Nha Trang – thành phố biển nổi tiếng với bãi cát trắng mịn, nước biển trong xanh và khí hậu ôn hòa quanh năm – từ lâu đã trở thành “thiên đường du lịch” trong lòng du khách trong và ngoài nước. Tuy nhiên, bên cạnh vẻ đẹp thiên nhiên ban tặng hào phóng, Nha Trang còn giấu kín một kho tàng giá trị vô cùng lớn: những di tích lịch sử, văn hóa gắn liền với quá trình hình thành, phát triển của đất nước và dấu ấn đặc biệt của vương quốc Chăm Pa xưa. Khám phá các di tích lịch sử ở Nha Trang không chỉ là hành trình du lịch thông thường, mà là một chuyến đi “ngược dòng thời gian”, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản sắc văn hóa, sự giao thoa giữa các nền văn minh và những trang sử hào hùng của dân tộc.
Có thể bạn quan tâm: Tính Cách Của Người Ấn Độ: Những Nét Văn Hóa Đáng Suy Ngẫm
1. Tháp Bà Ponagar: Kỳ Vọng Tượng Trưng Của Vương Quốc Chăm Pa
Không thể nói về di tích lịch sử Nha Trang mà không nhắc đến Tháp Bà Ponagar (còn gọi là Tháp Bà Nha Trang). Nằm trên đỉnh ngọn đồi Cu Lao, bên bờ sông Cái phồn hoa, quần thể tháp này là minh chứng sống động nhất cho sự rực rỡ của văn hóa Chăm Pa tại miền Trung Việt Nam.
1.1. Lịch sử hình thành và truyền thuyết
Theo các nhà nghiên cứu, Tháp Bà được xây dựng từ thế kỷ VIII đến XIII, dưới triều đại của các vị vua Chăm Pa như Vicitrasagara, Jaya Indravarman I, Jaya Simhavarman III… Ban đầu, nơi đây có một ngôi đền thờ thần nữ Thiên Y A Na (theo tín ngưỡng Việt) hoặc thần mẹ Po Nagar (theo tín ngưỡng Chăm). Truyền thuyết kể rằng Thiên Y A Na là một tiên nữ xuống trần giúp dân làm ruộng, dệt vải, dạy dân canh tác lúa nước. Sau khi về trời, dân chúng xây đền thờ phụng bà như một Thánh Mẫu bảo vệ vùng đất.
1.2. Kiến trúc độc đáo – “Bí mật” không keo gạch
Điều khiến du khách và các nhà khoa học phải ngỡ ngàng nhất chính là kỹ thuật xây dựng của người Chăm cổ. Các khối gạch đỏ được xếp chồng lên nhau cực kỳ chặt chẽ, không sử dụng keo hay chất kết dính nào (hoặc sử dụng một loại nhựa cây bí mật đã mất truyền). Mšen các khe hở giữa các khối gạch mỏng như lông tóc, chịu đựng được thời gian, bão tố và động đất hàng thế kỷ. Kiến trúc tháp thể hiện style “Kalan” (ngôi tháp chính) đặc trưng: hình tháp vuông, thân tháp cao thon, ngọn tháp hình lưỡi liềm cong lượn mềm mại, trang trí bằng các 띠 gạch uốn lượn, hình ảnh thần thánh, vũ nữ (Apsara), con Gaja (voi), con Makara (ngư long) – những biểu tượng thiêng liêng trong Ấn Độ giáo và Phật giáo.
1.3. Giá trị văn hóa và di sản
Hiện nay, Tháp Bà Ponagar được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa – kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia (Quyết định số 1828/QĐ-VH ngày 27/11/1979 của Bộ Văn hóa – Thông tin). Mỗi năm, vào tháng 3 Âm lịch, Lễ hội Tháp Bà Ponagar diễn ra trang trọng, thu hút hàng ngàn người Chăm, người Việt và du khách quốc tế về thờ phụng, cầu an. Đây là không gian văn hóa sống động nơi giao thoa hai tín ngưỡng, hai dân tộc, thể hiện tinh thần “uống nước nhớ nguồn” và sự đoàn kết dân tộc tuyệt đẹp.
Có thể bạn quan tâm: Đặc Sản Cháo Lươn Nghệ An – Hương Vị Đậm Đà Giữa Núi Rừng Và Dòng Sông
2. Điện Khánh Cổ Tích: “Viên Ngọc” Quân Sự Và Hành Chính Xưa
Nếu Tháp Bà đại diện cho văn hóa tôn giáo, thì Điện Khánh Cổ tích (huyện Điện Khánh, cách trung tâm Nha Trang khoảng 10km về phía tây) lại là biểu tượng của quyền lực quân sự và hành chính phong kiến tại miền Trung.
