Khu di tích Bến Dược Củ Chi là một điểm đến thể hiện sâu sắc mối liên hệ giữa lịch sử cách mạng, đời sống cộng đồng và bản sắc vùng đất phía Tây Nam Thành phố Hồ Chí Minh. Nơi đây gợi lên hình ảnh không chỉ của một ngôi nhà hay một địa điểm từng diễn ra hoạt động cách mạng mà còn của cả một không gian lịch sử rộng lớn: các con đường ven sông, những mái nhà nông thôn, hành động gìn giữ căn cứ và tinh thần đoàn kết của người dân Củ Chi trong những thời kỳ đầy thử thách.
Để hiểu đầy đủ về Khu di tích Bến Dược Củ Chi, cần đặt địa danh này trong mạch lịch sử của huyện Củ Chi, tìm hiểu ý nghĩa của sự kiện năm 1964 và đánh giá những giá trị mà công trình thực sự còn lưu giữ. Bài viết dưới đây cũng cung cấp một số gợi ý về cách tham quan, tìm hiểu và góp phần bảo tồn di tích một cách có trách nhiệm.
Có thể bạn quan tâm: Hủ Tiếu Bò Viên Nơi Trảng Long: Hương Vị Đậm Đà Và Cách Thưởng Thức Chuẩn Vị
1. Khái quát về Khu di tích Bến Dược Củ Chi
Bến Dược là địa danh thuộc không gian huyện Củ Chi, TP.HCM. Tên gọi “Bến Dược” gợi lên hình ảnh một điểm gắn với dòng nước, tuyến đường giao thông hoặc một bến sông từng phục vụ đời sống của cư dân. Với địa hình đồng bằng có nhiều sông, kênh, rạch và đường nước nội địa, Củ Chi từng là vùng có điều kiện thuận lợi cho di chuyển, giao thương, trung chuyển vật tư và tổ chức các hoạt động của cộng đồng.
Tuy nhiên, giá trị chính của Khu di tích Bến Dược Củ Chi không nằm ở vẻ đẹp rực rỡ như các công trình kiến trúc mới. Nơi đây có giá trị nhờ mối liên hệ trực tiếp với lịch sử cách mạng trong một giai đoạn đặc biệt có ý nghĩa đối với khu vực và miền Nam. Di tích cũng giúp du khách hiểu rằng lịch sử không chỉ được ghi trong sách, trong tài liệu hay trên những tấm bia mới, mà còn hiện diện trong không gian cụ thể, trong ký ức của các thế hệ và trong những dấu vết sinh hoạt còn được bảo tồn.
Theo tài liệu giới thiệu của địa phương, Bến Dược được gắn với sự kiện ngày 20/12/1964, thời điểm diễn ra hội nghị tổ chức lực lượng và thành lập Đoàn cánh chính Củ Chi. Đây là cơ sở quan trọng để hình thải nội dung thuyết minh, lịch sử lẩy chiến và giới thiệu khu di tích. Các thông tin về tên gọi chính thức, phạm vi bảo tồn và cấp xếp hạng cần được đối chiếu thêm với hồ sơ mới nhất của cơ quan quản lý nhằm tránh nhầm lẫn giữa cấp di tích, loại hình và phạm vi đền bạc.
Có thể bạn quan tâm: Vinpearl Nam Hội An Có Những Trò Chơi Gì? Danh Sách Hoạt Động Hấp Dẫn Cho Cả Gia Đình
2. Vị trí của Bến Dược trong lịch sử Củ Chi
Củ Chi nằm ở phía Tây Nam TP.HCM, giáp với tỉnh Tây Ninh, có vị trí đặc biệt trong mạng lưới giao thông và an ninh khu vực phía Tây. Đây là nơi chuyển tiếp giữa các địa bàn phía Tây Nam và khu vực phía Bắc, đồng thời có quan hệ với nhiều tỉnh thuộc vùng đồng bằng sông Cửu Long. Vị trí ấy giúp Củ Chi có điều kiện thuận lợi cho sản xuất, buôn bán và vận chuyển, song cũng làm cho địa bàn luôn chịu nhiều tác động của các biến động lịch sử, chiến tranh và xã hội.
