“Tội ác chiến tranh Việt Nam” là cụm từ thường được sử dụng để chỉ những hành vi vi phạm nghiêm trọng pháp luật nhân đạo quốc tế trong bối cảnh các cuộc xung đột vũ trang diễn ra trên lãnh thổ Việt Nam và khu vực Đông Dương. Tuy nhiên, cụm từ này không nên được hiểu đơn giản là toàn bộ những đau thương, tổn thương hoặc cái chết do chiến tranh gây ra. Một cuộc tấn công nhắm vào mục tiêu quân sự có thể làm thương vong dân thường, nhưng bản thân việc thương vong dân thường không đồng nghĩa với tội ác chiến tranh. Để xác định một hành vi có phải là tội phạm chiến tranh hay không, cần xem xét bối cảnh xung đột, đối tượng bị tấn công, phương pháp sử dụng, mục đích, khả năng nhận biết tác động, mức độ cần thiết và tỷ lệ giữa lợi ích quân sự với thiệt hại cho dân thường.
Lịch sử Việt Nam trong nửa thế kỷ XX đã trải qua nhiều cuộc chiến tranh, từ cuộc xung đột giữa lực lượng Việt Minh với chế độ thuộc địa Pháp, đến Chiến tranh Việt Nam, cuộc chiến có sự tham gia trực tiếp của Hoa Kỳ và nhiều lực lượng quốc tế. Chính vì vậy, khái niệm “tội ác chiến tranh Việt Nam” có phạm vi rất rộng. Nó có thể liên quan đến hành động của quân đội, lực lượng an ninh, dân quân, tổ chức vũ trang, chính quyền các bên tham chiến, các đơn vị dân sự thuộc lực lượng vũ trang và cả cá nhân có vị thế chỉ huy. Việc nhắc đến tội ác của một bên không có nghĩa là phủ nhận hoặc bác bỏ hành vi của các bên còn lại. Ngược lại, một cách tiếp cận công bằng phải đánh giá mọi chủ thể dựa trên bằng chứng, không dựa trên kết luận sớm, tuyên truyền hoặc định kiến.
Có thể bạn quan tâm: Kinh Nghiệm Tắm Suối Nước Nóng Tuyên Quang: Chọn Đúng Điểm Đến Để Được Thư Giãn An Toàn
Khái niệm tội ác chiến tranh
Tội phạm chiến tranh là những hành vi nghiêm trọng được quy định trong luật nhân đạo quốc tế và pháp luật quốc tế, xảy ra trong bối cảnh hoặc liên quan đến một cuộc xung đột vũ trang. Phạm vi của khái niệm này rộng hơn hành vi giết người đơn thuần. Các hành vi có thể bao gồm giết hoặc cố ý gây thương tích cho dân thường, tra tấn, đánh đập, đối xử tàn nhẫn, bắt làm con tin, cướp phá, đốt cháy tài sản không cần thiết, tấn công bất phân biệt hoặc tấn công vượt mức vào mục tiêu dân thường, xâm phạm tự do tôn giáo, bắt giữ tù binh hoặc người bị thu hoạch theo cách phi lý, cũng như dùng vũ khí, phương pháp hoặc chiến thuật bị cấm.
Các nguyên tắc cơ bản của luật nhân đạo quốc tế được phát triển từ Công ước Geneva năm 1949 và các văn kiện quốc tế liên quan. Theo đó, dân thường không phải là mục tiêu hợp pháp trong chiến tranh. Dân thường chỉ có thể bị tấn công trong trường hợp nếu họ trực tiếp tham gia vào hoạt động chiến đấu hoặc hỗ trợ trực tiếp cho quân đội theo quy định, và trong mọi trường hợp, các biện pháp tấn công vẫn phải tuân thủ các nguyên tắc về tỷ lệ, phân biệt và phòng ngừa thương vong không đáng đổi.
Điểm quan trọng là một sự kiện không được đánh giá chỉ dựa trên kết quả là có người chết hay bị thương. Ví dụ, việc nhắm mục tiêu vào một cơ sở quân sự có thể gây ra thiệt hại cho dân thường, nhưng nếu mục tiêu là quân đội, phương pháp tấn công được chọn hợp lý và các biện pháp phòng ngừa đã được thực hiện, vấn đề sẽ khác với việc cố ý ném bom vào khu dân cư hoặc tấn công dân thường vì mục đích tạo sợ hãi. Tương tự, việc bắt giữ tù binh không đồng nghĩa với việc tra tấn họ, còn việc thu dụng tài sản để phục vụ quân sự cũng không đồng nghĩa với cướp phá nếu không có các yếu tố cấu thành tội phạm.
