Hà Nội, thủ đô ngàn năm văn hiến, không chỉ nổi tiếng với những di tích lịch sử hùng vĩ, những hồ nước thơ mộng hay ẩm thực đường phố hấp dẫn mà còn giữ trọn một di sản văn hóa độc đáo, mang tên gọi thân thương: 36 phố phường. Cụm từ này đã trở thành một biểu tượng, một thương hiệu văn hóa đại diện cho nét đẹp cổ kính, sự hòa quyện giữa truyền thống và hiện đại, giữa nghề thủ công và buôn bán tiểu thương của người Hà thành xưa và nay. Bài viết này sẽ đưa bạn đi trên một hành trình chi tiết, khám phá lịch sử hình thành, đặc thôn từng ngõ ngách, giá trị văn hóa và thực trạng hiện nay của 36 phố phường huyền thoại này.
Có thể bạn quan tâm: Hải Đăng Kê Gà Phan Thiết: Ngôi Báu Cổ Kính Vững Bền Trên Đỉnh Đèo, Chốn Tỏa Sáng Hành Trình Khám Phá Biển Đông
1. Nguồn Gốc Lịch Sử: Từ “Kế Chợ” Đến “36 Phố Phường”
Để hiểu rõ 36 phố phường, chúng ta phải quay ngược thời gian về thế kỷ XI, dưới triều đại nhà Lý. Khi vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư (Ninh Bình) lên Thăng Long (Hà Nội ngày nay), khu vực phía đông Hoàng thành (nay là khu vực Hồ Gươm và Phố Cổ) dần hình thành thành các khu chợ, các phường làng thủ công, buôn bán tập trung theo nghề.
Tuy nhiên, khái niệm “36 phố phường” chỉ thực sự hình thành rõ nét và phổ biến từ cuối thế kỷ XV, đầu thế kỷ XVI (triều Lê sơ – Mạc). Lúc bấy giờ, Thăng Long phát triển mạnh mẽ về kinh tế, thủ công nghiệp và thương mại. Các phường làng xung quanh Hoàng thành chuyên môn hóa từng nghề: phường làm nón, phường dệt lụa, phường đúc đồng, phường bán thuốc Bắc… Mỗi phường thường tập trung trên một con đường chính, lấy tên nghề làm tên đường (ví dụ: Hàng Bạc – bán bạc, Hàng Gai – bán lụa/gai, Hàng Đào – bán hoa đào/đào).
Con số “36” trong “36 phố phường” theo nhiều nhà nghiên cứu văn hóa (như ông Nguyễn Văn Uẩn, ông Thiều Chửu) không phải là con số chính xác tuyệt đối về số lượng đường phố tại thời điểm đó (thực tế có nhiều hơn 36 phố). Trong âm dương học và tư duy người xưa, số 36 (6×6) tượng trưng cho sự trọn vẹn, nhiều, đại diện cho “nhiều nghề, nhiều hàng hóa, đông đúc buôn bán”. Nó là một khái niệm tổng quát chỉ khu vực thương mại thủ công sầm uất nhất thủ đô xưa.
Quá trình hình thành 36 phố phường gắn liền với sự di cư của người dân từ các làng nghề truyền thống ở vùng ven (Như Quế, Bát Tràng, Vạn Phúc, Ngọc Hà…) vào kinh thành để buôn bán, làm ăn. Họ mang theo nghề nghiệp,风俗 (phong tục), hội đồng làng nghề (hội nghề) và tín ngưỡng thờ cúng tổ nghề của mình. Đó là lý do mỗi phố phường xưa thường có một đền, một chùa hoặc một đình thờ tổ nghề, tạo nên không gian văn hóa thiêng liêng đặc trưng ngay trong lòng chợ búa.