Đặc điểm địa hình của Củ Chi khá đa dạng. Dãy rừng và các vùng đất cao tạo những điểm trú ẩn, trong khi đồng bằng phía trải rộng thuận lợi cho canh tác. Hệ thống kênh rạch, sông lớn, đường đất và lối đi qua rừng tạo nên một mạng lưới liên kết nhiều ấp làng. Trong hoàn cảnh ấy, việc di chuyển của cán bộ, vận chuyển lương thực, vũ khí, thông tin và người dân có thể diễn ra theo nhiều cách.
Chính những điều kiện ấy đã góp phần hình thành nền tảng cho hoạt động cách mạng tại Củ Chi trong các thời kỳ chống Pháp và chống Mỹ. Người dân không chỉ cung cấp nơi ở, lương thực và phương tiện mà còn tham gia trực tiếp vào việc bảo vệ căn cứ, truyền tin, thích nghi và duy trì hoạt động của lực lượng. Nhiều gia đình tại Củ Chi đã đưa người thân đi tham gia cách mạng, giấu giấu cán bộ, nuôi dưỡng người tình nguyện và từng bước tham gia các hoạt động chính trị.
Bến Dược vì thế cần được nhìn như một điểm nằm trong mạng lưới lịch sử lớn hơn, chứ không phải một sự kiện tách biệt. Buổi đầu sáng ngày 20/12/1964 cũng chính là bối cảnh để Đoàn cánh chính Củ Chi được hình thành trong bối cảnh kháng chiến chống Mỹ ngày càng gay gắt. Củ Chi được xác định là một địa bàn căn cứ quan trọng, nơi các lực lượng cách mạng tổ chức quân sự, công tác chính trị và phong trào quần chúng trong phạm vi lớn.
Có thể bạn quan tâm: Hủ Tiếu Mỹ Tho Ở Mỹ Tho: Khám Phá Tô Canh Nước Dùng Và Sức Hút Của Miền Tây
3. Ý nghĩa của sự kiện ngày 20/12/1964
Ngày 20/12/1964 là mốc thời gian được ghi nhận trong lịch sử thành lập Đoàn cánh chính Củ Chi. Sự kiện này phản ánh yêu cầu tổ chức lực lượng trên một quy mô rộng hơn, rõ ràng hơn và phù hợp hơn với đặc điểm của từng địa bàn. Khi đó, bối cảnh chiến tranh đòi hỏi các căn cứ cách mạng phải vừa tổ chức quân sự, vừa duy trì đời sống, xây dựng chính quyền, vận động nhân dân và bảo đảm liên lạc.
Ý nghĩa quan trọng nhất của sự kiện 1964 nằm ở tính tổ chức. Một căn cứ duy trì được sức sống trong thời chiến tranh không thể chỉ dựa vào hoạt động của một vài cá nhân. Cần có hệ thống chỉ huy, phân công nhiệm vụ, cơ chế liên lạc, cách thức vận chuyển và sự tham gia bền vững của cư dân. Việc hình thành Đoàn cánh chính Củ Chi phản ánh bước chuyển quan trọng trong quá trình xây dựng lực lượng cách mạng vững mạnh, từng bước tổ chức các hoạt động trong phạm vi Củ Chi.
Bến Dược, theo cách giới thiệu phổ biến về di tích, là nơi gắn với quá trình hình thành mốc lịch sử ấy. Giá trị của địa điểm không chỉ nằm ở việc “diễn lại” một sự kiện, mà ở khả năng giúp người nghiên cứu và người tham quan tưởng tượng về cách các cán bộ, chiến sĩ và nhân dân đã tổ chức hội nghị, trao đổi, chuẩn bị và đưa ra quyết định trong một không gian thực tế.
Một địa điểm lịch sử càng có sức sống khi nó giúp câu chuyện lịch sử gần gũi hơn. Thay vì chỉ đọc một dòng lịch sử, du khách có thể nhìn những nền móng, bức tường, lối vào hoặc không gian xung quanh và tự hỏi rằng vào thời điểm ấy, mọi hoạt động đã diễn ra như thế nào. Những chi tiết nhỏ ấy tạo nên chiều sâu mà bản đồ hay bức tường tranh không thể truyền tải trọn vẹn.
4. Giá trị lịch sử của Khu di tích Bến Dược Củ Chi
Trước hết, khu di tích có giá trị làm tư liệu lịch sử gắn liền với công tác tổ chức lực lượng cách mạng tại Củ Chi năm 1964. Giá trị này không nên được hiểu chỉ là “giá trị của một ngày lịch sử”, mà phải được nhìn nhận trong toàn bộ mạch lưới hoạt động: phong trào Xô viết, khởi nghĩa 1930–1931, chống Pháp, công nhận vị trí căn cứ trong kháng chiến chống Mỹ và những hoạt động xây dựng cơ sở vật chất, tư tưởng và tổ chức tại địa phương.