Tội phạm chiến tranh cũng cần được phân biệt với một số khái niệm pháp lý khác. “Tội ác chống loài người” là hành vi gây ra những vi phạm nghiêm trọng, có tính hệ thống hoặc lan rộng nhằm chống lại dân thường. Khái niệm này không nhất thiết bị giới hạn trong thời gian chiến tranh và có thể được thực hiện bởi chính quyền hoặc tổ chức. “Diệt chủng tộc” là hành vi được thực hiện với ý đồ tiêu diệt một nhóm dân tộc, sắc tộc, chủng tộc hoặc tôn giáo được bảo vệ theo luật quốc tế. Không phải mọi cái chết hoặc mọi hành vi tàn nhẫn trong chiến tranh đều đạt tới mức diệt chủng tộc.
Trong pháp luật Việt Nam hiện nay, “tội ác chiến tranh” không phải là một tội danh đơn lẻ được áp dụng giống nhau cho mọi hành vi xảy ra trong thời chiến. Tùy thuộc vào hành vi cụ thể, các nghĩa vụ có thể được xử lý qua các tội danh như giết người, cố ý gây thương tích, bắt cóc, tra tấn, cưỡng ép, phá hủy tài sản, tấn công dân thường hoặc các hành vi nguy hiểm khác. Điều này không có nghĩa rằng các nghĩa vụ của Việt Nam theo luật quốc tế bị xem nhẹ. Trách nhiệm quốc gia và trách nhiệm cá nhân là hai lớp pháp lý khác nhau, cần được phân biệt rõ ràng.
Có thể bạn quan tâm: Trái Cây Đặc Sản Trà Vinh – Nét Ngọt Đậm Đà Của Miền Đất Gió Ngay
Bối cảnh lịch sử của các cuộc xung đột tại Việt Nam
Giai đoạn đầu tiên cần xem xét là cuộc chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất, diễn ra trong bối cảnh Pháp xây dựng và mở rộng hệ thống thuộc địa tại Việt Nam. Cuộc xung đột bắt đầu năm 1946, sau khi Pháp trở lại kiểm soát một số vùng lãnh thổ và trong bối cảnh chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập. Một bên là lực lượng Việt Minh do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, hoạt động trong nhiều vùng; một bên là lực lượng Pháp cùng các đơn vị Việt Nam được Pháp hỗ trợ. Hai bên đều sử dụng các phương thức đặc thù của thời kỳ: pháo binh, không quân, lực lượng bộ binh, phá hoại đường giao thông, cưỡng bức lao động, tị nạn và tấn công vào các cơ sở hành chính.
Trong giai đoạn này, các báo cáo của Pháp và các nguồn tài liệu khác đã mô tả nhiều trường hợp pháo binh và không quân tấn công vào làng bản, phá hủy nhà cửa, ruộng đất và cơ sở dân sự. Nhiều nơi dân thường bị buộc phải cung cấp lương thực, phương tiện, lao động hoặc thông tin cho lực lượng chiến đấu. Việc di dân và cưỡng bức dân thường vào vùng an toàn cũng là một vấn đề nghiêm trọng. Khi các vùng trở thành khu vực chiến sự, dân thường thường phải rời bỏ nhà cửa, làng mạc và nông nghiệp, dẫn đến tình trạng mất đất, mất phương tiện sinh sống và tăng nguy cơ bị bắt giữ hoặc làm con tin.
Những vụ như thảm án Bích Động, còn được gọi là Ou Son trong một số tài liệu, là ví dụ được nhắc đến nhiều khi bàn về bạo lực trong chiến tranh thuộc địa. Số liệu về thương vong, diễn biến cụ thể và trách nhiệm pháp lý của từng cá nhân trong sự việc này vẫn còn những điểm cần được đối chiếu giữa các nguồn. Tuy vậy, việc dân thường bị giết trong hoàn cảnh chiến sự, đặc biệt khi họ không tham gia chiến đấu, là vấn đề nghiêm trọng cần được điều tra minh bạch. Không nên đồng thời tuyên bố một cách tuyệt đối rằng mọi khía cạnh của vụ việc đã được chứng minh đầy đủ, cũng không nên vì một số thông tin còn tranh luận mà phủ nhận khả năng xảy ra các vụ hành quân tàn nhẫn.
Ở phía Việt Minh và một số lực lượng kháng chiến, các tài liệu cũng ghi nhận những hành vi như xử quyết người bị coi là gián tuyến, đánh đập, bắt giữ, tị nạn cưỡng bức, tấn công vào những khu vực dân thường và sử dụng các biện pháp gây áp lực lên dân. Các hành vi đó có thể được xem xét dưới góc độ tội phạm chiến tranh nếu chúng vi phạm các quy tắc bảo vệ dân thường, tù binh hoặc người ngoài chiến sự. Tuy nhiên, việc đánh giá cần dựa trên thời điểm, địa điểm, chủ thể, mục đích và bằng chứng cụ thể, không nên khái quát hóa từ một số vụ việc để đánh đồng toàn bộ lực lượng.
