Núi Sam – ngọn núi nổi tiếng nhất tỉnh An Giang, vươn mình giữa lòng đồng Tháp Mười bao la, không chỉ là một di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia mà còn là nơi tụ hội dòng chảy tín ngưỡng lớn nhất miền Nam. Ở đỉnh núi này, ngôi đền Bà Chúa Xứ (thường được gọi thân thương là Bà Chúa Núi Sam) lặng lẽ đứng vững qua bao nhiêu bão tố lịch sử, gìn giữ những câu chuyện huyền bí, thiêng liêng về một vị Thánh Mẫu ban ơn phù hộ, ban phát phúc lành cho muôn dân. Sự tích Bà Chúa Núi Sam không đơn thuần là những truyền thuyết dân gian được truyền miệng qua các thế hệ, mà nó là sự giao thoa độc đáo giữa lịch sử khai phá đất mới, tín ngưỡng bản địa của người Khmer, người Hoa và người Việt, cùng với sự hiện diện của Phật giáo và đạo Mẫu – tạo nên một bản giao hưởng văn hóa đa sắc màu, hấp dẫn hàng triệu lượt khách thập phương mỗi năm.
Có thể bạn quan tâm: Sữa Chua Trân Châu Cô Thỏ: Hương Vị Đánh Thức Vị Giác, Góc Nhỏ Bình Yên Giữa Sài Gòn Xa Xôi
I. Khung Cảnh Thần Tiên Và Vị Trí Chiến Lược Của Ngôi Đền
Trước khi đi vào cốt truyện sự tích, không thể không nhắc đến bối cảnh địa lý tạo nên sự thiêng liêng của nơi đây. Núi Sam (còn gọi là Núi Tà Cu) cao khoảng 230m so với mặt nước biển, là ngọn núi cao nhất vùng đồng bằng sông Cửu Long. Từ xa, ngọn núi vươn mình như một con rồng khổng lồ ngự winds, đầu ngẩng cao nhìn ra biển Đông, lưng quay về phía Tây, hai bên翼翼 (d翼翼) ôm lấy đồng bằng màu xanh ngát của lúa thóc.
Có thể bạn quan tâm: Top 10+ Quán Sủi Cảo Ngon Ở Hà Nội “chuẩn Vị” Nhất 2024: Hành Trình Tìm Kiếm Hương Vị Cổ Truyền
Ngôi đền Bà Chúa Xứ tọa lạc ở độ dốc phía tây nam ngọn núi, hướng ra đồng bằng, lưng tựa vào vách đá dựng đứng. Theo phong thủy, đây là vị trí “Tọa Hổ Long Trượng” (ngồi hổ đứng long) – đất lành, khí tốt, hội tụ khí huyết của trời đất. Cách đây hơn hai trăm năm, nơi đây vẫn là rừng già rậm rạp, thú dữ横 hành (ngang hành), khí hậu khắc nghiệt, sốt rét, sốt ruột bùng phát. Chính trong bối cảnh hoang vu, nguy hiểm đó, sự hiện diện của tấm bia đá (tượng Bà) và sự tích về vị Thánh Mẫu đã trở thành điểm tựa tinh thần, khuyến khích con người dám tiến vào khai phá, lập nghiệp, biến “đất trời hoang” thành “xứ sở phù tang”.
Có thể bạn quan tâm: Số Điện Thoại Taxi Mai Linh Bình Thuận: Hướng Dẫn Chi Tiết, Bảng Giá, Dịch Vụ Và Mẹo Đặt Xe Nhanh Chóng Nhất 2024
II. Những Phiên Bản Truyền Thuyết: Giữa Thần Linh Và Lịch Sử
Về nguồn gốc của Bà Chúa Núi Sam, sử sách và truyền miệng dân gian ghi nhận nhiều phiên bản khác nhau, nhưng đều hội tụ vào một điểm chung: Bà là vị Thánh Mẫu cao cả, linh thiêng, có công lao to lớn trong việc an dân lập quốc cho miền Tây nam bộ.