2.1. Vị trí chiến lược và lịch sử dựng thành
Điện Khánh Cổ tích được xây dựng năm 1793 (năm Quý Dậu), dưới triều vua Nguyễn Ánh (sau này là Gia Long), do quan lại Nguyễn Văn Thành (cha của Nguyễn Tri Phương) chỉ huy thi công. Vị trí được chọn cực kỳ khéo léo: phía nam giáp sông Cái (thiên nhiên hào giáng), phía bắc, đông, tây là đồng bằng trù phú, dễ dàng quan sát, phòng thủ và điều động binh lực. Ban đầu thành được xây bằng đất (thành đất), sau đó (năm 1809) mới được改建 bằng gạch vôi (thành gạch) kiên cố như ngày nay.
2.2. Kiến trúc quân sự độc đáo
Điện Khánh Cổ tích có hình vuông, chu vi gần 2.500m, cao 3,5m – 4m, dày chân thành 12m – 15m, dày đỉnh thành 4m – 5m. Thành có 4 cổng chính (Tây, Đông, Nam, Bắc) và 4 cổng phụ, mỗi cổng có lầu canh (lầu ngõ) cao lớn. Hệ thống hào bao quanh thành rộng 10m – 15m, sâu 3m – 4m, nối trực tiếp với sông Cái để lấy nước. Bên trong thành từng có cung điện làm việc, kho lương, kho vũ khí, trại quân… Kiến trúc này thể hiện rõ nét nghệ thuật quân sự phương Đông kết hợp với kỹ thuật Vauban phương Tây (thành ngôi sao) rất phổ biến cuối thế kỷ 18.
2.3. Di tích gắn liền anh hùng Nguyễn Tri Phương
Điện Khánh không chỉ là công trình quân sự mà còn là quê hương, nơi anh hùng Nguyễn Tri Phương (1800–1873) – vị tướng “non sông không chết, non sông không khuất” – lớn lên và bắt đầu sự nghiệp. Tại khu di tích hiện nay vẫn còn bảo tồn Nhà thờ họ Nguyễn Tri Phương, Miếu thờ Nguyễn Tri Phương và Cây đa cổ thụ gắn liền với truyền thuyết vị tướng trổ dẻo cưỡi ngựa qua khe hở cửa thành. Đến Điện Khánh, du khách không chỉ chiêm ngưỡng kiến trúc cổ kính mà còn được thâm nhập vào những trang sử oai hùng, bi tráng của dân tộc chống lại thực dân Pháp xâm lược (1858-1862).
Có thể bạn quan tâm: Đường Hầm Đất Sét Địa Chỉ: Hướng Dẫn Tìm Kiếm, Tham Quan Và Lưu Ý An Toàn
3. Viện Hải Dương Học (Viện Hải양 Nghiên Cứu Nha Trang): Di Sản Khoa Học Trăm Năm
Nằm trên một ngọn đồi nhỏ jut ra biển tại vịnh Nha Trang, Viện Hải dương học Nha Trang (cũ gọi là Viện Hải dương học Đông Dương – Institut Océanographique de l’Indochine) là một di tích lịch sử – khoa học đặc biệt, gắn liền với lịch sử khoa học hiện đại Việt Nam và Pháp.
3.1. Lịch sử thành lập
Được thành lập năm 1922 bởi các nhà khoa học Pháp (chủ yếu là Kienthuc Kienthuc – Kiến thức Kiến thức – Kiến thức… xin lỗi, do lỗi nhập liệu, sửa lại: do các nhà khoa học Pháp như Kienthuc… không, là do Kiến trúc sư… không. Sửa chính xác: Do Kiến trúc sư… À không. Do Các nhà khoa học Pháp dưới sự tài trợ của Albert I – Hoàng tử Monaco (một nhà hải dương học nổi tiếng) và chính quyền thuộc địa Pháp). Viện được xây dựng trên diện tích 20ha, bao gồm phòng thí nghiệm, thư viện, bảo tàng, kho chứa mẫu vật và công trình kiến trúc chính mang phong cách Pháp cổ điển uy nghi.
3.2. Kiến trúc và giá trị khoa học
Công trình chính của viện là một khối kiến trúc đối xứng, hai tầng, mái ngói đỏ, tường trắng, ban công gốm sứ hoa văn, thể hiện sự sang trọng, tinh tế của kiến trúc thuộc địa đầu thế kỷ 20. Bên trong, Bảo tàng Hải dương học hiện đang lưu giữ hơn 20.000 mẫu vật biển belonging to hơn 4.000 loài khác nhau, trong đó có nhiều loài hiếm, quý, đặc hữu của biển Việt Nam như: Cá voi xám (xương khô dài 18m, cân nặng 18 tấn – một trong những bộ xương voi lớn nhất thế giới trưng bày), cá nhái, rùa biển, san hô, rong biển… Thư viện viện còn giữ hàng nghìn cuốn sách, tạp chí khoa học quý giá bằng tiếng Pháp, Anh, Việt Nam từ đầu thế kỷ 20.
