Du lịch là một trong những ngành kinh tế tạo ra nhiều việc làm, tăng trưởng thu nhập cho cộng đồng và góp phần quảng bá hình ảnh Việt Nam đến bạn bè quốc tế. Với hơn 3.260 km bờ biển, hệ thống núi rừng, đồng bằng, miền hùng văn và kho tàng văn hóa đa dạng, Việt Nam có những lợi thế lớn để phát triển du lịch trong nhiều thập kỷ tới. Tuy nhiên, sự tăng trưởng nhanh về lượng khách, cùng với áp lực khai thác tài nguyên và phát triển hạ tầng ở nhiều khu vực, đang đặt ra những thách thức lớn về môi trường, văn hóa và xã hội.
Phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam không đồng nghĩa với việc giảm số lượng du khách hoặc ngừng phát triển ngành du lịch. Đây là một cách tiếp cận mới, trong đó hoạt động du lịch phải đáp ứng nhu cầu hiện tại của người dân và du khách nhưng không làm suy giảm tài nguyên thiên nhiên, di sản văn hóa, chất lượng sống và cơ hội của các thế hệ sau. Nói cách khác, Việt Nam cần chuyển từ mô hình du lịch lấy số lượng làm ưu tiên sang mô hình tạo ra giá trị kinh tế, xã hội và sinh thái cao hơn cho mỗi chuyến đi của du khách.
Có thể bạn quan tâm: Chỗ Bán Nem Chua Rán Ngon Ở Hà Nội: Những Địa Chỉ Đáng Ghé Và Bí Kíp Chọn Đúng Khẩu Vị
Du lịch bền vững là gì?
Du lịch bền vững là loại hình du lịch có sự gắn kết chặt chẽ giữa ba yếu tố: môi trường, kinh tế và xã hội. Trong đó, các hoạt động du lịch phải sử dụng tài nguyên một cách hợp lý, kiểm soát tác động tiêu cực đối với hệ sinh thái, bảo tồn giá trị văn hóa, đồng thời mang lại thu nhập ổn định cho người dân địa phương. Một điểm đến du lịch bền vững không chỉ đẹp và hấp dẫn, mà còn phải có trải nghiệm tốt, dịch vụ đáng tin cậy, hạ tầng phù hợp và cơ hội để người dân tham gia vào quá trình quyết định.
Bền vững còn đòi hỏi sự công bằng. Du khách có thể chi trả cho trải nghiệm, dịch vụ và chất lượng, nhưng nguồn lợi ích phải được phân phối hợp lý giữa doanh nghiệp, chính quyền địa phương, người lao động và cộng đồng bản địa. Khi một địa phương tổ chức lễ hội, làng chài, khu du lịch sinh thái hay sản phẩm du lịch văn hóa, cần bảo đảm người dân không chỉ cung cấp địa điểm, diện tích hay nghề truyền thống mà thực sự có quyền tham gia, được hỏi ý kiến và hưởng lợi ích.
Phát triển du lịch bền vững cũng không nên được hiểu chỉ là phát triển du lịch sinh thái hoặc việc sử dụng bao bì thân thiện với môi trường. Một khách sạn vẫn cần tiết kiệm năng lượng, xử lý nước thải đúng quy trình và kiểm soát rác thải, nhưng nơi lưu trú còn phải tạo ra việc làm tử tế, mua sản phẩm từ nông nghiệp địa phương và tôn trọng cộng đồng. Tương tự, một khu du lịch ven biển không chỉ cần tránh rác thải nhựa mà còn phải bảo vệ rừng phòng hộ, hệ sinh thái san hô, an toàn giao thông và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Có thể bạn quan tâm: Cá Kho Làng Vũ Đại Để Được Bao Lâu? Hướng Dẫn Bảo Quản An Toàn Và Giữ Hương Vị
Vì sao phát triển du lịch bền vững là yêu cầu cấp thiết?
Việt Nam đang có tốc độ đô thị hóa và phát triển du lịch nhanh. Nhiều điểm đến như Hạ Long, Quy Nhơn, Đà Nẵng, Phú Quốc, Sa Pa, Hội An và các tỉnh vùng cao nguyên trở nên nổi tiếng, thu hút lượng lớn du khách trong mùa cao điểm. Sự phát triển này tạo ra cơ hội tăng trưởng kinh tế, đặc biệt với các tỉnh có điều kiện tự nhiên và văn hóa nổi bật. Tuy nhiên, nếu các điểm đến tiếp tục phụ thuộc vào khách đi theo lịch trình ngắn, mức chi phí thấp và dịch vụ không đồng đều, giá trị kinh tế mà du lịch mang lại có thể không tương xứng với mức tổn phí về tài nguyên.