1. Truyền thuyết “Tượng Bà xuất hiện từ đá” (Phổ biến nhất):
Theo kể, vào cuối thế kỷ 18 (khoảng năm 1757-1760), khi chúa Nguyễn cho người khai phá đất An Giang, một đội quân do Thống chế Đỗ Thanh Nhơn dẫn đầu tiến đến chân núi Sam. Đêm nào đội quân cũng nghe thấy tiếng trống chiêng, tiếng hát vọng từ đỉnh núi, lạ lùng và huyền bí. Sáng hôm sau, người ta phát hiện trên vách đá dựng đứng có một khối đá tự nhiên hình dáng một bà già ngồi thiền, dung nhan từ bi, tay cầm hạt mân cà, ngaze ra đồng bằng. Khối đá này không ai đạc đi được, không ai bẻ gãy được. Thống chế Đỗ Thanh Nhơn cho người xây một cái chòi lá che chắn, đặt hương case thờ phượng. Từ đó, đội quân không còn bị dịch bệnh, thú dữ không còn dám gần, công việc khai phá đất đai suôn sẻ. Người dân xung quanh nghe tin kéo nhau đến cầu an, ai cũng được như ý, nên gọi Bà là “Bà Chúa Xứ” – Chúa tể của xứ này.
2. Truyền thuyết gắn liền với nữ anh hùng Thoại Ngọc Hầu:
Một phiên bản khác, cũng rất được tin tưởng, liên quan đến Thoại Ngọc Hầu – vị quan khai phá có công lớn với miền Tây. Kể rằng năm 1820, Thoại Ngọc Hầu trúng lệnh vua Minh Mạng đào kênh Vinh Tế (kênh nối sông Hậu với biển Đông qua Rạch Giá). Công trình khổng lồ, động viên hàng vạn dân夫 (phu), làm việc trong điều kiện khắc nghiệt, nước lũ, dịch bệnh, ma quỷ. Thoại Ngọc Hầu cực kỳ lo lắng. Một đêm, ông mơ thấy một bà già dung nhan quý phái, tự xưng là Bà Chúa Xứ núi Sam, bảo: “Ta sẽ giúp ngươi hoàn thành công trình. Hãy cho người dựng đền ta ở đỉnh núi, ta sẽ ban mưa gió thuận lợi, an ninh cho dân phu”.
Thức dậy, Thoại Ngọc Hầu cho người tìm đến núi Sam, thấy tấm bia đá (tượng Bà) như lời mơ. Ông liền cho xây đền bằng gỗ, lá (năm 1820) và phong Bà là “Chúa Xứ Thánh Mẫu”. Kênh Vinh Tế sau đó hoàn thành nhanh chóng, trở thành “cổ động mạch” nuôi dưỡng miền Tây cho đến nay. Vì vậy, người dân An Giang luôn ví Bà Chúa Núi Sam như “Mẹ đẻ thứ hai” của vùng đất này.
3. Giao thoa văn hóa Khmer – Việt – Hoa:
Các nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng, hình tượng Bà Chúa Xứ núi Sam là sự dung hợp độc đáo. Người Khmer địa phương từ xưa thờ “Neak Ta” (Thần bảo hộ làng xã, thần đất) ở các ngọn núi cao. Người Việt đến khai phá mang theo tín ngưỡng Thánh Mẫu, Thờ Mẫu. Người Hoa mang theo tín ngưỡng Bà Chúa Xứ (Thiên Hậu Thánh Mẫu, Quan Âm…). Tượng đá tự nhiên hình người ngồi thiền lại gợi nhớ đến tư thế thiền định của Phật giáo (người Khmer theo Theravada, người Việt theo Mahayana). Chính sự hòa quyện này khiến Bà Chúa Núi Sam trở thành “Chúa” chung của mọi dân tộc, mọi tôn giáo, mọi giai cấp ở miền Nam.
III. Lịch Sử Hình Thành Và Phát Triển Của Di Tích
Từ một cái chòi lá sơ sài năm 1757 (hoặc 1820 theo niên biểu chính thức hơn), ngôi đền đã trải qua nhiều lần tu sửa, mở rộng, biến mình thành một công trình kiến trúc hoành tráng, đẳng cấp như ngày nay.
- Giai đoạn 1 (1820 – 1975): Đền được xây bằng gỗ lim, gỗ trắc, mái lá, sau là mái ngói. Kiến trúc theo chữ “Quốc” (chữ Nhất), có tiền điện, trung điện, hậu điện. Năm 1972, đền được tu sửa lớn, thay mái ngói bằng mái tôn, trang trí hoa văn phù điểu tinh xảo.