Có thể bạn quan tâm: Hải Thượng Lãn Ông Hội An: Di Sản Y Học Cổ Truyền Và Hành Trình Bao Tồn Giá Trị Nhân Văn
2. Cấu Trúc Không Gian Và Đặc Thôn Kiến Trúc Độc Đáo
Không gian 36 phố phường ngày xưa được hình thành theo mô hình “phố – chợ – đình – chùa” chằng chịt, mật thiết. Kiến trúc nhà ở điển hình là “nhà ống” (nhà có mặt tiền hẹp, chiều sâu dài, nhiều tầng lầu, nhiều gian). Đặc điểm này hình thành do thuế thu theo diện tích mặt tiền đường, buộc người dân phải mở rộng về chiều sâu.
Cấu trúc một ngôi nhà ống truyền thống thường bao gồm:
Tầng 1 (Mặt tiền): Nơi trưng bày, bán hàng, tiếp khách. Thường có cửa kính lớn hoặc cửa gỗ có thể gấp lên cao.
Sảnh giữa (Sảnh trời): Nơi đón gió, nắng, mưa, trồng cây cảnh, đặt bàn thờ tổ tiên hoặc tổ nghề. Đây là “lá phổi” của ngôi nhà, điều hòa khí hậu.
Các gian sau: Nơi ăn ở, nghỉ ngơi, kho chứa hàng hóa.
Tầng 2, 3 (nếu có): Nơi ngủ nghỉ của gia chủ, hoặc dùng làm kho.
Hệ thống ngõ, ngách (ngõ cụt, ngõ thông) mọc lên như mạng lưới ma trận bên trong các con đường chính. Mỗi ngõ thường mang tên của chủ nhà giàu có, của một di tích (đền, chùa) hoặc nghề nghiệp đặc trưng (Ngõ Trống, Ngõ Gạch, Ngõ Huyện…). Sự chằng chịt này tạo nên một “thành phố trong thành phố”, nơi đời sống cộng đồng gắn kết chặt chẽ, “bán cà phê không bán chén, bán trà không bán ấm” – văn hóa quan hàng ngồi vỉa hè, giao lưu hàng xóm đã hình thành từ rất sớm.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Đi Đường Hà Nội Chi Tiết Nhất: Từ Phổ Thông Đến “mánh Khó” Cho Người Mới Đi Lần Đầu
3. Phân Loại Và Danh Sách Chi Tiết 36 Phố Phường Theo Nghề Nghiệp
Dù danh sách 36 phố phường có sự thay đổi qua các thời kỳ (thời Pháp thuộc đổi tên đường, sau 1954 đổi tên lại, một số đường gộp chung, tách ra), nhưng theo tư liệu phổ biến nhất (dựa trên sách “Hà Nội băm sáu phố phường” của tác giả Thiều Chửu và các tài liệu Sở Văn hóa Thông tin Hà Nội), ta có thể nhóm chúng theo 9 nhóm nghề chính sau:
Nhóm 1: Ngành Dệt, May, Vải Vóc (Qu quan trọng nhất xưa)
- Hàng Gai: Chuyên bán lụa, vải, áo lụa, thêu. Nổi tiếng “Hàng Gai lụa, Hàng Đào hoa”.
- Hàng Bông: Chuyên bán bông, gòn, nệm, chăn, màn, màn phơi. Xưa là nơi tập trung các xưởng dệt bông, len.
- Hàng Hom: Chuyên bán hom (vải thô), vải bạt, vải đen… phục vụ dân thường.
- Hàng Điếu: Ban đầu làm điếu cày, sau chuyển sang bán vải, quần áo cũ, vải lạnh.
- Hàng Mành: Chuyên bán mành (loại vải thô), màn, chăn, màn phơi.
- Hàng Buồm: Chuyên may, bán buồm tàu, sau bán vải bạt, tấm chăn.
- Hàng Khay: Chuyên làm khay, khay gỗ, khay sơn mài, sau bán hàng may mặc, vải vóc.