Một trong những vấn đề lớn là áp lực lên các hệ sinh thái. Bãi biển bị xây dựng công trình quá mức, rừng ngập mặt ven sông và rừng ven biển bị thu hẹp, san hô bị tổn hại do hoạt động lặn, neo tàu và xả nước thải, trong khi các khu rừng núi đối mặt với khai thác, đường mòn du lịch và xây dựng không kiểm soát. Nếu không có quy hoạch và giới hạn phù hợp, môi trường tự nhiên sẽ dần mất đi sức hút chính là nền tảng tạo nên sức sống cho du lịch.
Áp lực về nước và rác thải cũng đáng chú ý. Nhiều khách sạn, khu nghỉ dưỡng và nhà hàng sử dụng lượng nước lớn trong khi một số khu vực đông khách thiếu hệ thống xử lý nước thải tập trung. Rác thải sinh hoạt, vỏ bao bì, nhựa dùng một lần và nước thải từ tàu du lịch có thể đi vào sông, ao, biển hoặc các khu vực bảo tồn. Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là vấn đề quản lý và ý thức. Nếu du lịch phát triển nhanh hơn khả năng xử lý rác thải và nước thải, chất lượng môi trường sẽ suy giảm, từ đó giảm sức hút và làm tổn hại uy tín điểm đến.
Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu càng làm sự bền vững trở nên cấp thiết. Nhiệt độ tăng, mực nước biển thay đổi, bão mạnh, hạn hán, lũ lụt và xâm nhập mặn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến bãi biển, đảo, đồng bằng, khu du lịch và sinh kế của cộng đồng. Việc sử dụng nhiều phương tiện giao thông phát thải, xây dựng công trình lớn trên vùng đất yếu hoặc phá rừng đầu nguồn sẽ khiến các điểm đến dễ bị tổn thương hơn. Phát triển du lịch bền vững giúp nâng cao khả năng thích ứng và chủ động thích ứng của Việt Nam trước những thay đổi này.
Ngoài ra, phát triển du lịch không bền vững còn gây ra nhiều vấn đề xã hội. Giá đất và giá thuê tăng, nhiều hộ gia đình buộc phải di rời nơi sinh sống hoặc mất đất canh tác. Một số khu du lịch hình thành từ những vùng dân cư nông nghiệp nhưng lại mang lại việc làm không ổn định, thu nhập thấp và điều kiện sống khó khăn. Bản sắc văn hóa cũng có nguy cơ bị đơn giản hóa hoặc thương mại hóa khi các nghi lễ, trang phục, nghề thủ công và kiến trúc truyền thống bị sử dụng như những “sản phẩm tiêu biểu” để bán cho du khách.
Có thể bạn quan tâm: Địa Điểm Vui Chơi Ở Vị Thanh, Hậu Giang: Những Nơi Thú Vị Nên Ghé Thăm
Những thuận lợi và thách thức hiện nay
Việt Nam có nhiều thuận lợi để chuyển sang phát triển du lịch bền vững. Tài nguyên thiên nhiên phong phú, cảnh quan đa dạng, ẩm thực được thế giới yêu thích và nền văn hóa có nhiều sắc thái tạo nên sức hút riêng. Thị trường du lịch nội địa phát triển mạnh, giúp giảm sự phụ thuộc vào một số thị trường khách quốc tế. Nhiều thế hệ trẻ quan tâm đến du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, du lịch văn hóa và những trải nghiệm chậm, ít tác động đến môi trường. Sự phát triển thanh toán điện tử, mạng xã hội và các nền tảng đặt tour cũng tạo điều kiện để kết nối du khách với cộng đồng và doanh nghiệp nhỏ.
Tuy nhiên, nhận thức về du lịch bền vững vẫn chưa đồng đều trong xã hội, doanh nghiệp và cộng đồng địa phương. Nhiều nơi xem bền vững là một khẩu hiệu truyền thông hoặc chỉ tập trung vào việc thay thế một số vật liệu nhựa, trong khi chưa thay đổi cả mô hình tiêu thụ, sản xuất và quản lý của ngành. Quy hoạch phát triển du lịch ở một số địa phương còn chồng chéo với quy hoạch đất đai, đô thị, giao thông, thủy lợi và bảo tồn. Công tác giám sát, đánh giá tác động môi trường và xử lý vi phạm cũng chưa phải lúc nào cũng đủ mạnh.