- Giai đoạn 2 (Sau 1975): Do chiến tranh, đền hư hỏng nặng. Năm 1976, chính quyền và dân tộc An Giang quyên góp tu sửa. Năm 2000, đền được tu sửa, mở rộng theo quy mô lớn, kiến trúc mới mang phong cách “Tứ trụ tám mái” (nhà Rông của người Khmer) kết hợp với kiến trúc chùa Việt, nhà thờ Hoa. Mái đền được làm bằng gạch men màu xanh lam, vàng kim lấp lánh dưới nắng, có 5 ngọn tháp hình nón (tượng trưng cho Ngũ Phúc: Phú, Quý, Thọ, Khang, Ninh) vươn cao vào bầu trời. Diện tích khu di tích mở rộng lên gần 30.000 m², có tiền điện, chính điện, hậu điện, nhà tiền, nhà hương, nhà quản lý, bãi đỗ xe, vườn hoa, hồ sen…
Tượng Bà Chúa Xứ hiện nay là khối đá vôi tự nhiên cao 1,05m, rộng 0,58m, dày 0,35m, khắc nổi hình một bà già ngồi thiền, dung mạo từ bi, áo bào buông xuống, tay phải đặt trên gối, tay trái cầm hạt mân cà (hoặc theo một số tài liệu là tay trái nâng bát hương). Tượng Bà được đặt trên bệ đá hình sen, trong hậu điện kín đáo, trang trọng. Mỗi năm dịp lễ Vía Bà (từ 23 đến 27 tháng 4 âm lịch), tượng Bà được rửa thơm, thay áo mới (áo vàng, áo đỏ, áo xanh… tùy theo ngày giờ hoàng đạo) trong nghi thức trang trọng, huyền bí, chỉ có các bà chủ lễ, ông chủ lễ được phép tiếp cận.
IV. Lễ Hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam: Đỉnh Cao Của Tín Ngưỡng
Nếu sự tích là “cốt”, thì Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam chính là “hồn”, khiến di tích này sống động, lan tỏa và khẳng định vị trí số 1 về du lịch tâm linh miền Nam.
1. Thời gian và quy mô:
Lễ hội chính thức diễn ra từ 23 đến 27 tháng 4 âm lịch hàng năm (ngày 25 là ngày chính – ngày giỗ Bà). Tuy nhiên, từ đầu tháng 1 âm lịch đến hết tháng 3, núi Sam đã nồng nàn tiếng chuông, khói hương, người dân gọi đó là “mùa lễ Bà”. Mỗi năm, lượng khách đến đắp hương dao động từ 2 đến 3 triệu lượt người, trong đó ngày chính thường lên tới 500.000 – 700.000 lượt. Đây là lễ hội lớn nhất, đông đúc nhất, kéo dài nhất miền Tây.
2. Các nghi thức quan trọng (Phần Lễ):
Nghi thức Rửa tượng Bà (Sáng 24/4 âm lịch): Đây là nghi thức thiêng liêng, bí mật và quan trọng nhất. Chỉ có 9 người (1 ông chủ lễ, 4 bà chủ lễ, 4 người phụ việc) được vào hậu điện. Nước rửa là nước mưa đựng trong hũ gốm cổ, pha với hương liệu quý (trầm hương, long diên hương, bạch đàn…), hoa hồng, hoa ngọc lan. Quá trình rửa, lau, thay áo diễn ra trong im lặng, trang trọng, kín đáo. Người dân tin rằng nước rửa tượng Bà (nước thánh) có tác dụng chữa bệnh, xua đuổi tà ma, mang lại may mắn.
Nghi thức Tế tự chính (Trưa 25/4 âm lịch): Cử hành trang trọng theo nghi thức Quốc gia. Cúng品 (bần) gồm: bò, heo, gà, bánh chưng, bánh tét, trái cây, rượu, trà… Ông chủ lễ đọc văn khấn bằng Hán – Nôm, ca ngợi công đức Bà Chúa khai phá đất đai, ban mưa gió hòa bình, nước lũ vừa phải, dân an vật đợi.
Nghi thức Xá tội, Cúng cô hồn, Cúng tháp: Thể hiện lòng nhân ái, hướng về gốc, ghi nhớ những người đã khuất trong việc khai phá đất mới.