Nhóm 2: Ngành Kim Loại, Đúc, Chạm, Khắc
- Hàng Bạc: Nổi tiếng nhất với nghề đúc bạc, làm trang sức bạc (nhẫn, dây chuyền, vòng). Ngày nay vẫn là trung tâm trang sức bạc lớn nhất Hà Nội.
- Hàng Đồng: Chuyên đúc đồng, làm đồ đồng (cái, chảo, bình, tượng Phật, chuông).
- Hàng Thiếc: Chuyên làm đồ thiếc (xô, chõng, bình, ống nước, đồ dùng gia đình).
- Hàng Mài: Chuyên mài dao, mài kéo, mài kéo cắt tóc, mài kim chỉ.
- Hàng Tre: (Thường gộp với Hàng Đỏ/Hàng Tre) Chuyên làm đồ tre, nón, quai thao.
Nhóm 3: Ngành Gốm, Sứ, Đất Nung
- Hàng Gốm: (nay một phần phố Hàng Bè, Hàng Đán) Chuyên bán gốm sứ từ Bát Tràng.
- Hàng Chạc: (nay thuộc phố Hàng Chạc) Chuyên bán chạc (loại nồi đất nhỏ), đồ đất nung.
Nhóm 4: Ngành Ăn Uống, Thực Phẩm, Gia Vị
- Hàng Đào: Xưa bán hoa đào, hoa các loại, thuốc lá, trà. Nay là phố đồ ăn vặt, quần áo, phụ kiện sầm uất.
- Hàng Giầy: Chuyên làm giày, dép da, lông. Nay bán giày dép, da, túi xách.
- Hàng Mắm: Chuyên bán mắm, nước mắm, nước tương, dưa muối.
- Hàng Muối: Chuyên bán muối, muối ớt, muối tôm.
- Hàng Chanh: Chuyên bán chanh, trái cây, nước chanh.
- Hàng Rong: (Hàng Ròng) Chuyên bán rong (rau rong), rau củ quả.
- Hàng Bò: Chuyên bán thịt bò, sau bán da bò, đồ da.
- Hàng Gà: Chuyên bán gà, trứng gà, chim cút.
- Hàng Mọc: (Hàng Mộc) Chuyên bán thịt heo, đồ hộp, thực phẩm khô.
Nhóm 5: Ngành Thuốc, Hương, Nến, Vật Phẩm Tôn Giáo
- Hàng Thuốc: (Hàng Thuốc Bắc) Chuyên bán thuốc Bắc, thuốc Nam, cây thuốc, tỷ dược.
- Hàng Hương: Chuyên bán hương, nến, vàng mã, đồ thờ cúng.
- Hàng Quạt: Chuyên làm quạt giấy, quạt tre, quạt lụa, quạt tranh.
Nhóm 6: Ngành Giấy, Sách, Văn Phòng Phẩm
- Hàng Giấy: Chuyên bán giấy dó, giấy in, giấy viết, giấyvot.
- Hàng Bút: (Thường gộp với Hàng Giấy/Hàng Trống) Chuyên làm bút lông, bút mực.
- Hàng Trống: Chuyên làm trống, trống đồng, trống cơm, trống chầu. Nổi tiếng “Trống Đồng – Hàng Trống”.
Nhóm 7: Ngành Giao Thông, Vận Tải, Sửa Chữa
- Hàng Xích: Chuyên làm xích xe, xích cày, xích kéo, sửa xe.
- Hàng Chiếu: Chuyên làm chiếu, nệm, chăn, màn (gần Hàng Bông).
- Hàng Cót: (Hàng Cổ) Chuyên làm cốt xe, bánh xe, sửa xe cộ.
Nhóm 8: Ngành Đồ Dùng Sinh Hoạt, Đồ Mộc
- Hàng Đũa: Chuyên làm đũa gỗ, đũa tre, đũa sơn.
- Hàng Ngang: (Hàng Ngạnh) Chuyên làm ngạnh (cái cưa), đồ gỗ, đồ mộc.