Năm 1954, Hiệp định Geneva chấm dứt giai đoạn chiến tranh thuộc địa, nhưng không giải quyết hoàn toàn mâu thuẫn giữa các lực lượng tại Việt Nam. Việt Nam tạm thời bị chia thành miền Bắc và miền Nam, mỗi khu vực do một chính quyền khác quản lý. Mười mấy năm sau đó, cuộc chiến tranh tại miền Nam tiếp tục với sự tham gia ngày càng lớn của Hoa Kỳ, các đồng minh và nhiều lực lượng quốc tế. Khi Hoa Kỳ gia tăng mức độ can dự, không chỉ quân nhân mà cả các hoạt động cố vấn, tình báo, hậu cần, ném bom, hỗ trợ lực lượng địa phương và xử lý tù binh cũng trở thành những lĩnh vực cần đặt trong phạm vi trách nhiệm pháp lý.
Có thể bạn quan tâm: Đà Nẵng Đi Hội An Bao Nhiêu Km? Thời Gian, Tuyến Đường Và Kinh Nghiệm Đi Lại
Những hành vi bị cáo buộc ở miền Nam trước và trong Chiến tranh Việt Nam
Trong những thập niên 1950 và 1960, chính quyền Việt Nam Cộng hòa thực hiện các chính sách nhằm chống Đồng Minh Quốc gia Việt Nam và các tổ chức bị cho là hoạt động chống đối. Các biện pháp đó bao gồm bắt giữ, thẩm vấn, tra tấn, giam cầm lâu dài, phá hủy tư liệu và hành động tàn nhẫn đối với người bị nghi ngờ liên hệ với lực lượng Việt Cộng. Một số vụ đã được ghi nhận trong báo cáo của các tổ chức nhân quyền, tài liệu ngoại giao, hồ sơ từ các cựu tù nhân và những điều tra của báo chí.
Các hành vi như bắt giữ chính đối lưu tinh, thẩm vấn bằng tra tấn, đánh đập người bị bắt, giữ họ trong điều kiện tàn nhẫn hoặc xử quyết ngoài tòa không chỉ là vi phạm luật quốc gia mà còn xung đột với các nguyên tắc bảo vệ người bị giam giữ. Tuy nhiên, cần nói rõ rằng mọi cá nhân bị cáo buộc, mọi đơn vị hành chính và mọi giai đoạn lịch sử không thể được gộp chung. Một số chính sách chống nổi dậy có thể được lãnh đạo quân sự chấp thuận với mục đích bảo vệ an ninh, nhưng cách thực hiện cụ thể vẫn có thể là phi pháp. Chênh lệch giữa mục tiêu tuyên bố và hành vi thực tế chính là lĩnh vực cần được xem xét khi đánh giá trách nhiệm pháp lý.
Một số chính sách như cưỡng bức di dân, thu hồi đất, tị nạn cư dân và các chiến dịch “bình định” cũng cần được phân biệt với các hành vi tấn công dân thường. Tuy nhiên, việc di dân cưỡng bức có thể vượt xa các yêu cầu an ninh nếu nó gây thiệt hại tàn nhẫn, không cần thiết và không có tỷ lệ hợp lý với mục tiêu chiến tranh. Việc cưỡng ép dân thường thực hiện các hoạt động hỗ trợ lực lượng vũ trang cũng có thể bị xem xét dưới góc độ bảo vệ dân thường. Trách nhiệm của người ra lệnh không chỉ nằm ở việc trực tiếp thực hiện mà còn ở khả năng ngăn chặn, điều tra và xử lý hành vi trái pháp.
Các hành vi của lực lượng Hoa Kỳ
Sự tham gia của Hoa Kỳ trong Chiến tranh Việt Nam là một trong những chủ đề bị tranh luận sâu sắc nhất trong lịch sử quốc tế hiện đại. Các lực lượng Hoa Kỳ không chỉ tham gia các cuộc giao tranh trực tiếp mà còn chỉ huy, cố vấn, hỗ trợ vũ khí, tiếp tận, tình báo và tiến hành các chiến dịch không quân. Những hoạt động này đã tạo ra thương vong lớn cho dân thường Việt Nam. Việc các chính sách và chiến lược của một quốc gia gây ra thiệt hại không đồng nghĩa mọi cá nhân và mọi hành động trong chiến dịch đều cấu thành tội phạm chiến tranh, nhưng các vụ việc cụ thể cần được xem xét theo các tiêu chuẩn của luật nhân đạo quốc tế.