3. Phần Hội – Sắc Màu Văn Hóa Đa Dạng:
Bên cạnh phần Lễ trang trọng, phần Hội bùng nổ với hàng chục hoạt động:
Tuồng cổ, Cải lương, Rô băm: Diễn trên sân khấu lớn hoặc ngay tại các góc chùa, phục vụ nhu cầu giải trí, giáo hóa nhân cách cho người dân.
Đua ghe, Đua xe ba gác, Câu cá, Nhảy dây, Kéo co: Các trò chơi dân gian truyền thống của người Việt, người Khmer, người Chăm.
Hội chợ đặc sản: Triển lãm, giới thiệu, bán hàng nông sản (gạo, mía, trái cây), thủ công mỹ nghệ (thổ cẩm, tre nứa, gốm), ẩm thực đặc sản (bún nước lèo, bánh bò thốt nốt, bánh pía, cá lóc nướng trui…).
Du lịch sinh thái, leo núi: Khách kết hợp đắp hương với leo lên đỉnh núi Sam (đỉnh Cấm, đỉnh Cổ Tô) ngắm hoàng hôn, bình minh, tham quan hang Phật Thích Ca, chùa Hang, tháp Bà Chúa Xứ…
V. Giá Trị Văn Hóa, Lịch Sử Và Tâm Linh Sâu Sắc
Sự tích và di tích Bà Chúa Núi Sam không chỉ là một điểm du lịch, nó mang những giá trị cốt lõi to lớn:
Có thể bạn quan tâm: Lịch Sử Đền Trần Nam Định: Dấu Ấn Thời Trần Và Di Sản Văn Hóa Bất Tử
1. Giá trị Lịch sử – Khai phá đất mới:
Bà Chúa Xứ là biểu tượng của sự khai phá, mở rộng疆土 (cương thổ) Nam tiến. Sự tích gắn liền với Thoại Ngọc Hầu, kênh Vinh Tế, các vị tướng Nguyễn (Nguyễn Văn Thoại, Trần Bá Lộc, Đỗ Thanh Nhơn…). Bà là “Chúa Xứ” – người nắm giữ quyền lực thiêng liêng bảo vệ vùng đất mới, an ủi tâm hồn những người mở đường, xây dựng nhà cửa, ruộng đồng trên “xứ sở người ta”. Tin vào Bà là tin vào sự bảo vệ của tổ tiên, của những người có công với đất nước.
2. Giá trị Tôn giáo – Tín ngưỡng: Sự hòa hợp độc đáo (Đồng nguyên tôn giáo):
Đây là giá trị hiếm có và quý giá nhất. Tại đền Bà Chúa Xứ núi Sam, bạn thấy:
Người Việt quỳ lạy, nhờ vạn sự như ý, con cưới cháu đẻ, buôn bán phát tài.
Người Khmer đến cúng bái “Neak Ta” (Thần núi) theo nghi thức của mình (đốt nhang, cúng bánh pía, bánh chưng, rượu đấy), cầu an cho làng xã.
Người Hoa đến thờ Bà Chúa Xứ (Thiên Hậu/Bà Chúa Xứ) theo phong tục Hoa (cúng bánh mì, bánh bao, hương nén lớn).
Phật tử Phật giáo đến lễ Phật, niệm Phật, tu tập tại các chùa trên núi (chùa Hang, chùa Phật Thích Ca…).
Các đạo sĩ Caodaïsme, Hòa Hảo Phật giáo… cũng đến cầu an.
Tất cả hòa quyện trong một không gian thiêng liêng duy nhất, không phân biệt tôn giáo, dân tộc, giai cấp. Đó là minh chứng sống động cho chính sách “Dân tộc hòa hợp, tôn giáo tự do” và bản chất宽容 (khoan dung) của văn hóa Việt Nam.
3. Giá trị Văn hóa phi vật thể:
Nghệ thuật kiến trúc: Kết hợp hài hòa giữa kiến trúc “Nhà Rông” (Khmer), “Nhà chung/Chùa” (Việt), “Miếu/Quán” (Hoa). Các chi tiết khắc điêu: Long, Lân, Quy, Phượng, Hoa sen, Hoa hồng, Lạc đà, Voi… mang đậm bản sắc Nam bộ.