Thứ hai, di tích cung cấp bằng chứng về mối quan hệ giữa tổ chức cách mạng và cộng đồng. Một căn cứ không thể tồn tại nếu thiếu sự hỗ trợ của dân. Người dân cung cấp lương thực, cất giữ vũ khí, làm người hướng dẫn, giám sát an ninh và duy trì những mối liên lạc cần thiết. Bến Dược vì vậy cũng là nơi để nhắc nhở về vai trò của người dân trong lịch sử, thay vì để lịch sử chỉ xoay quanh tên tuổi của một vài nhân vật.
Thứ ba, khu di tích phản ánh đặc điểm tổ chức địa bàn. Củ Chi có nhiều ấp làng, kết nối bằng đường đất, kênh rạch và các tuyến giao thông tự nhiên. Hoạt động cách mạng ở đây phải phù hợp với mật độ dân cư, nghề nghiệp và khả năng thích nghi của từng cộng đồng. Cùng một vùng đất nhưng mỗi ấp có thể có cách tổ chức, phương tiện vận chuyển và kinh nghiệm sinh tồn khác nhau. Việc hiểu rõ điều đó giúp tạo nên hình ảnh Củ Chi sống động, gắn với đời sống thực chứ không bị đơn giản hóa.
Thứ tư, khu di tích có giá trị giáo dục đối với thế hệ trẻ. Một chuyến tham quan tốt không nên chỉ kể về tên gọi, ngày tháng hay bức tượng. Học sinh, sinh viên và khách tham quan cần được hướng dẫn để tự đặt câu hỏi: Vì sao nơi này lại quan trọng? Hoạt động cách mạng được tổ chức như thế nào? Người dân đóng góp ra sao? Những dấu vết còn lại có thể nói gì? Cách bảo tồn một công trình cũ khác gì so với xây dựng công trình mới?
Thứ năm, Bến Dược góp phần xây dựng nhận thức về cộng đồng Củ Chi. Mỗi huyện đều có những địa danh gắn với ký ức riêng. Khi biết rõ quá khứ của một ngôi nhà, một con đường hay một bến sông, người dân hiểu rõ hơn nguồn gốc, đặc điểm và những giá trị riêng của quê hương mình. Đó là nền tảng quan trọng để xây dựng tình yêu quê hương, ý thức trách nhiệm và hành vi có trách nhiệm với di sản chung.
5. Không gian văn hóa – kiến trúc của khu di tích
Khu di tích Bến Dược Củ Chi thuộc không gian cảnh quan nông thôn phía Tây Nam bộ. Những ngôi nhà truyền thống tại vùng này thường có mái ngói, cửa gỗ, hành lang, sân trước và vùng vườn. Thiết kế ấy phù hợp với khí hậu nóng ẩm, tạo bóng mát, thông gió và chỗ ở cho con người cũng như gia súc. Cây cối, hàng rào, giếng nước, lối đi và các khoảng đất trống xung quanh cũng là những thành phần quan trọng của kiến trúc cảnh quan.
Điểm cần lưu ý là không phải mọi vật thể đang có mặt tại di tích đều là công trình nguyên trạng. Một số yếu tố có thể được bảo tồn, một số có thể được tu bổ theo kỹ thuật truyền thống, cũng có thể đã thay đổi qua nhiều lần sửa chữa. Vì vậy, thông tin thuyết minh cần phân biệt rõ:
- Phần nào còn nguyên từ thời kỳ sự kiện;
- Phần nào được phục hồi hoặc tái tạo;
- Phần nào có từ giai đoạn cải tạo, bảo tồn sau này;
- Những vật thể nào là hiện vật gốc;
- Những tài liệu nào được bổ sung từ tư liệu lưu trữ, thư tịch hoặc lời kể của nhân chứng.
Cách làm này giúp di tích có tính chân xác hơn, đồng thời tôn trọng giá trị của tư liệu gốc. Thay vì biến mọi thứ thành hiện vật chính thức, việc công khai nguồn gốc từng vật thể tạo ra sự tin tưởng cho người tham quan.