Bên cạnh đó, nhiều cơ sở lưu trú, nhà hàng và điểm tham quan còn thiếu hệ thống xử lý nước thải, phân loại rác thải và quản lý năng lượng hiệu quả. Nhiều doanh nghiệp du lịch nhỏ chưa có đủ vốn, nhân lực và kiến thức để đáp ứng các tiêu chuẩn xanh. Người lao động thường có trình độ chuyên môn hạn chế, kỹ năng ngoại ngữ và năng lực quản lý kinh doanh hạn chế. Cộng đồng địa phương có thể bị ảnh hưởng bởi dự án du lịch nhưng lại không tham gia đầy đủ vào thiết kế, quản lý hoặc phân phối lợi ích.
Quy hoạch điểm đến theo khả năng chịu tải
Một trong những giải pháp quan trọng nhất cho phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam là xây dựng quy hoạch điểm đến dựa trên khả năng chịu tải thực tế. Mỗi địa phương cần xác định rõ sức chứa của các khu vực, từ khả năng tiếp nhận khách, hạ tầng giao thông, nguồn nước, hệ thống xử lý nước thải đến mức độ nhạy cảm của hệ sinh thái và di sản văn hóa. Quy hoạch không nên chỉ dựa trên tiềm năng khai thác mà còn phải tính đến khả năng bảo tồn và phục hồi.
Các vùng du lịch có thể được phân chia thành ba loại: vùng bảo tồn nghiêm ngặt, nơi hạn chế hoặc không cho phép hoạt động du lịch; vùng du lịch có kiểm soát, nơi cho phép hoạt động trong giới hạn về số lượng khách, loại hình trải nghiệm và công trình xây dựng; và vùng dịch vụ, tập trung các khách sạn, nhà hàng, trung tâm hội nghị, giao thông và tiện ích. Cách phân vùng như vậy giúp tránh tình trạng xây dựng lưu trú, nhà hàng hoặc bãi đỗ xe ngay trong khu vực có hệ sinh thái nhạy cảm.
Đối với các điểm đến nhạy cảm như hang động, đảo, khu bảo tồn, tuyến trekking hoặc bãi biển nhỏ, cần áp dụng hệ thống đặt lịch, giới hạn số lượng khách theo khung giờ và theo ngày. Một số khu vực có thể yêu cầu du khách mang theo túi rác, đăng ký trước hoặc tham gia hoạt động bảo tồn có chi phí phù hợp. Việc thu phí không phải để tăng giá du lịch một cách cơ học, mà để tạo nguồn tài chính cho công tác quản lý, bảo tồn và bù đắp chi phí phát sinh từ hoạt động du khách.
Quy hoạch cũng cần phát huy lợi thế của các điểm đến xung quanh, thay vì dồn toàn bộ du khách vào một vài khu vực nổi tiếng. Việt Nam có thể xây dựng các tuyến hành trình kết nối nhiều địa phương, kết hợp du lịch biển, du lịch văn hóa, du lịch ẩm thực và du lịch nông nghiệp. Khi du khách lưu trú lâu hơn và chi tiêu tại nhiều địa phương, doanh thu du lịch sẽ tăng mà mật độ khách tại các “điểm nóng” có thể giảm.
Phát triển hạ tầng xanh và giao thông ít phát thải
Hạ tầng du lịch cần được thiết kế từ đầu theo hướng tiết kiệm tài nguyên và thân thiện với môi trường. Khách sạn, khu nghỉ dưỡng và cơ sở lưu trú nên sử dụng công nghệ tiết kiệm năng lượng, hệ thống chiếu sáng hiệu quả, thiết bị tự điều chỉnh nhiệt độ, vỏ cách nhiệt và nguồn năng lượng tái tạo phù hợp. Ở những khu vực có nắng gió mạnh, phát triển điện mặt trời và điện gió nhỏ có thể giảm sự phụ thuộc vào điện từ hệ thống lưới. Tuy nhiên, việc lắp đặt thiết bị phải phù hợp với cảnh quan, không làm hủy hoại di sản hoặc gây ô nhiễm tiếng.
Bài toán nước cũng cần được quản lý chặt chẽ. Các cơ sở du lịch cần kiểm soát mức sử dụng nước, ưu tiên thiết bị tiết kiệm, tái sử dụng nước đã qua xử lý cho một số mục đích phù hợp và bảo đảm nước thải được xử lý đúng tiêu chuẩn trước khi thải ra môi trường. Tại các vùng đồng bằng, khu du lịch không nên khai thác quá mức nước ngầm, đặc biệt trong mùa khô. Những khu nghỉ dưỡng xa biển hoặc trên đảo cần có phương án dự phòng khi thiếu nước, tránh tình trạng phụ thuộc vào nguồn nước của cộng đồng.