Văn học – Nghệ thuật biểu diễn: Các câu đối, văn khấn, hát bội, cải lương, rô băm, đù kè (Khmer) được biểu diễn tại lễ hội là kho tàng văn hóa quý giá.
Ẩm thực lễ hội: Những món cúng Bà (bánh tét, bánh chưng, bánh pía, bánh bò thốt nốt, trái cây Nam bộ…) phản ánh nền ẩm thực đa dạng miền Tây.
4. Giá trị Tâm lý – Xã hội:
Đối với người dân miền Tây, Bà Chúa Núi Sam là “Địa chỉ tâm linh” tin cậy nhất.
Cầu an ủi tâm hồn: Trong xã hội hiện đại đầy áp lực, việc lên núi Sam, đắp một nén hương, cầu cho gia đình an khang, con cái ngoan ngoãn, buôn bán thuận lợi là một liều thuốc an thần to lớn.
Gắn kết cộng đồng: Lễ hội là dịp người xa quê về sum họp, bạn bè gặp gỡ, hàng xóm giao lưu, củng cố tình làng nghĩa xóm.
Giáo dục truyền thống: Qua sự tích, các thế hệ trẻ được biết ơn tổ tiên khai phá, biết tu dưỡng nhân cách (làm thiện, tránh ác, hiếu thảo, trung nghĩa).
VI. Du Lịch Tâm Linh Núi Sam: Phát Triển Bền Vững Và Thách Thức
Nhận ra tiềm năng khổng lồ, tỉnh An Giang đã đầu tư mạnh mẽ cho khu du lịch Núi Sam – Bà Chúa Xứ.
1. Hạ tầng giao thông:
Đường lên đỉnh núi được mở rộng, bê tông, an toàn (đường Nguyễn Trung Trực, đường Tôn Đức Thắng).
Hệ thống cáp treo Núi Sam (khởi động 2013, nâng cấp 2020) dài gần 1.700m, sức chứa 1.000 lượt/giờ, giúp người già, người khuyết tật, trẻ em dễ dàng lên đỉnh.
Bãi đỗ xe lớn, nhà vệ sinh sạch, điểm cấp cứu y tế, trạm PCCC…
2. Sản phẩm du lịch liên kết:
Khu du lịch Núi Sam không chỉ có đền Bà mà còn liên kết: Hang Phật Thích Ca (tượng Phật nhập niết bàn dài 16m), Chùa Hang (chùa cổ nhất núi Sam), Tháp Bà Chúa Xứ (đỉnh Cấm), Vườn thượng uyển, Di tích quân sự Cái Ống… Tạo thành hành trình “Một ngày Núi Sam” hấp dẫn.
3. Thách thức cần giải quyết:
Quá tải ngày lễ, Tết: Tình trạng ùn tắc giao thông, chen lấn, mất trật tự an ninh, vệ sinh môi trường (rác thải nhựa, chai lọ) vẫn còn nóng.
Buôn bán dịch vụ tự phát, chèo kéo, bóp giá: Một số tiểu thương, người giữ xe, xe ôm, xe điện lợi dụng dịp lễ hội trục lợi, làm ảnh hưởng cảnh quan, trật tự và hình ảnh du lịch.
Tín dị, mê tín: Một số người lợi dụng tín ngưỡng đặt bói, xem bói, bán đồ giả, đồ nhái (hạt mân cà, dây chuyền, nước thánh…) lừa đảo người dân.
Bảo tồn di tích: Áp lực du khách lớn tác động đến cấu trúc đền, tượng Bà, môi trường xung quanh. Cần quy trình quản lý chặt chẽ hơn.
Giải pháp: An Giang đang triển khai “Du lịch thông minh”, “Du lịch xanh”: Bán vé trực tuyến, giới hạn lượng khách vào đỉnh/ngày, phân luồng người, tăng cường lực lượng an ninh, thanh tra giá, xử phạt vi phạm nghiêm, tuyên truyền văn hóa ứng xử, bảo vệ môi trường. Việc di dời chợ phiên ra vùng đệm, quy hoạch khu vực buôn bán văn minh là hướng đi tất yếu.
VII. Bà Chúa Núi Sam Trong Cuộc Sống Hiện Đại Của Người Miền Tây
Đến hôm nay, hình ảnh Bà Chúa Núi Sam đã vượt ra khỏi ranh giới một di tích tôn giáo để trở thành biểu tượng văn hóa, thương hiệu du lịch và niềm tự hào của người An Giang, người miền Tây.
