kiến trúc nổi tiếng nhất thế giới. Giá trị của nó không nằm ở việc “ngăn tuyệt đối” mọi cuộc xâm nhập, mà ở sự tích tụ của hàng nghìn năm kỹ thuật xây dựng, chiến lược quân sự và lao động của nhiều thế hệ.
Công tác bảo tồn cũng đặc biệt khó khăn vì nhiều đoạn nằm trên vùng núi đồi, chịu tác động của thời tiết và hiện tượng đất đá. Các kỹ sư phải cân bằng giữa việc giữ nguyên vật liệu cũ và gia cố công trình. Việc sửa chữa quá nhiều có thể làm mất giá trị lịch sử, trong khi không sửa chữa lại có thể khiến tường thành tiếp tục xuống cấp.
Kết luận
Vạn Lý Trường Thành được xây dựng vào khoảng thời điểm Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Hoa. Mốc thường được sử dụng và trả lời phổ biến là năm 221 TCN, khi ông ra lệnh nối và củng cố các bức tường thành phía bắc. Một số tài liệu xác định công trình chính thức bắt đầu vào khoảng năm 220 TCN.
Tuy nhiên, Vạn Lý Trường Thành là hệ thống được hình thành qua nhiều thời kỳ, không phải một công trình chỉ hoàn thành trong năm 221 TCN. Những đoạn tường có từ trước thời Tần được tận dụng và nối lại. Sau đó, nhà Hán mở rộng tường thành về phía tây, còn nhà Minh xây lại hệ thống trên quy mô lớn bằng gạch và đá vào các thế kỷ XVI–XVII.
Vì vậy, câu trả lời chính xác nhất cho câu hỏi “Vạn Lý Trường Thành được xây vào năm nào” là: cuộc tổ chức xây dựng thống nhất bắt đầu từ năm 221 TCN, thực hiện chủ yếu từ khoảng năm 220 TCN, nhưng hệ thống tường thành về cơ bản được hình thành và tiếp tục phát triển qua nhiều triều đại trong suốt hơn hai nghìn năm.