Một trong những vụ được công nhận rõ ràng nhất là thảm án Mỹ Lai, xảy ra năm 1968. Lính Mỹ thuộc Tiểu đội 1, Trung đoàn 20, Bộ binh Lục quân Hoa Kỳ bị cáo buộc đã giết khoảng 500 dân thường tại thôn Mỹ Lai trong tỉnh Quảng Ngãi. Sự việc gây chấn động dư luận quốc tế, làm nổi lên cuộc tranh luận về vai trò của cá nhân, hệ thống chỉ huy và trách nhiệm của các cấp lãnh đạo quân sự. Một sĩ quan cấp thấp đã bị xét xử và kết án, nhưng việc các cấp chỉ huy cao hơn có hay không biết, có hay không ngăn chặn, hoặc đã thực hiện những chỉ thị sai lệch vẫn là vấn đề pháp lý và đạo đức chưa được giải quyết triệt để.
Các chiến dịch ném bom khác, như Operation Speedy Express trong giai đoạn 1968–1969, cũng đã bị chỉ trích là sử dụng mật độ pháo binh và không quân quá cao đối với các mục tiêu ở miền Nam. Nhiều tài liệu cho thấy các phương pháp tấn công có thể gây ra tỷ lệ thương vong dân thường cao, trong khi tác giả và mục đích của các cuộc tấn công cần được xem xét trong từng trường hợp. Vấn đề không chỉ là không quân có trúng mục tiêu quân sự hay không, mà còn là liệu phương pháp và cường độ tấn công có phù hợp với nguyên tắc phân biệt, tỷ lệ và phòng ngừa hay không. Những cáo buộc này không nên bị tuyên bố một cách tuyệt đối nếu thiếu hồ sơ, nhưng cũng không thể bị xem nhẹ chỉ vì các mục tiêu được tuyên bố là quân sự.
Một số vụ sử dụng phối hợp vũ khí, bao gồm phosphorus trắng và napalm, cũng đã gây tranh cãi. Không phải loại vũ khí nào trong mọi trường hợp đều bị cấm tuyệt đối bởi luật nhân đạo quốc tế. Tính hợp pháp còn phụ thuộc vào mục đích sử dụng, loại mục tiêu, mức độ cháy và các tác động đối với dân thường. Khi được sử dụng trong khu vực đông dân cư, việc dùng phosphorus trắng hoặc vũ khí gây cháy có thể gây ra tổn thương đặc biệt nghiêm trọng, kể cả thương tích kéo dài. Vì vậy, các cáo buộc liên quan đến loại vũ khí này cần được xem xét trong từng hoàn cảnh, không thể chỉ dựa vào tên loại vũ khí.
Các cáo buộc về việc tra tấn, đánh đập và đối xử tàn nhẫn với tù binh, người bị bắt và các đối tượng bị nghi ngờ là thông tin mạch lạc cũng đã được nêu trong nhiều báo cáo. Một số vụ việc đã được điều tra trong các chương trình nội bộ của quân đội Hoa Kỳ, nhưng kết quả điều tra và mức độ thi hành kỷ luật còn khác nhau. Điều này cho thấy trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm của hệ thống chỉ huy phải được xem xét độc lập. Người ra lệnh không thể chỉ được xác định bằng việc có mặt tại hiện trường; trách nhiệm có thể phát sinh từ quyết định thực hiện, cố ý không ngăn chặn, không cung cấp hỗ trợ cần thiết hoặc không điều tra khi biết hành vi vi phạm xảy ra.
Việc Hoa Kỳ sử dụng chất diệt cỏ trong chiến tranh cũng tạo ra một vấn đề lịch sử và sức khỏe nghiêm trọng. Agent Orange đã được cho là gây ra ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân, trẻ em và cựu quân nhân tại một số vùng. Tuy nhiên, các tác động sức khỏe cũng như mức độ trách nhiệm pháp lý thuộc về những lĩnh vực phức tạp, cần khoa học, hồ sơ và các nghiên cứu độc lập. Vấn đề Agent Orange không nên đơn giản hóa thành một mắt xích bằng chứng duy nhất cho tội ác chiến tranh, nhưng nó cũng là một phần quan trọng của di sản chiến tranh và có thể thuộc phạm vi trách nhiệm về môi trường, sức khỏe công cộng và bồi thường.
Hành vi của lực lượng Việt Cộng và Quân đội nhân dân Việt Nam
Khi thảo luận về tội ác chiến tranh Việt Nam, cần tránh cách nhìn chỉ tập trung vào hành động của Pháp hoặc Hoa Kỳ. Lực lượng Việt Cộng và Quân đội nhân dân Việt Nam cũng đã tham gia vào các hoạt động quân sự, kiểm soát vùng nông thôn, tấn công và phòng thủ, tổ chức tình báo và áp dụng các biện pháp nhằm duy trì quyền kiểm soát. Trong bối cảnh đó, đã có các cáo buộc và báo cáo về việc lực lượng này tấn công bằng đạn pháo, tên lửa và các phương pháp khác vào khu vực dân cư, gây thương vong cho dân thường trong một số đợt tấn công vào các thành phố.