- Hàng Khóa: Chuyên làm khóa, chìa khóa, sửa khóa.
Nhóm 9: Các Phố Chợ, Giao Dịch Lớn
- Hàng Da: (Hàng Da) Chuyên bán da thô, da thuộc, da làm dép, túi. Nay là phố da, túi xách nổi tiếng.
(Lưu ý: Một số tài liệu liệt kê thêm Hàng Mã – bán hàng giấy tiền, vàng mã; Hàng Chợ – chợ lớn; Hàng Bè – bến bè, buôn bán gốm, hàng hóa đường thủy… Thể hiện sự biến động của danh sách).
4. Giá Trị Văn Hóa Bất Tử: Di Sản Vô Hình Trong Từng Ngõ Ngách
Giá trị của 36 phố phường không chỉ nằm ở tên gọi hay nghề nghiệp. Nó là kho tàng văn hóa phi vật thể khổng lồ:
4.1. Tín Ngưỡng Tổ Nghề Và Hội Nghề
Mỗi phố phường xưa đều có một “Hội nghề” (Hội đồng làng nghề) tự quản. Họ quy định quy tắc nghề nghiệp (giá cả, chất lượng, bí quyết), tổ chức lễ hội tử tế (lễ khai hội, lễ tổ nghề), xây dựng đền thờ tổ nghề. Ví dụ: Đền Tổ nghề Đào Tây (Hàng Đào), Đền Tổ nghề Bạc (Hàng Bạc), Đền Tổ nghề Gốm (Hàng Gốm)… Đây là nơi gìn giữ bí truyền, đạo đức nghề nghiệp “học nghề có thầy, làm nghề có quy”.
4.2. Kiến Trúc Di Tích Tôn Giáo Dày Đặc
Có thể bạn quan tâm: Hạt Đác Được Trồng Ở Đâu? Toàn Cảnh Vùng Trồng, Quy Trình Canh Tác Và Tiềm Năng Phát Triển Của “vàng Nâu” Việt Nam
Trong khu vực nhỏ chưa đến 1km2 của 36 phố phường, hiện vẫn còn hàng chục đền, chùa, đình, mộ có giá trị lịch sử – kiến trúc quốc gia: Chùa Bạch Mã (Hàng Buồm), Đền Quan Đề (Hàng Buồm), Chùa Kim Ngân (Hàng Bạc), Đền Đồng Lạc (Hàng Đồng), Chùa Thái Sư (Hàng Gai), Đình Lệ Đại (Hàng Đào), Chùa Bồ Đề (Hàng Bồ)… Các di tích này không chỉ là nơi thờ phụng mà là trung tâm cộng đồng, nơi lưu giữ các sắc phong, bi ký, hòn non bộ, cây cổ thụ trăm năm.
4.3. Văn Hóa Ẩm Thực Đường Phố “Chuẩn Hà Thành”
36 phố phường là cái nôi của ẩm thực đường phố Hà Nội. Mỗi phố gắn liền một món ăn nổi tiếng:
Phở 10, Phở Bát Đàn (ngõ Hàng Điếu/Hàng Gai): Phở bò truyền thống nước trong, ngọt xương.
Bún chả Hàng Mành, Hàng Đạo: Bún chả than hoa, chả miệng, nem rán.
Chả cá Lã Vọng (Hàng Sơn – cũ Hàng Trống): Món đặc sản độc đáo chỉ có ở Hà Nội.
Bánh cuốn Hàng Gà, Hàng Đào: Bánh cuốn nóng hổi, nhân thịt, mộc nhĩ.
Chè Hàng Cân, Chè 4 Mùa (Hàng Bạc/Hàng Buồm): Chè đậu xanh, chè kho, chè trôi nước.
Cà phê trứng, Cà phê muối (Hàng Gai, Hàng Trống, phố Cổ): Văn hóa “cà phê vỉa hè” đặc trưng.