Quản lý rác thải cần theo đúng thứ tự ưu tiên: giảm tạo rác, tái sử dụng, phân loại, tái chế và cuối cùng mới là xử lý. Khách sạn và nhà hàng nên giảm bao bì nhựa dùng một lần, cung cấấp bình nước, bố trí điểm tiếp nhận rác thải, tận dụng thức ăn thừa cho chế biến hoặc làm phân hữu cơ. Doanh nghiệp phát triển bao bì có thể sử dụng vật liệu tái chế, dễ phân loại và giảm khối lượng. Với các khu vực ven biển, cần kiểm soát rác thải trôi dạt, vệ sinh bãi biển và ngăn ngừa việc thải rác từ tàu, nhà hàng hay cơ sở lưu trú.
Giao thông du lịch cũng là một lĩnh vực quan trọng. Các khu du lịch lớn cần ưu tiên đi bộ, xe đạt, xe buýt, tàu điện ngầm và các phương tiện công cộng. Xe điện hoặc xe điện pha hóa có thể phù hợp ở một số tuyến ngắn, đặc biệt trong khu vực du lịch và trung tâm thành phố. Tàu thuyền du lịch cần tuân thủ quy định về an toàn, vận tốc, xả nước thải và tránh gây tổn hại san hô. Giảm phát thải từ máy bay là một bài toán khó, nhưng các chương trình bù chấp chỉ nên là biện pháp bổ trợ, không thay thế cho việc kéo dài thời gian lưu trú, thúc đẩy du lịch nội địa và phát triển giao thông sạch trong các điểm đến.
Bảo tồn thiên nhiên và giữ gìn bản sắc văn hóa
Phát triển du lịch sinh thái ở Việt Nam cần bắt đầu từ việc bảo tồn tài nguyên, không chỉ từ việc tạo ra những sản phẩm có nhãn “sinh thái”. Các khu bảo tồn, vườn quốc gia, khu dự trữ biển, rừng ngập mặt và vùng đất ngập nước cần có cơ chế chia sẻ doanh thu hợp lý để người dân có động lực bảo vệ tài nguyên. Nếu những khu vực bị bảo tồn không đem lại lợi ích cho cộng đồng, họ có thể tìm kiếm nguồn thu nhập từ hoạt động khai thác trái phép hoặc phá rừng.
Hoạt động du lịch biển cần được kiểm soát chặt chẽ. Tàu neo trên san hô, lặn ở những khu chưa được đánh giá an toàn, xả nước thải không qua xử lý và tổ chức sự kiện quá tải có thể gây thiệt hại lâu dài. Các khu du lịch ven biển cần quy hoạc khu vực bảo vệ rừng, hạn chế xây dựng công trình ven bờ, bảo tồn bãi cát, đồng cỏ và cửa sông. Những dự án chống xâm nhập mặn và phục hồi rừng phòng hộ cần được kết hợp với du lịch để tạo nguồn thu và nâng cao ý thức của du khách.
Bảo tồn văn hóa cũng phải đi đôi với bảo tồn bản sắc cộng đồng. Những ngôi nhà gỗ, khu phố cổ, lễ hội, nghề dệt, nghề thủ công, món ăn và phong tục đều cần được ghi nhận, bảo vệ và truyền tải đúng cách. Không nên để bảo tồn trở thành việc dựng lại một sân khấu hóa hoặc tạo ra những sản phẩm giả lập chỉ để phục vụ nhu cầu tiêu thụ nhanh của du khách. Khi tham gia trải nghiệm văn hóa, du khách cần được hướng dẫn về phong tục, đạo lý, trang phục và quyền chụp ảnh. Người dân bản địa cần có quyền quyết định mức độ chia sẻ văn hóa của mình.
Để phát triển du lịch cộng đồng bền vững, các hộ dân cần được tham gia từ khâu thiết kế sản phẩm, lựa chọn trải nghiệm, xây dựng quy trình phục vụ đến phân phối doanh thu. Mô hình homestay có thể tạo thu nhập, nhưng cần đảm bảo nhà cửa an toàn, vệ sinh, dịch vụ ổn định và không xâm phạm đời sống gia đình. Cộng đồng cũng cần có cơ chế chia sẻ lợi ích với các doanh nghiệp lớn, từ phí hoạt động đến tiền thuê mặt bằng và lợi ích từ bán sản phẩm địa phương. Cách làm này giúp du lịch trở thành nguồn sinh kế thực sự thay vì chỉ là hoạt động của một vài chủ cơ sở.