Một số mục tiêu tấn công có thể là cơ sở quân sự, chính quyền, giao thông hoặc hoạt động của đối phương. Tuy nhiên, khi các cuộc tấn công được thực hiện bằng pháo binh, tên lửa hoặc các phương pháp có tính bất phân biệt cao, câu hỏi pháp lý là liệu chúng có gây thiệt hại vượt mức so với lợi ích quân sự trực tiếp và có được cho là cân bằng với các biện pháp phòng ngừa hay không. Nếu dân thường bị nhắm đích trực tiếp để tạo ra sợ hãi, hoặc nếu các phương pháp tấn công không thể phân biệt dân thường với mục tiêu quân sự, hành vi có thể đi vào phạm vi tội phạm chiến tranh.
Ngoài các cuộc tấn công, các lực lượng Việt Cộng còn bị cáo buộc thực hiện các hành vi cưỡng ép tài nguyên, thuế, bắt buộc lao động, hạn chế đi lại, tuyển mộ cưỡng bức, đe dọa hoặc tiêu diệt những người bị coi là gián tuyến. Tại các vùng nông thôn, việc xác định ai là dân thường trung lập, ai là người ủng hộ đối phương và ai là cộng tác viên đôi khi rất khó. Bởi vậy, cần tránh đưa mọi biện pháp kiểm soát trong vùng chiến sự vào cùng một pháp loại. Có những biện pháp được thực hiện với mục đích duy trì an ninh, nhưng nếu cách thực hiện vượt quá giới hạn cần thiết, gây tổn thương cho người dân hoặc mang tính trừng phạt tập thể thì vẫn có thể bị phê phán.
Có thể bạn quan tâm: Trúc Lâm Yên Tử Quảng Ninh: Hành Trình Tìm Hiểu Lịch Sử, Văn Hóa Và Tâm Linh
Các vụ thương vong dân thường trong các cuộc đụng độ tại miền Nam, việc đối xử với tù binh và người bị bắt, cũng như các vụ xử quyết ngoài tòa đã được nêu trong một số báo cáo của chính quyền, tổ chức quốc tế, báo chí và các cá nhân từng tham gia sự kiện. Những thông tin này cần được kiểm chứng bằng hồ sơ, lời khai, hình ảnh, dữ liệu về thời điểm và địa điểm, cũng như thông tin về chuỗi chỉ huy. Không thể chỉ vì một sự kiện diễn ra trong vùng chiến sự rộng lớn mà mặc định mọi hành vi đều là tội ác; đồng thời cũng không thể vì tính chất phức tạp của cuộc chiến mà miễn trừ mọi cáo buộc.
Những vụ việc cần được nhìn nhận thận trọng
Một số vụ việc trong lịch sử Việt Nam thường bị kể lại theo những cách đơn giản hóa. Vụ thảm án Huế năm 1968 là ví dụ. Trong bối cảnh chiến tranh, nhiều lực lượng đã tham gia các hoạt động vì nhiều thời điểm khác nhau, bao gồm lực lượng Hoa Kỳ, quân đội Việt Nam Cộng hòa, Quân Giải phóng Việt Nam và Việt Cộng. Các tài liệu, lời khai và hồ sơ về mỗi giai đoạn có thể chỉ ra những hành vi khác nhau. Vì vậy, không nên gán toàn bộ trách nhiệm cho một bên chỉ dựa trên một đoạn tường thuật hoặc một bức ảnh. Tuy nhiên, thực tế dân thường bị giết trong các chiến dịch chiến sự tại Huế cũng là vấn đề cần các cơ quan độc lập điều tra và giải trình.
Tương tự, các vụ việc tại Sơn Mỹ, Trảng Bom hay các làng khác đã từng được ghi nhận trong báo chí, hồ sơ ngoại giao và các điều tra quân sự. Mỗi vụ có những đặc điểm riêng về thời gian, lực lượng tham gia, thông tin ban đầu và khả năng thu thập chứng cứ. Cách tiếp cận đúng đắn là trình bày đầy đủ các phiên bản, chỉ ra điểm đã được xác minh, điểm còn đang tranh luận và xác định loại trách nhiệm có thể có. Một sự kiện có thể đồng thời có hành vi của lính cá nhân, thiếu sót của cấp chỉ huy và trách nhiệm của chính sách quân sự, nhưng ba loại trách nhiệm đó không nên bị quy vào cùng một cá nhân.