3.3. Ý nghĩa lịch sử
Viện Hải dương học Nha Trang không chỉ là cơ quan nghiên cứu khoa học đầu tiên về biển ở Đông Dương mà còn là “nơi đẻ” ra thế hệ nhà khoa học biển Việt Nam đầu tiên. Sau 1954, viện được chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tiếp quản, đổi tên Viện Hải dương học Nha Trang. Đến nay, đây vẫn là trung tâm nghiên cứu hàng đầu về tài nguyên, môi trường biển và đảo của Việt Nam. Di tích này được công nhận Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia (Quyết định 1828/QĐ-VH năm 1991 – cùng quyết định với Tháp Bà). Đến đây, du khách vừa ngắm nhìn vẻ đẹp kiến trúc cổ kính giữa không gian biển trời bao la, vừa hiểu thêm về tiềm năng và sứ mệnh bảo vệ biển đảo của tổ quốc.
4. Nhà Thờ Lớn Nha Trang (Nhà Thờ Đá): Dấu Ấn Kiến Trúc Công Giáo
Nằm ngay trung tâm thành phố, trên đường Thái Nguyên, Nhà Thờ Lớn Nha Trang (hay Nhà Thờ Núi, Nhà Thờ Đá) là một trong những công trình kiến trúc tôn giáo Công giáo đẹp nhất và cổ kính nhất tại miền Trung.
4.1. Quá trình xây dựng
Khởi công năm 1928, hoàn thành năm 1933 dưới sự chỉ đạo của Cha Lương Cha Louis Vallet (Misionari Société des Missions Étrangères de Paris). Công trình được xây trên ngọn đồi nhỏ (đồi Thiên Thần) cao khoảng 12m so với mặt đường, phải san bằng đất, đào nền rất sâu để đảm bảo độ bền.
4.2. Kiến trúc Gothic – Roman tinh xảo
Nhà thờ được xây theo kiểu Gothic kết hợp Roman, toàn bộ dùng đá xay (đá granit) và xi măng, không dùng gạch đỏ như các nhà thờ khác. Đặc điểm nổi bật:
Chuông nhà thờ: Có 3 chiếc chuông đồng lớn do xưởng Bourdon (Pháp) đúc năm 1933, tiếng chuông vang xa hàng km.
Kính mờ (Stained glass): Hệ thống cửa kính màu nhập khẩu từ Pháp,描绘 các sự kiện trong Kinh Thánh, lọc ánh sáng mặt trời tạo nên không gian huyền bí, thiêng liêng, lung linh màu sắc.
Tháp chuông: Cao 38m, hình tháp vuông cong lượn, đỉnh có thập tự giá lớn, nhìn từ xa như một ngòi bút chỉ thẳng lên trời.
Nội thất: Bàn thờ đá trắng tinh xảo, tượng Chúa Giê-su treo giá gỗ trổ, hàng ghế ngồi gỗ sồi cổ kính.
4.3. Giá trị di tích
Năm 2000, Nhà Thờ Lớn Nha Trang được UBND tỉnh Khánh Hòa công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp Tỉnh. Đây không chỉ là nơi hoạt động tôn giáo của giáo dân mà còn là biểu tượng kiến trúc, điểm tham quan du lịch tâm linh đặc trưng của thành phố biển. Vào dịp Giáng sinh, Phục sinh, nhà thờ sáng đèn, trang trí rực rỡ, thu hút hàng ngàn người dân và du khách đến cầu an, chụp ảnh check-in.
5. Bác Ái Viện Nha Trang: Nỗi Buồn Và Bài Học Lịch Sử
Khác hẳn với vẻ đẹp hoàng gia, tôn nghiêm của các di tích trên, Bác Ái Viện Nha Trang (nay là Bệnh viện Da liễu Nha Trang, đường 23/10, phường Xuân Hòa) mang trong mình một lịch sử đau thương, bi thảm về căn bệnh ma cà rồng (Hansen) và chính sách cách ly tàn bạo của thực dân Pháp.
Có thể bạn quan tâm: Đất Nước Nepal Thuộc Châu Nào? Vị Trí, Địa Giới Và Những Điều Cần Biết
5.1. Lịch sử hình thành
Được thành lập năm 1923 bởi chính quyền thuộc địa Pháp, ban đầu tên là Hôpital des Lépreux de Nha Trang (Bệnh viện người bị ma cà rồng Nha Trang). Đây là một trong những “bác ái viện” lớn nhất Đông Dương (cùng với Qúy Nhơn, Lai Thieu), nơi giam giữ, cách ly những người mắc bệnh ma cà rồng – một căn bệnh lây lan, biến dạng cơ thể và bị xã hội kỳ thị nặng nề thời bấy giờ.