Tăng lợi ích kinh tế cho người dân địa phương
Một hướng quan trọng của phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam là thay đổi cách phân phối giá trị du lịch. Hiện nay, nhiều khu vực có khung cảnh đẹp nhưng phần lớn doanh thu từ du khách lại thuộc về các chuỗi đại phương, khách sạn lớn hoặc đơn vị trung gian. Người dân địa phương chủ yếu cung cấp lao động, bán món ăn hoặc bán sản phẩm với giá thấp, trong khi đất đai, tài nguyên và bản sắc văn hóa lại do cộng đồng đóng góp.
Các chương trình du lịch cần ưu tiên mua sản phẩm và dịch vụ tại địa phương. Khách sạn, nhà hàng và điểm tham quan có thể thiết lập quy trình mua hàng từ nông dân, người làm nghề, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ trong vùng. Những sản phẩm như rau củ, thủy sản, trái cây, sản phẩm thủ công và đặc sản không chỉ tạo doanh thu mà còn giúp du khách hiểu hơn về văn hóa và sinh kế nơi họ đến. Tuy nhiên, việc kết nối phải đảm bảo giá hợp lý, không ép buộc sản phẩm kém chất lượng hoặc biến người dân thành “nhân viên trang trí” không được trả công.
Có thể bạn quan tâm: Có Bao Nhiêu Khách Sạn 5 Sao Ở TP.HCM? Con Số Cập Nhật Và Hướng Dẫn Lựa Chọn
Cộng đồng cần được đào tạo về kỹ năng nghiệp vụ, quản lý chất lượng, tiếp khách, nấu ăn, truyền thông số, ngôn ngữ, an toàn và tài chính. Các lớp đào tạo không nên chỉ dành cho người làm du lịch chuyên nghiệp mà cần mở rộng cho phụ nữ, thanh niên, người lớn tuổi và các hộ nông nghiệp có thể chuyển đổi sang nghề cung cấp dịch vụ. Bên cạnh đó, cần có chính sách tín dụng nhỏ, hỗ trợ khởi nghiệp và hỗ trợ tiếp cận thị trường để người dân có thể chủ động nâng cao năng lực kinh doanh.
Du lịch bền vững cũng cần gắn với công việc có chất lượng. Các cơ sở du lịch phải bảo đảm mức lương tối thiểu, thời giờ làm việc hợp lý, an toàn lao động và cơ hội phát triển nghề nghiệp. Khi người lao động được trả công xứng đáng, nhiều hơn, họ sẽ gắn bó hơn với địa phương và chất lượng dịch vụ cũng được cải thiện. Đây là nền tảng để du lịch tạo ra giá trị xã hội bền vững chứ không chỉ tạo doanh thu cho một vài doanh nghiệp.
Chuyển từ đếm lượt khách sang đo chất lượng du lịch
Một trong những nguyên nhân khiến nhiều địa phương chạy theo số lượt khách là cách đánh giá du lịch thường tập trung vào lượng khách, tỷ lệ lấp đầy phòng và tổng doanh thu. Những chỉ số này có ý nghĩa, nhưng chưa đủ để đánh giá sự phát triển bền vững. Việt Nam cần xây dựng bộ chỉ số toàn diện hơn, bao gồm thời gian lưu trú bình quân, mức chi tiêu của du khách, tỷ lệ doanh thu còn lại trong địa phương, số lao động có việc làm ổn định, mức hài lòng của khách và người dân, lượng nước sử dụng trên mỗi khách, lượng rác tạo ra, tỷ lệ xử lý nước thải và tình trạng hệ sinh thái.
Một điểm đến có thể đón ít khách hơn nhưng mỗi khách lưu trú lâu hơn, chi nhiều hơn cho sản phẩm địa phương và tham gia các hoạt động có giá trị thực, lại tạo ra nhiều thu nhập hơn so với một điểm đến đông khách nhưng phục vụ nhanh, giá rẻ và không có định hướng. Do đó, du lịch bền vững cần phát triển các sản phẩm khiến khách ở lại lâu hơn, trải nghiệm sâu hơn và có mối liên kết thực sự với địa phương.
Chất lượng dịch vụ cũng cần được kiểm soát bằng cơ chế cụ thể. Các cơ sở lưu trú, nhà hàng, bến tàu, điểm tham quan và tuyến du lịch cần tuân thủ tiêu chuẩn về an toàn, vệ sinh, bảo tồn, phục vụ khách và xử lý rác thải. Cơ chế chứng nhận du lịch bền vững có thể được xây dựng dựa trên mức độ sử dụng năng lượng, tỷ lệ rác tái chế, nước thải, nguồn thu cho cộng đồng và mức độ minh bạch. Chứng nhận cần có sự kiểm định độc lập, tránh chỉ là huy hiệu bên ngoài. Đối với khu vực bảo tồn nghiêm ngặt, các yêu cầu bền vững có thể bắt buộc đối với mọi cơ sở hoạt động.