Không phải mọi thiệt hại do chiến tranh đều là tội ác chiến tranh. Quân đội và dân thường đều có thể chịu thiệt hại từ các cuộc tấn công hợp pháp. Quân đội và dân thường đều có thể chịu thương vong từ pháo binh, không quân, súng trường, bom, min, chất độc hoặc các phương tiện khác. Một chính sách ném bom có thể gây ra tổn thương dân thường mà vẫn không cấu thành tội phạm chiến tranh nếu các quy tắc pháp lý về mục tiêu, tỷ lệ và biện pháp phòng ngừa được tuân thủ. Ngược lại, một sự kiện có thể không gây thương vong lớn nhưng vẫn là tội phạm nếu là tra tấn tù binh, bắt làm con tin, tấn công chủ đích dân thường hoặc cưỡng bức di dân.
Điều này cũng có nghĩa là cần thận trọng với các phát biểu như “mọi cái chết trong chiến tranh đều là tội ác chiến tranh” hoặc “vì một bên chiến đấu cho lý tưởng chính đáng nên mọi hành động của họ đều hợp pháp”. Cả hai cách nhìn đều không phù hợp với pháp luật nhân đạo quốc tế. Luật nhân đạo quốc tế bảo vệ dân thường và tù binh, đồng thời đặt ra nghĩa vụ cho cả các bên tham chiến, bất kể mục đích chính trị và quân sự của họ.
Vì sao việc xác định tội ác chiến tranh Việt Nam rất khó?
Khó khăn đầu tiên là các hồ sơ lịch sử chưa được lưu giữ đầy đủ hoặc còn bị phân loại. Một số tài liệu quân sự bị mất trong thời gian chiến tranh, số khác chưa được công khai hoặc nằm trong các kho lưu trữ ở nhiều nước khác nhau. Báo cáo của các tổ chức nhân quyền, nhật ký cá nhân, lời khai của dân thường và tài liệu quân sự có thể bổ sung những khoảng trống, nhưng không phải tài liệu nào cũng có độ tin cậy như nhau. Một báo cáo có tính chất điều tra chưa được phản biện có thể trở thành căn cứ phổ biến trên truyền thông, nhưng chưa đủ để kết luận pháp lý.
Khó khăn thứ hai là ranh giới giữa hành vi hợp pháp trong chiến đấu và hành vi vi phạm luật nhân đạo thường không rõ ràng trong từng hoàn cảnh. Các bên tham chiến thường dùng thuật ngữ quân sự để giải thích các hành động của mình, trong khi phía bị cáo buộc thường sử dụng thuật ngữ nhân quyền để mô tả thiệt hại của dân thường. Ví dụ, một đợt ném bom có thể được gọi là “tác chiến” nếu nhắm vào mục tiêu quân sự, nhưng cũng bị gọi là “tấn công dân thường” nếu thực tế gây thiệt hại lớn cho dân. Cách gọi không thay thế cho việc phân tích bằng chứng.
Khó khăn thứ ba là vấn đề thẩm quyền. Việt Nam chưa phải là quốc gia thành viên của Tòa án Quốc tế về Tội phạm chiến tranh, hay ICC. Vì vậy, ICC không có thẩm quyền tự động đối với các vụ việc xảy ra tại Việt Nam. Thẩm quyền của ICC có thể phát sinh trong những điều kiện khác, chẳng hạn khi sự việc diễn ra trên lãnh thổ của một quốc gia thành viên, khi quốc gia có quốc tịch liên quan chấp nhận thẩm quyền, hoặc khi Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc chuyển vụ việc. Tuy nhiên, trong thực tế, việc truy cứu tội phạm chiến tranh tại Việt Nam phải dựa vào thẩm quyền của tòa án nội địa, cơ chế tài phán phổ quát của một số quốc gia, thỏa thuận hợp tác tư pháp hoặc các cơ chế quốc tế khác.
Khó khăn thứ tư là tâm lý chính trị. Khi bàn về tội ác chiến tranh, các bên thường có xu hướng đồng nhất hành động của đối phương với bản chất của quốc gia, dân tộc hoặc cộng đồng. Nếu không thận trọng, lịch sử dễ bị biến thành công cụ tuyên truyền, khiến mọi thương vong của một bên bị bỏ qua và mọi vi phạm của bên kia bị nhân lên. Nhưng bên cạnh đó, khi thừa nhận một số vi phạm của lực lượng của mình, người viết hoặc người đọc cũng cần tránh từ thái độ tự trách mà không có căn cứ. Mục tiêu của một bài phân tích lịch sử là tìm hiểu sự thật, chứ không phải chọn một phe phái để bảo vệ.