Tên gọi “Bến Dược” cũng gợi lên mối liên hệ giữa di tích và hệ thống đường nước. Một bến thường là nơi người ta cập bến, chuyển hàng hoặc tạm trú, trở thành điểm kết nối giữa tuyến nội địa và các khu vực xung quanh. Do đó, khi làm nội dung thuyết minh, có thể kết hợp hình ảnh bản đồ, tuyến sông, dòng chảy và cảnh quan cũ để giúp du khách hình dung rõ hơn về vị trí và vai trò của Bến Dược trong đời sống.
6. Giá trị của ký ức địa phương
Một di tích thành công không chỉ nhờ công trình gạch, ngói hay mặt bằng mà còn nhờ những câu chuyện được lưu truyền. Ở Bến Dược, những lời kể của người lớn tuổi, cựu chiến sĩ, thành viên hội gia đình và người từng sinh hoạt quanh khu vực có thể bổ sung nhiều thông tin mà tài liệu chưa ghi lên.
Có thể bạn quan tâm: Hồ Hoàn Kiếm Và Đền Ngọc Sơn: Hành Trình Giữa Lịch Sử, Thơ Ca Và Nhịp Sống Hà Nội
Những ký ức ấy có thể bao gồm cách đi qua khu vực lúc hoàn cảnh khó khăn, vị trí trạm gác, cách bố trí phòng họp, phương pháp liên lạc, thói quen sinh hoạt, tên gọi từng con đường hoặc cách người dân giúp đỡ cán bộ. Mỗi chi tiết, dù rất nhỏ, đều có thể góp phần tái tạo bức tranh lịch sử.
Người tham quan cũng có thể tìm hiểu những nội dung này thông qua trưng bày tài liệu, bản đồ, hình ảnh, âm thanh hoặc các buổi nói chuyện với người địa phương. Tuy nhiên, khai thác ký ức cần thận trọng: những dữ kiện chưa được kiểm chứng không nên trình bày như sự kiện đã xác định. Mỗi thông tin nên ghi rõ nguồn, thời gian, đối tượng cung cấp và mức độ xác nhận.
Nếu có điều kiện, việc lập hồ sơ dạng “kể chuyện từ cộng đồng” sẽ tạo nên một sản phẩm giáo dục sinh động. Chẳng hạn, học sinh có thể đóng vai các vị tham dự, lực lượng giao liên, người vận chuyển lương thực hoặc cư dân chứng kiến sự kiện. Cách tiếp cận này không chỉ kể lại lịch sử mà còn giúp các em hiểu về tinh thần tự nguyện, tinh thần hợp tác và giá trị của sự đoàn kết cộng đồng.
7. Những thách thức trong công tác bảo tồn
Do nằm trong môi trường tự nhiên đồng bằng nóng ẩm, Khu di tích Bến Dược Củ Chi có thể chịu tác động của mưa bão, nắng nóng, độ ẩm, nấm mốc và thực vật mọc xuyên nền. Nếu thiếu biện pháp bảo trì, các bức tường, móng, sàn gỗ và lớp ngói dễ bị xuống cấp. Những thay đổi về độ ẩm cũng có thể gây nứt, mốc hoặc làm hỏng vật liệu.
Bên cạnh yếu tố tự nhiên, di tích còn đối mặt với áp lực từ giao thông, xây dựng, hoạt động sinh hoạt của cư dân và nhận thức của người dân. Một số người có thể xem di tích là không gian cũ bình thường, chưa nhận ra giá trị lịch sử; số khác lại có thể tình cờ đến và chạm vào, leo lên hoặc đưa các vật thể ra khỏi khu vực. Nếu thiếu biển chỉ dẫn rõ, khách tham quan có thể không biết phần nào là di tích, phần nào là không gian sinh hoạt thông thường.
Công tác thuyết minh cũng cần được đầu tư. Nếu chỉ ghi “di tích lịch sử – văn hóa” mà không giải thích đầy đủ, du khách dễ có ấn tượng rằng nơi đây chỉ là một điểm dừng ngắn. Biển giới thiệu cần trả lời rõ:
- Vị trí di tích nằm ở đâu?
- Cơ sở nào thuộc bảo tồn?
- Sự kiện lịch sử nào diễn ra?
- Thời gian và bối cảnh ra sao?
- Công trình nào còn nguyên, công trình nào được phục hồi?
- Khách tham quan cần tuân thủ điều gì?