Nem chua rán, Nem cua bể (Hàng Buồm, Hàng Tre).
Đi một vòng 36 phố phường là đã “chinh phục” được tinh hoa ẩm thực thủ đô.
4.4. Ngôn Ngữ, Phong Tục, Nghề Nghiệp Truyền Thống
Người 36 phố phường xưa có giọng nói rất riêng: “Hà Nội xưa có ba mươi sáu phố / Phố nào phố nấy một nghề một điều”. Cách xưng hô “cụ, bác, chú, cô, anh, chị, em” theo thứ bậc gia tộc, làng nghề. Các ngày Tết, lễ hội: Lễ hội Chùa Hương (bắt đầu từ Hàng Gai), Lễ hội Đền Quốc Sư (Hàng Buồm), Tết Hàn Thực làm bánh trôi, bánh chay… Tất cả tạo nên bản sắc văn hóa “Hà Nội – 36 phố phường” không thể nhầm lẫn.
5. Thực Trạng Hiện Nay: Sự Biến Dời Và Giữ Gìn
5.1. Sự Thay Đổi Mặt Bằng
Qua hơn 1000 năm lịch sử, 36 phố phường đã trải qua nhiều biến động:
Thời Pháp thuộc (1888 – 1954): Kế hoạch đô thị hóa, mở rộng đường, phá bỏ thành luỹ, đắp lấp hồ nước. Nhiều phố được đổi tên theo người Pháp (Rue des Soies – Hàng Gai, Rue de la Soie – Hàng Đào…), mặt bằng đường được lát đá, asphal.
Sau 1954: Đổi tên đường theo nhân vật lịch sử, anh hùng liệt sĩ (Hàng Gai -> Hàng Gai, Hàng Đào -> Hàng Đào… phần lớn giữ tên cũ hoặc đổi tên Việt hóa). Khu vực được quy hoạch là “Khu phố cổ Hà Nội”.
Thời kỳ Đổi mới (1986 – nay): Kinh tế thị trường phát triển mạnh. Nhiều ngôi nhà ống cổ bị cải tạo, cao tầng hóa, mặt tiền kính cường lực thay cửa gỗ truyền thống. Nghề truyền thống nhiều nơi mất đi (Hàng Mài không còn mài dao, Hàng Thiếc ít làm xô chõng, Hàng Quạt ít làm quạt giấy…), nhường chỗ cho buôn bán tiểu thương, du lịch, dịch vụ, thời trang, ẩm thực.
5.2. Thách Thức Trong Việc Bảo Tồn
- Mất đi nghề gốc: Chỉ còn lại tên đường. Người dân không còn làm nghề tổ truyền, chuyển sang buôn bán hàng hóa công nghiệp, hàng nhập khẩu (trung quốc, hàn quốc…).
- Kiến trúc bị biến dạng: Tỷ lệ ngôi nhà giữ nguyên kiến trúc cổ (mái ngói, cửa gỗ, sảnh trời, cột gỗ) rất thấp. Nhiều di tích đền chùa bị xâm lấn, xây chen chúc, che khuất.
- Quá tải cơ sở hạ tầng: Điện, nước, thoát nước, cháy nổ, giao thông kẹt cứng giờ cao điểm. Rác thải, ô nhiễm tiếng ồn, khói bụi.
- Du lịch đại trà: Sự tràn lan của các quán bar, pub, karaoke, homestay làm mất đi không gian sống yên bình của người dân địa phương, thương mại hóa quá độ văn hóa.
5.3. Nỗ Lực Bảo Tồn Và Phát Triển Bền Vững
Nhận thức được giá trị cốt lõi, chính quyền Hà Nội và cộng đồng đã triển khai nhiều giải pháp:
Dự án “Bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử, văn hóa khu phố cổ Hà Nội” (Quyết định 180/QĐ-TTg 2013): Quy hoạch bảo tồn mặt bằng, chiều cao, kiến trúc, màu sơn. Thành lập Ban Quản lý Khu di tích Phố cổ.