Trách nhiệm cá nhân, trách nhiệm chỉ huy và trách nhiệm quốc gia
Khi nói đến tội ác chiến tranh, cần phân biệt ba loại trách nhiệm. Trách nhiệm cá nhân là trách nhiệm của người thực hiện, ra lệnh hoặc không ngăn chặn hành vi vi phạm trong phạm vi quyền lực của mình. Trách nhiệm chỉ huy có thể phát sinh khi người chỉ huy biết hoặc lẽ ra phải biết về hành vi vi phạm nhưng không thực hiện các biện pháp cần thiết để ngăn chặn, điều tra hoặc trừng phạt. Đây không chỉ là trách nhiệm với việc trực tiếp ra lệnh mà còn liên quan đến hệ thống chỉ huy và điều kiện thực tế của xung đột.
Trách nhiệm quốc gia là trách nhiệm của nhà nước đối với hành vi do cơ quan chức năng hoặc đại diện chính thức thực hiện theo quyền lực được giao. Quốc gia không thể chỉ nói rằng không ai chịu trách nhiệm nếu tồn tại bằng chứng cho thấy cơ quan nhà nước đã biết hoặc có thể biết về hành vi nghiêm trọng nhưng không điều tra, không xử lý hoặc tiếp tục che giấu. Tuy nhiên, việc thiết lập trách nhiệm quốc gia cũng cần tuân thủ các nguyên tắc chứng minh, không nên suy diễn từ việc xảy ra thiệt hại rộng lớn.
Để một vụ việc có thể được xử lý công bằng, cần có những bằng chứng như lệnh quân sự, nhật ký hoạt động, báo cáo tình báo, hình ảnh vệ tinh, hồ sơ nhà tù, lời khai của nhân chứng, giấy tờ về thương tích hoặc tài liệu y tế. Với các vụ xảy ra từ nhiều thập niên trước, việc xác minh chuỗi lưu trữ và tính toàn vẹn của bằng chứng là thách thức lớn. Tuy nhiên, việc thời gian đã trôi qua không làm mất đi nghĩa vụ bảo tồn tài liệu, ghi nhận lời khai và thực hiện các chương trình hỗ trợ nạn nhân.
Quyền tài phán phổ quát là một khả năng pháp lý cho phép quốc gia này truy cứu hành vi phạm pháp trong một số điều kiện nhất định, nhưng việc thực hiện còn phụ thuộc vào luật nội địa, bằng chứng và khả năng hợp tác của các nước liên quan. Ngoài ra, thẩm quyền của tòa án nội địa không tự động thay thế việc đánh giá công bằng của các cơ quan tư pháp quốc tế. Vì vậy, vấn đề không phải là chọn giữa im lặng và trừng phạt, mà là thiết kế những con đường pháp lý phù hợp với hoàn cảnh.
Trách nhiệm và quá trình hòa giải
Quá trình hòa giải trong lịch sử Việt Nam cần cân bằng giữa nhiều yêu cầu. Trước hết, cần thừa nhận đau thương của các nạn nhân. Nạn nhân không chỉ là người chết trong trận đánh, mà còn là dân thường bị thương, bị mất nhà cửa, bị tra tấn, bị cưỡng ép, người mất người thân, cựu quân nhân bị tổn thương tâm lý và các thế hệ sống gần vùng chiến tranh. Thừa nhận đau thương không đồng nghĩa với việc xác định tự động mọi tổn thương là tội ác chiến tranh, nhưng là cơ sở để tìm hiểu sự thật và xây dựng chính sách bồi thường phù hợp.
Thứ hai, cần bảo tồn ký ức và tài liệu. Nhiều kho lưu trữ liên quan đến chiến tranh vẫn còn bị phân tán, hạn chế tiếp cận hoặc thiếu thông tin. Các trường đại học, viện nghiên cứu và cơ quan văn thư có thể hợp tác để số hóa hồ sơ, bảo vệ dữ liệu và tạo điều kiện cho các nhà nghiên cứu, nạn nhân và cộng đồng tiếp cận. Bảo tồn tài liệu không có nghĩa chỉ lưu giữ những tài liệu có lợi cho một bên; mục tiêu là tạo ra một bức tranh đa chiều, bao gồm cả tài liệu quân sự, chính quyền, ngoại giao, báo chí và lời khai của người dân.
Thứ ba, trách nhiệm pháp lý phải gắn với việc bồi thường và khắc phục hậu quả. Ngoài xử lý hình sự, các biện pháp cần thiết có thể bao gồm chính thức xin lỗi, giải thích công khai, bồi thường cho nạn nhân, chương trình chăm sóc sức khỏe tâm lý, hỗ trợ tái định cư, dọn sạch min và vũ khí chưa nổ, xử lý ô nhiễm môi trường và chăm sóc cựu quân nhân. Nếu một hành vi bị chứng minh là vi phạm pháp luật, việc không đưa ra kết luận có thể gây tổn thương cho uy tín của nhà nước và làm suy yếu lòng tin của cộng đồng.