Ứng dụng công nghệ để quản lý du lịch thông minh hơn
Công nghệ có thể hỗ trợ hiệu quả cho quản lý du lịch, nhưng chỉ có tác dụng khi phục vụ mục tiêu bền vững và không làm giảm quyền lợi của người dân, doanh nghiệp nhỏ hay du khách. Các hệ thống đặt vé điện tử, bản đồ số, cảm biến mật độ khách và bảng điều khiển có thể giúp địa phương theo dõi số lượng khách theo thời gian thực, phát hiện các điểm quá tải và điều chỉnh lịch trình. Điều này đặc biệt hữu ích với các khu vực hẹp, bãi biển, đảo, hang động, đường đi bộ và điểm tham quan tự nhiên.
Dữ liệu du lịch cần được chia sẻ một cách có chọn lọc giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng. Chẳng hạn, việc phân tích mức sử dụng nước, lượng rác thải, tình trạng nhà hàng hoặc mức độ hài lòng của khách có thể giúp chính quyền địa phương đưa ra giải pháp. Tuy nhiên, dữ liệu cá nhân phải được bảo vệ, không được sử dụng để phân biệt đối xử hoặc xâm phạm quyền riêng tư. Các tiện ích số cũng cần có phương án thay thế cho người dân chưa quen với ứng dụng công nghệ.
Các nền tảng trực tuyến có thể kết nối khách hàng với nông sản, sản phẩm thủ công và dịch vụ của doanh nghiệp nhỏ. Đây là cơ hội để giảm phụ thuộc vào các đại nhà phân phối và nâng cao thu nhập cho địa phương. Tuy nhiên, không nên để nền tảng kỹ thuật số trở thành kênh bóc lột, ép giá hoặc kiểm soát dữ liệu của doanh nghiệp vừa và nhỏ. Cần có chính sách bảo vệ người bán, minh bạch điều khoản và hỗ trợ để doanh nghiệp địa phương tham gia thị trường số.
Hoàn thiện chính sách và tăng cường quản lý nhà nước
Phát triển du lịch bền vững đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của nhiều cấp chính quyền và các bộ, ngành liên quan. Quy hoạch du lịch phải gắn với quy hoạch sử dụng đất, giao thông, thủy lợi, bảo tồn, phát triển đô thị và phòng chống thiên tai. Những dự án xây dựng khu du lịch, sân bay, cảng biển, đường giao thông hoặc công trình lưu trú cần được đánh giá tác động môi trường và xã hội trước khi được phê duyệt. Việc đánh giá không nên chỉ dừng ở dự án riêng lẻ mà còn phải xem xét tổng tác động tích lũy của nhiều hoạt động trong cùng một khu vực.
Chính quyền cần tạo môi trường kinh doanh ổn định, minh bạch và bình đẳng cho các doanh nghiệp du lịch. Có thể áp dụng ưu đãi thuế, hỗ trợ vốn, hỗ trợ kỹ thuật và ưu tiên mua sắm công cộng cho doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xanh, xử lý nước thải, bảo tồn và đào tạo. Điều kiện ưu đãi cần gắn với những kết quả cụ thể như giảm mức sử dụng năng lượng, tăng tỷ lệ xử lý rác thải, tạo việc làm cho cộng đồng và bảo tồn hệ sinh thái. Nếu chỉ ưu đãi theo số vốn đầu tư hoặc số dự án, doanh nghiệp có thể mở rộng quy mô mà không đảm bảo tính bền vững.
Nguồn thu từ phí vào cổng, bãi đỗ xe, hoạt động bảo tồn và các dịch vụ du lịch cần được công khai, quản lý và chuyển đúng về địa phương hoặc cơ quan bảo tồn. Cơ chế chia sẻ doanh thu làm cho người dân thấy rõ du lịch không chỉ mang lại lợi ích cho doanh nghiệp lớn. Cùng với đó, cần xây dựng cơ chế khiếu nại và phản hồi để du khách, cộng đồng và doanh nghiệp có thể báo cáo các vi phạm về môi trường, lao động, an toàn hoặc phong tục.
Quản lý du lịch cần có dữ liệu và chỉ tiêu rõ ràng. Mỗi điểm đến có thể xây dựng báo cáo thường niên về số lượng khách, cơ cấu khách, thời gian lưu trú, mức sử dụng tài nguyên, chất thải, tác động môi trường, tình hình việc làm và mức độ hài lòng. Dữ liệu không chỉ phục vụ quảng bá mà còn phải được công khai ở mức phù hợp để người dân giám sát. Khi tình hình xấu đi, chính quyền phải có khả năng điều chỉnh chính sách, tạm dừng hoạt động gây tổn hại hoặc thu hẹp công suất thay vì tiếp tục tăng khách.