- Trong tâm thức người dân: “Đi An Giang không lên Núi Sam, không đắp hương Bà Chúa Xứ thì chưa đến An Giang”. Câu nói này nói lên tất cả. Mỗi gia đình thường có khung ảnh Bà Chúa Xứ trên bàn thờ gia tiên hoặc bàn thờ Thần tài. Trước khi làm việc lớn (cưới xin, xây nhà, mở tiệm, đi xa), người ta thường lên núi hoặc thờ tại nhà xin phép, xin xáy (xáy: xin phép, xin cho) Bà.
- Trong kinh tế – xã hội: Lễ hội và du lịch Núi Sam tạo ra thu nhập lớn cho ngân sách địa phương (hàng trăm tỷ đồng/năm), tạo việc làm cho hàng ngàn lao động địa phương (hướng dẫn, bán hàng, nhà hàng, khách sạn, xe ôm, xe điện…). Nó là “động lực” kéo theo phát triển du lịch An Giang – Châu Đốc – Long Xuyên – Cần Thơ.
- Trong ngoại giao nhân dân: Đền Bà Chúa Xứ là điểm đến quen thuộc của các đoàn khách quốc tế, các nhà nghiên cứu văn hóa, các vị lãnh đạo nước ngoài. Hình ảnh Bà Chúa Xứ xuất hiện trên nhiều ấn phẩm, phim ảnh, báo chí quốc tế, quảng bá hình ảnh Việt Nam hòa bình, tín ngưỡng tự do, văn hóa đậm đà.
VIII. Kết Luận: Dòng Sông Tín Ngưỡng Chảy Mãi Vô Tận
Sự tích Bà Chúa Núi Sam, qua hơn 260 năm lịch sử (từ 1757/1820 đến nay), đã chứng minh sức sống bất tận của một niềm tin. Từ một khối đá lạ trên đỉnh núi hoang vu, Bà đã trở thành “Mẹ” chung của muôn dân miền Nam. Bà không phân biệt ai là người Việt, người Khmer, người Hoa, người Chăm; ai theo Phật giáo, Tin Lành, Cao Đài, Hồi giáo, hay chỉ đơn thuần thờ cúng tổ tiên. Bà chỉ cần một trái tim thành kính, một lòng hướng về thiện.
Câu chuyện về Bà Chúa Núi Sam là câu chuyện về sự dung hợp, sự khoan dung, sự bền bỉ và sự hy vọng. Là câu chuyện của một vùng đất từng hoang dại bây giờ thành “lúa chín ngàn đòng”, của một dân tộc từng phải di cư, khai phá bây giờ vươn mình phát triển.
Khi đứng trước ngôi đền vàng uy nghiêm, nghe tiếng chuông vọng, ngửi khói hương bay, nhìn dòng người ten ten tơ tơ quỳ lạy, chúng ta hiểu: Bà Chúa Núi Sam không chỉ ở trên đỉnh núi Sam. Bà ở trong lòng mỗi người con đất miền Tây. Bà là linh hồn của vùng đất, là dòng sông tín ngưỡng chảy mãi không hết, nuôi dưỡng sự tốt đẹp, gắn kết cộng đồng, định hướng con người về chân – thiện – mỹ.
Dù thời gian có怎么 (thế nào) thay đổi, khoa học công nghệ có phát triển đến đâu, nhu cầu tâm linh, nhu cầu tìm kiếm gốc rễ, tìm kiếm bình an trong tâm hồn của con người sẽ không bao giờ mất. Và Bà Chúa Núi Sam, với sự tích thiêng liêng, với di tích hùng vĩ, với lễ hội nồng nàn, sẽ mãi là điểm đến thiêng liêng, là “bến đỗ” tin cậy cho bao thế hệ con cháu Rồng cháu Tiên trên vùng đất Cửu Long này.
Bài viết được biên soạn dựa trên tư liệu sử liệu (Đại Nam Nhất Thống Chí, Đại Nam Thực Lục, Sử liệu An Giang), nghiên cứu văn hóa (GS. Nguyễn Văn Huy, TS. Võ Văn Sển…), báo cáo di tích cấp Quốc gia và quan sát thực tế tại khu di tích Núi Sam.