Chương trình “Một sản phẩm một xã/phường” (OCOP): Khuyến khích phục hồi nghề truyền thống (làm nón quai thao, tranh gốm, trang sức bạc, bánh gối, chè…).
Tổ chức các sự kiện văn hóa định kỳ: Đêm văn hóa phố cổ (cuối tuần), Lễ hội Hà Nội, Lễ hội Trăng Rằm phố cổ, Triển lãm ảnh, biểu diễn ca trù, chèo, múa rối nước tại các đình, chùa.
Quản lý biển hiệu, quảng cáo, vỉa hè: Sáp nhập, dọn dẹp buôn bán vỉa hè bừa bãi, quy chuẩn biển hiệu theo phong cách cổ.
Số hóa di sản: Xây dựng dữ liệu số, VR 360 độ các di tích, đường phố để phục vụ du lịch ảo và giáo dục.
6. Hướng Dẫn Trải Nghiệm 36 Phố Phường Cho Du Khách (Schedule Gợi Ý)
Để cảm thụ trọn vẹn hồn cốt 36 phố phường, bạn nên dành 1-2 ngày đi bộ (hoặc xe đạp/xích lô) theo lộ trình:
Buổi Sáng (8h00 – 11h30): Khám Phá Nghề Cổ & Kiến Trúc
Khởi động: Cà phê trứng tại Cafe Giang (Ngõ 39 Nguyễn Hữu Huân – gần Hàng Gai) hoặc Cafe Dinh (13 Đinh Tiên Hoàng).
Đi bộ: Hàng Gai (ngắm trang sức, lụa, chụp ảnh cửa hàng cổ) -> Hàng Bạc (thăm Chùa Kim Ngân, mua trang sức bạc, ngắm kỹ thuật đúc) -> Hàng Đồng (nghe tiếng đập đồng, xem đồ đồng cổ) -> Hàng Thiếc (nhìn xô chõng, bình đồng) -> Hàng Mài (tìm hiểu nghề mài dao).
Di tích: Thăm Đền Quan Đề (Hàng Buồm), Chùa Bạch Mã (Hàng Buồm), Đình Lệ Đại (Hàng Đào).
Buổi Trưa (11h30 – 13h30): Thưởng Thức Ẩm Thực Đỉnh Cao
Ăn Phở 10 (ngõ Hàng Điếu) hoặc Bún chả Hàng Mành / Hàng Đạo.
Ăn vặt: Chả cá Lã Vọng (14 Chả Cá – cũ Hàng Trống), Bánh cuốn Hàng Gà, Nem chua rán Hàng Buồm, Chè 4 Mùa (Hàng Cân/Hàng Bạc).
Buổi Chiều (14h00 – 17h30): Văn Hóa, Mua Sắm & Nghệ Thuật
Hàng Đào – Hàng Ngang – Hàng Đỏ – Hàng Hom: Khu mua sắm sầm uất nhất (quần áo, vali, phụ kiện, đồ da Hàng Da). Thăm Chợ Đồng Xuân (chợ lớn nhất, kiến trúc Pháp).
Hàng Bông – Hàng Gai: Mua áo dài, lụa, quà lưu niệm cao cấp.
Hàng Tre – Hàng Chiếu: Xem đồ tre, nón, chiếu.
Hàng Giấy – Hàng Bút: Tìm hiểu giấy dó, tranh dân gian Đông Hồ (tại các tiệm như Tân Mỹ, Bách Hợp).
Nghỉ ngơi: Uống trà tại Quán trà cổ truyền (ví dụ: Trà quán 11 Hàng Gai, Trà Đạo 64 Hàng Đào) hoặc bia hơi tại Ngõ Hàng Buồm, Ngõ Hàng Chiếu để ngắm người qua đường.
Buổi Tối (18h30 – 22h00): Phố Cổ Lung Linh Đèn Hoa
Đi bộ quanh Hồ Gươm (cửa Nam – phố Hàng Khay, Hàng Trống).