Nâng cao ý thức của du khách, doanh nghiệp và cộng đồng
Phát triển du lịch bền vững không thể chỉ dựa vào chính sách của Nhà nước. Mỗi du khách cần thay đổi một số thói quen đơn giản như mang theo bình nước hoặc túi tái sử dụng, hạn chế sử dụng nhựa dùng một lần, lựa chọn cơ sở tuân thủ tiêu chuẩn môi trường, mua sản phẩm địa phương, tôn trọng quy tắc và phong tục nơi đến, không chạm vào hoặc cho ăn động vật hoang dã, không thu gom di sản và không đánh bại môi trường. Lựa chọn điểm đến, khách sạn và nhà hàng có ý thức sẽ góp phần định hướng thị trường.
Doanh nghiệp cần xem bền vững là một phần của quản trị và cạnh tranh, không phải một chi phí phát sinh bên ngoài. Nhân viên được đào tạo để tiết kiệm năng lượng, sử dụng nguyên liệu, phân loại rác và đối xử phù hợp với khách. Nhà hàng nên ưu tiên thực phẩm địa phương theo mùa, giảm lãng phí thức ăn và hạn chế bao bì không cần thiết. Cơ sở lưu trú có thể cung cấp thông tin cho khách về cách sử dụng nguồn nước, hệ thống phân loại rác và những hành động bảo vệ địa phương.
Trường học, cơ quan truyền thông và các tổ chức cộng đồng cũng cần phổ biến du lịch bền vững từ sớm. Giáo dục kỹ năng du lịch, bảo tồn môi trường và tôn trọng văn hóa nên được đưa vào các chương trình giáo dục. Đây là cách tạo thói quen tốt trước khi học sinh, thanh niên trở thành du khách, người lao động hoặc nhà quản lý trong lĩnh vực du lịch. Khi du lịch trở thành một phần văn hóa ứng xử, các biện pháp kỹ thuật mới có thể phát huy hiệu quả hơn.
Những định hướng phù hợp với từng loại điểm đến
Mỗi vùng của Việt Nam cần chiến lược du lịch bền vững khác nhau. Với các điểm đến ven biển, trọng tâm là bảo tồn bãi biển, san hô, rừng phòng hộ và kiểm soát công trình xây dựng. Các khu du lịch cần kiểm soát nước thải, rác thải nhựa và giao thông, đồng thời có phương án ứng phó với bão, xâm nhập mặn và nước biển dâng. Những sản phẩm mới nên là du lịch tham quan sinh thái, du lịch biển có trách nhiệm, trải nghiệm nghề truyền thống và du lịch ẩm thực nguồn cục bộ.
Với vùng núi, vùng cao nguyên và khu vực dân tộc thiểu số, du lịch bền vững cần tôn trọng quyền sở hữu văn hóa và tài nguyên của cộng đồng. Du lịch cộng đồng chỉ phát triển khi người dân tự nguyện tham gia, có quyền lựa chọn sản phẩm và được chia sẻ doanh thu. Các tuyến đi bộ cần được quản lý sức chứa, bảo đảm an toàn, kiểm soát rác thải và tránh làm suy giảm đội phủ thực vật. Nhiều điểm đến có thể mở rộng du lịch theo mùa, kết hợp nông nghiệp, ẩm thực và bảo tồn để giảm sự phụ thuộc vào một vài tháng cao điểm.
Với đồng bằng sông Cửu Long và các vùng ven sông, phát triển du lịch bền vững gắn với bảo vệ nguồn nước, hệ sinh thái vùng đất ngập nước và nền sản xuất nông nghiệp. Các khu du lịch cần xử lý nước thải nghiêm ngặt, hạn chế rác thải để không gây ô nhiễm sông, phát triển phương thức vận tải thân thiện hơn và hỗ trợ hộ gia đình làm homestay. Du lịch có thể gắn với trải nghiệm về nông nghiệp, ẩm thực, nghề dệt và bảo tồn rừng, tạo nhiều nguồn thu nhập hơn so với du lịch dạng ngắn.