Thứ tư, hòa giải không nên bị hiểu là buộc nạn nhân phải tha thứ. Hòa giải là quá trình khôi phục quan hệ xã hội, tìm ra sự thật và xây dựng biện pháp ngăn ngừa lặp lại. Một xã hội có thể tôn trọng những người đã hy sinh vì độc lập và hòa bình, đồng thời không bỏ qua các nạn nhân của cả những bên trong xung đột. Tôn trọng lịch sử không có nghĩa chỉ nhìn lịch sử từ một phía. Một cách hiểu đầy đủ hơn là thừa nhận sự đóng góp của các nhóm xã hội trong công cuộc bảo vệ đất nước, đồng thời xem xét khía cạnh đạo đức của các quyết định và hành động diễn ra trong hoàn cảnh chiến tranh.
Những nguyên tắc khi viết về tội ác chiến tranh Việt Nam
Một bài viết hoặc một cuộc thảo luận về tội ác chiến tranh Việt Nam cần tuân thủ một số nguyên tắc cơ bản. Trước hết, phải nêu rõ chủ thể, thời gian, địa điểm và hành vi cụ thể. Không nên viết chung chung rằng “một bên đã giết dân thường” mà không chỉ rõ hành vi xảy ra ở đâu, khi nào, ai có quyền lực và căn cứ bằng chứng là gì. Thứ hai, cần phân biệt ba tầng ý nghĩa: cáo buộc, bằng chứng và kết luận của cơ quan tư pháp. Một thông tin chưa được kiểm chứng không nên được trình bày như một sự thật đã được chứng minh.
Thứ ba, không nên sử dụng các khái niệm như “tội ác chiến tranh”, “tàn nhẫn”, “khủng bố” hoặc “vi phạm nhân quyền” cho cùng một hành vi. Mỗi khái niệm có phạm vi và điều kiện pháp lý khác nhau. Thứ tư, cần chú ý đến nạn nhân. Một sự kiện có thể được kể lại chỉ từ góc nhìn quân sự, trong khi phía nạn nhân thường bị thiếu tiếng nói. Thứ năm, nên sử dụng nhiều loại tài liệu: hồ sơ quân sự, tài liệu chính phủ, dữ liệu ngoại giao, báo cáo của các tổ chức quốc tế, hồ sơ tòa án, hình ảnh, lời khai và nghiên cứu học thuật. Điều này không bảo đảm mọi nguồn đều đúng, nhưng giúp việc đánh giá chính xác hơn.
Cuối cùng, cần tránh hai thái độ cực đoan: tuyên bố mọi cái chết trong chiến tranh đều là tội ác, hoặc cho rằng vì các hành động diễn ra trong chiến tranh nên không thể gọi là tội ác. Cả hai cách tiếp cận đều không tôn trọng sự phức tạp của sự thật. Một cuộc chiến tranh có thể vừa chứa đựng sự hy sinh, ý chí bảo vệ độc lập và tình thân dân tộc, vừa có những hành vi vi phạm nghiêm trọng pháp luật nhân đạo. Thừa nhận điều thứ nhất không có nghĩa phủ nhận điều thứ hai, và ngược lại, phán đoán những hành vi sai trái không cũng làm mất đi giá trị của những đóng góp lịch sử của một dân tộc.
Kết luận
Tội ác chiến tranh Việt Nam là một vấn đề phức tạp, liên quan đến nhiều giai đoạn lịch sử, nhiều lực lượng và nhiều hình thức vi phạm khác nhau. Việc nghiên cứu vấn đề này không nhằm tìm ra một “kẻ có tội” duy nhất, mà nhằm xác định chính xác điều gì đã xảy ra, ai có trách nhiệm, bằng chứng nào có thể chứng minh điều đó và trách nhiệm đó nên được xử lý như thế nào. Cách tiếp cận đó vừa bảo vệ tính chính xác của lịch sử, vừa tôn trọng nạn nhân, vừa góp phần xây dựng một xã hội có khả năng học hỏi từ quá khứ.
Việc thừa nhận các hành vi tàn nhẫn của bất kỳ bên nào trong các cuộc xung đột tại Việt Nam không làm giảm giá trị của việc đã hy sinh vì độc lập, thống nhất và phát triển của nhân dân. Ngược lại, công bằng với các nạn nhân và người mất mát là cách để xây dựng một lịch sử trung thực, trong đó chiến tranh, khổ đau, phẫn nộ và hy vọng đều được nhìn nhận với đầy đủ sự phức tạp. Chỉ khi dũng cảm nhìn nhận cả thành công lẫn sai lầm, cả sự hy sinh lẫn trách nhiệm, Việt Nam mới có thể chuyển bài học của lịch sử thành nền tảng cho một tương lai bền vững hơn.