Tham gia Phố đi bộ cuối tuần (T7, CN): Xem biểu diễn dân ca, ca trù, múa lân, trò chơi dân gian (kéo co, đập niêu, ô ăn quan).
Uống bia hơi, ăn hải sản/ốc tại các ngõ yên tĩnh (Ngõ Hàng Chiếu, Ngõ Hàng Than, Ngõ Hàng Bún).
Chụp ảnh check-in tại Cổng Ô Quan Chưởng (cuối phố Hàng Chiếu) – cổng thành cổ duy nhất còn lại.
7. 36 Phố Phường Trong Tâm Trí Người Hà Nội Và Du Khách
Đối với người Hà Nội, 36 phố phường không phải là một khu du lịch, đó là người thân, là tuổi thơ, là ký ức. Là hình ảnh bà cụ già ngồi phơi chè trước ngõ, anh thợ mài dao ngồi hụi hụi trên vỉa hè, tiếng gõ đồng “cành cành” từ Hàng Đồng, mùi hương sen tỏa từ Hàng Hương, vị phở bò nóng hổi sáng sớm đông giá.
Đối với du khách, 36 phố phường là “bản giao hưởng đô thị” độc nhất vô nhị. Nơi quá khứ không bị đóng băng trong bảo tàng mà vẫn sống, thở, buôn bán, thay đổi mỗi ngày. Nơi bạn có thể cầm một ly cà phê trứng ngồi quan sát dòng người xô đẩy, xe cộ lăn lội, nhưng vẫn nghe thấy vọng tiếng đọc kinh từ chùa cổ, vẫn thấy mùi gỗ cũ, sơn mài từ những ngôi nhà hàng trăm năm.
8. Kết Luận: Gìn Giữ “Hồn” Cho Thân Tim Hà Nội
36 phố phường Hà Nội là một kỳ quan văn hóa hiếm có trên thế giới: một khu phố cổ hoạt động (living heritage) vẫn giữ nguyên mặt bằng, tên gọi, không gian và chức năng thương mại – thủ công – tôn giáo sau hàng thế kỷ. Nó là minh chứng cho sự sáng tạo, thích ứng và bền bỉ của người dân Việt Nam.
Tuy nhiên, “hồn” của 36 phố phường rất mong manh. Nó không chỉ là những ngói mái, cột gỗ, tên đường hay món ăn. Nó là con người – những người gìn giữ nghề, giữ gìn đền thờ, giữ gìn lối sống, giữ gìn giọng nói Hà Nội. Bảo tồn 36 phố phường không phải là “làm mẫu” hay “bảo tàng hóa” nó thành một khu di tích tĩnh止. Bảo tồn phải là phát huy: Cho phép người dân sống ở đó, làm nghề đó, truyền dạy nghề đó, tổ chức lễ hội đó, nói giọng đó.
Việc quy hoạch, quản lý, phát triển du lịch bền vững, khuyến khích phục hồi nghề truyền thống, giáo dục di sản cho thế hệ trẻ… là những bài toán nan giải nhưng bắt buộc phải giải quyết tốt. Chỉ khi 36 phố phường vẫn còn tiếng gõ đồng, mùi hương sen, vị phở bò, giọng ca trù, nét chữ Nôm trên bi ký, nụ cười của bà chủ tiệm bánh… thì Hà Nội mới thực sự là Hà Nội – thủ đô ngàn năm văn hiến với một “trái tim” đập đều đặn tên là 36 phố phường.
Hãy đến 36 phố phường không chỉ để check-in, để mua sắm, để ăn uống. Hãy đến để lắng nghe, để cảm nhận, để trân trọng và cùng chung tay gìn giữ di sản quý giá này cho các thế hệ mai sau. Vì 36 phố phường không chỉ là của Hà Nội, nó là di sản chung của toàn dân tộc.