Với các thành phố và khu phố di sản, trọng tâm là kết hợp bảo tồn di sản với đời sống hiện đại, hạn chế đô thị hóa phá vỡ cảnh quan, phát triển giao thông công cộng và bảo vệ không gian sinh hoạt của cộng đồng. Quản lý sự kiện, đặt lịch tham quan và kiểm soát tiếng ồn có thể giúp giảm tác động tiêu cực. Các khu phố cổ không nên chỉ phục vụ du khách mà còn cần tạo điều kiện cho cư dân, thương nhân và doanh nghiệp địa phương tiếp tục sinh sống.
Lộ trình hành động khả thi
Trong ngắn hạn, các địa phương cần lập bản đồ tài nguyên, đánh giá tác động môi trường và xã hội của các khu du lịch, kiểm kê cơ sở lưu trú, xây dựng dữ liệu về lượng khách và tình trạng xử lý rác thải, nước thải. Đây là thời điểm phù hợp để thử nghiệm hệ thống đặt lịch, đánh giá nghiệm thu cho các công trình du lịch, tăng cường kiểm tra và thực hiện các chương trình đào tạo cộng đồng. Một số điểm đến có thể được chọn làm địa phương thí điểm, tích lũi kinh nghiệm trước khi mở rộng toàn quốc.
Trong trung hạn, Việt Nam cần đầu tư có trọng điểm vào hạ tầng xử lý nước thải, quản lý rác thải, giao thông công cộng và năng lượng tái tạo. Các quy hoạch điểm đến phải được tích hợp với bảo tồn thiên nhiên và phát triển cộng đồng. Cơ chế chứng nhận du lịch bền vững cần được xây dựng minh bạch, kèm theo quy định về nghĩa vụ của doanh nghiệp. Các khu du lịch cần tạo thêm việc làm chất lượng, phát triển sản phẩm địa phương và xây dựng các chương trình chia sẻ lợi ích với cộng đồng.
Trong dài hạn, mục tiêu là hình thành những điểm đến có năng lực chống chịu cao, dịch vụ chất lượng, bản sắc văn hóa nổi bật và nền kinh tế du lịch gắn bó với địa phương. Du lịch bền vững phải trở thành một lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trên thị trường quốc tế, giúp khách quốc tế tin tưởng rằng điểm đến không chỉ đẹp mà còn có trách nhiệm. Để đạt được mục tiêu này, các chỉ tiêu du lịch cần được đánh giá thường xuyên, công khai và điều chỉnh theo thực tế.
Quyền lực của doanh nghiệp, chính quyền, cộng đồng và du khách cần được phân định rõ. Chính phủ tạo khung pháp lý và chính sách; chính quyền địa phương quản lý không gian và nguồn lực; doanh nghiệp đầu tư, vận hành và cung cấp dịch vụ; cộng đồng tham gia quyết định, bảo vệ tài nguyên và hưởng lợi ích; du khách tôn trọng quy tắc, đạo lý và môi trường địa phương. Khi năm chủ thể này cùng hướng đến một mục tiêu, phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam sẽ chuyển từ khẩu hiệu thành kết quả thực tế.
Kết luận
Phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam là con đường để du lịch tạo ra giá trị lâu dài thay vì chỉ tăng số lượt khách trong ngắn hạn. Quá trình này đòi hỏi sự thay đổi sâu trong cách lập quy hoạch, xây dựng hạ tầng, quản lý tài nguyên, bảo tồn văn hóa, tổ chức kinh doanh và chia sẻ lợi ích. Bảo vệ biển và đảo, bảo tồn rừng, bảo vệ nguồn nước, xử lý rác thải, nâng cao chất lượng dịch vụ và trao quyền cho cộng đồng là những nội dung cốt lõi.
Mỗi địa phương không nên sao chép một mô hình du lịch, bởi mỗi vùng có điều kiện tự nhiên, văn hóa và năng lực kinh tế khác nhau. Những khu vực giàu tài nguyên hơn cần quy hoạch chặt chẽ, còn các địa phương cần phát triển sản phẩm phù hợp với nguồn lực và đặc thù địa phương. Điều quan trọng nhất là xem người dân không phải là người ngoài cuộc chỉ cung cấp địa điểm, mà là chủ thể quan trọng của ngành du lịch.
Khi du lịch phát triển trong hài hòa với thiên nhiên, văn hóa và đời sống cộng đồng, Việt Nam sẽ có cơ hội kéo dài vòng đời của các điểm đến, nâng cao giá trị thương hiệu và tạo nhiều việc làm chất lượng hơn. Phát triển du lịch bền vững không phải là trói buộc du lịch, mà là đầu tư vào chất lượng, uy tín và sức sống dài lâu của ngành. Đó là con đường để du lịch Việt Nam tiến gần hơn đến một thương hiệu du lịch có trách nhiệm, giàu bản sắc và bền vững trong tương lai.