Nội dung nên viết rõ ràng, dễ hiểu, không quá nặng nề về thuật ngữ. Hình ảnh, sơ đồ và tài liệu nguyên bản có thể hỗ trợ cho phần trình bày. Đối với học sinh, một bản đồ đơn giản thể hiện các tuyến đường, địa điểm liên quan và vị trí Bến Dược có thể hiệu quả hơn nhiều lời giải thích dài.
Một vấn đề nữa là tài liệu số. Nhiều tài liệu liên quan đến di tích có thể bị thất lạc, hư hỏng hoặc nằm rải rác trong tư liệu cá nhân. Cơ quan quản lý nên chuyển tài liệu, bản sao từ thư, ảnh gia đình, tài liệu địa phương và ghi âm lời kể thành hệ thống số. Mỗi đơn vị dữ liệu nên có mã số, thời gian, nguồn gốc và thông tin về tính chính xác. Nhờ đó, việc tra cứu sẽ thuận lợi và giảm nguy cơ thông tin bị sai lệch.
8. Những giải pháp nên ưu tiên
Đầu tiên, cần tiến hành kiểm kê toàn bộ vật thể, không gian và tài liệu của khu di tích. Hồ sơ phải thể hiện rõ vị trí, kích thước, chất liệu, tình trạng kỹ thuật, lịch sử sửa chữa và các hư hỏng có thể xuất hiện trong thời gian tới. Việc kiểm kê cũng cần phân loại công trình gốc, công trình phục hồi và vật thể bổ sung.
Thứ hai, ưu tiên bảo tồn cấp trúc trước khi trang trí. Mái che, hệ thống thoát nước, chống thấm, xử lý nấm mốc và bảo vệ nền móng thường quan trọng hơn việc sơn sơn mới hoặc thay thế nhiều chi tiết. Mọi biện pháp can thiệp phải phù hợp với vật liệu, phương pháp xây dựng cũ và tính toàn vẹn của di tích.
Thứ ba, tổ chức tiếp nhận lời kể của người dân. Cụ thể, có thể lập phiếu ghi âm, ghi chép ký ức, thu thập ảnh cũ, tài liệu dùng trong sinh hoạt và các vật dụng gợi nhớ. Quá trình này nên có sự tham gia của hội gia đình, đoàn thanh niên, giáo viên lịch sử và các chuyên gia về lịch sử địa phương.
Thứ tư, xây dựng nội dung giáo dục theo nhiều nhóm tuổi. Nội dung cho học sinh tiểu học nên thiên về câu chuyện, hình ảnh và hoạt động tìm hiểu; nội dung cho học sinh trung học có thể tập trung vào tổ chức, bối cảnh lịch sử và tư liệu gốc; sinh viên và khách chuyên môn sẽ quan tâm nhiều hơn đến vấn đề phương pháp luận, bảo tồn và trải nghiệm cộng đồng.
Thứ năm, phát triển du lịch có trách nhiệm. Du lịch không nên tập trung quá nhiều vào trưng bày hoặc hoạt động thương mại, mà cần ưu tiên giáo dục, tĩnh lặng và cảm nhận lịch sử. Số lượng khách phù hợp, hướng dẫn viên được huấn luyện và quy định an toàn sẽ giúp bảo vệ cả vật thể lẫn trải nghiệm của du khách.
9. Hướng dẫn tham quan Khu di tích Bến Dược Củ Chi
Nếu có ý định ghé Khu di tích Bến Dược Củ Chi, du khách nên kiểm tra thông tin từ chính quyền địa phương, cơ quan văn hóa, du lịch hoặc đơn vị được giao quản lý. Do tình trạng mở cửa, lịch thuyết minh, hướng dẫn viên và phạm vi được phép tham quan có thể thay đổi theo điều kiện thực tế, không nên dựa vào các thông tin cũ hoặc bài đăng không ghi rõ nguồn.
Thời điểm thích hợp để tham quan thường là buổi sáng hoặc chiều, khi thời tiết mát mẻ hơn. Nên ưu tiên ngày trong tuần để tránh tình trạng đông khách, dễ quan sát và chụp ảnh hơn. Du khách cần chuẩn bị giày hoặc dép chống trượt, mũ, nước uống, thuốc chống muỗi và quần áo phù hợp với thời tiết. Đặc biệt vào mùa mưa, nền đất có thể lầy nhẹp và mặt nước tại các bến, kênh có thể thay đổi nhanh.
Khi vào khu vực di tích, du khách nên giữ thái độ trang trọng, không chạm tường, không leo lên móng hoặc cấu trúc cũ, không tự ý di chuyển vật thể và không xả rác. Việc chụp ảnh nên tôn trọng quy định của đơn vị quản lý. Nếu có người hướng dẫn, du khách nên lắng nghe thật kỹ phần giới thiệu trước khi di chuyển, tránh bỏ qua những chi tiết quan trọng.
Một chuyến tham quan chất lượng không cần phải nhiều ảnh, mà cần nhiều sự hiểu biết. Du khách có thể quan sát cách bố trí không gian, tìm hiểu vật liệu, lắng nghe phần giải thích về sự kiện năm 1964 và ghi lại câu hỏi để tìm hiểu thêm từ tài liệu chính thống. Nếu kết hợp chuyến đi với các điểm lịch sử – văn hóa khác của Củ Chi như đường hầm, cung điện hay các đền thờ trong huyện, du khách sẽ có cơ hội hiểu rõ hơn mạch lịch sử của toàn vùng. Tuy nhiên, cần sắp xếp lịch trình hợp lý, tránh di chuyển quá nhiều điểm trong một ngày.
10. Giá trị của việc đưa Bến Dược vào đời sống hiện đại
Khi nói đến bảo tồn di tích, người ta thường nghĩ đến việc sửa chữa, gia cố hoặc làm mới công trình. Tuy nhiên, việc bảo tồn hiệu quả phải bao gồm cả việc đưa di sản vào cuộc sống. Một khu di tích chỉ thu hút du khách khi có câu chuyện rõ ràng, không gian sạch sẽ và hoạt động giáo dục phù hợp.
Bến Dược có thể trở thành nơi kết nối các thế hệ. Người lớn tuổi truyền lại ký ức; giáo viên biến lịch sử thành bài học; học sinh tự tìm hiểu; du khách tiếp cận lịch sử bằng trải nghiệm thực tế; cơ quan quản lý xây dựng nội dung số để đưa di tích đến với người ở xa. Nhờ đó, khu di tích không bị cô lập trong quá khứ mà trở thành một phần của lịch sử đang được kể lại và tiếp nối.
Bên cạnh đó, phát triển du lịch văn hóa tại địa phương cần tránh biến di sản thành sân khấu hình thức. Không nên thêm những chi tiết lịch sử không có căn cứ, cũng không nên sử dụng hình ảnh, tên gọi hoặc câu chuyện mang tính phong hóa để phục vụ mục tiêu thu hút. Sự chân xác không làm giảm sức hút của di tích mà ngược lại tạo nên uy tín.
Một hướng đi đáng chú ý là phát triển mô hình cộng đồng đồng quản lý. Người dân có thể tham gia làm hướng dẫn viên, gìn giữ môi trường, cung cấp ký ức, kiểm tra tình trạng công trình và hỗ trợ các hoạt động giáo dục. Cách làm này tạo ra nguồn thu nhẹ nhàng nhưng bền vững, đồng thời giúp người dân hiểu rằng bảo tồn di tích cũng là một phần trách nhiệm với cộng đồng. Từ sự tham gia ấy, ký ức địa phương được duy trì theo cách sống chứ không chỉ tồn tại trong hồ sơ lưu trữ.
11. Lời kết
Khu di tích Bến Dược Củ Chi là nơi lịch sử, tinh thần cách mạng và đời sống cộng đồng gặp gỡ. Giá trị của di tích không nằm ở một bức tường hay một công trình riêng lẻ, mà nằm ở khả năng kết nối quá khứ với hiện tại, giúp người xem hiểu rõ hơn về quá trình hình thành Đoàn cánh chính Củ Chi năm 1964, về vai trò của từng cộng đồng và về những khó khăn mà người dân từng vượt qua để giữ gìn căn cứ, bảo vệ quê hương.
Để di sản này tiếp tục có sức sống, công tác bảo tồn phải song hành với việc tìm hiểu, giáo dục và nâng cao ý thức cộng đồng. Mỗi lần ghé thăm, mỗi tài liệu được sưu tầm, mỗi lời kể được ghi nhận đều có thể góp phần làm giàu thêm ký ức về Khu di tích Bến Dược Củ Chi. Khi được giới thiệu đúng căn cứ, bảo tồn đúng kỹ thuật và tiếp cận với tinh thần trân trọng, nơi đây sẽ tiếp tục là cửa ngõ để thế hệ hôm nay tìm về cội nguồn, hiểu lịch sử và gìn giữ ký ức của quê hương Củ Chi.