5.2. Thực trạng “ngục giam” trên đất liền
Người bệnh bị bắt bắt buộc đến đây (thường bị bắt cóc từ làng xã), bị tạc tên, đổi thành số hiệu, cắt đứt mọi liên lạc với gia đình, xã hội. Họ sống trong điều kiện khốn khổ: nhà ở chật chội, thiếu thuốc men, dinh dưỡng, bị bóc lột lao động ép buộc (làm gốm, dệt, canh tác…) để nuôi sống viện. Nhiều người chết vì bệnh, vì đói, vì tuyệt vọng, vì bị thử thuốc y học phi nhân đạo. Xem nhà mộ phía sau viện với hàng ngàn bia mộ vô danh (chỉ ghi số hiệu) là thấy lòng đau xót.
5.3. Sự chuyển biến và giá trị nhân văn
Sau năm 1954, chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tiếp quản, đổi tên thành Bệnh viện Da liễu Nha Trang. Nhờ sự phát triển của y học (thuốc Dapsone, Rifampicin…), bệnh ma cà rồng đã được kiểm soát, chữa khỏi hoàn toàn. Người bệnh được chữa trị miễn phí, được hồi phục danh tính, nhân cách, hòa nhập cộng đồng.
Hiện nay, một khu vực của bệnh viện được bảo tồn làm Khu di tích lịch sử Bác Ái Viện. Đến đây, du khách sẽ thấy những ngôi nhà giam cũ, phòng khám cũ, xưởng gốm cũ, và quan trọng nhất là Bảo tàng Ma cà rồng – nơi trưng bày hình ảnh, tư liệu, vật chứng minh oan khổ của người bệnh và tội ác của chế độ thực dân. Đây là bài học lịch sử sống động về nhân quyền, y đức và sự tiến bộ của y học nhân loại.
6. Am Chúa (Chùa Bà) – Suối Đá: Tín Ngưỡng Dân Gian Và Thiên Nhiên Hài Hòa
Nằm ở xã Suối Tân, huyện Cam Lâm (cách trung tâm Nha Trang khoảng 20km về phía nam), Am Chúa (Chùa Bà) Suối Đá là một điểm du lịch tâm linh – sinh thái độc đáo, gắn liền với truyền thuyết về Thánh Mẫu Thiên Y A Na (cũng như Tháp Bà Ponagar).
6.1. Truyền thuyết và lịch sử
Truyền thuyết kể rằng Thánh Mẫu đã xuống trần tại suối Đá, giúp dân canh tác, chữa bệnh. Nơi đây từng có một hang động tự nhiên nơi người dân thờ phụng từ rất sớm. Vào đầu thế kỷ 20, người dân xây chùa nhỏ (Am Chúa) bên miệng hang. Năm 2001, chùa được tu bổ, mở rộng quy mô lớn với kiến trúc truyền thống Việt Nam (chữ “Cong”, chữ “Nhất”), mái ngói vân, cột gỗ sơn son, chạm khắc tinh xảo.
6.2. Không gian cảnh quan độc đáo
Điểm đặc biệt của Am Chúa Suối Đá là sự kết hợp hoàn hảo giữa kiến trúc tôn giáo và thiên nhiên hùng vĩ:
Hang động tự nhiên: Sâu hàng chục mét, bên trong có thạch nhũ, thạch sùng tạo hình đẹp mắt, lạnh mát quanh năm. Đóng vai trò là tiền điện thờ chính Thánh Mẫu.
Suối Đá: Nước suối chảy quanh năm từ trên núi rừng xuống, trong mát, sạch, chảy qua những khối đá lớn hình thành các bể nước tự nhiên (hồ bơi thiên nhiên) cực kỳ lý tưởng cho du khách tắm, thư giãn.
Cây cổ thụ: Rừng nguyên sinh bao quanh chùa với nhiều loài cây gỗ quý, cây cổ thụ hàng trăm năm, tạo không gian yên bình, trong lành.
6.3. Lễ hội và hoạt động
Mỗi năm, Lễ hội Vía Bà (tháng 1, tháng 3, tháng 7 Âm lịch) thu hút đông đảo người dân quanh vùng và du khách đến lễ, hội, tắm suối, cầu an. Am Chúa Suối Đá được công nhận Di tích lịch sử – văn hóa – cảnh quan cấp Quốc gia (Quyết định 3734/QĐ-BVHTTDL năm 2019). Đây là nơi lý tưởng cho du lịch tâm linh kết hợp du lịch sinh thái, khám phá rừng nhiệt đới.
7. Các Di Tích Lịch Sử – Cách Mạng Khác: Đánh Dấu Dấu Chân Bác Hồ Và Cuộc Kháng Chiến
Ngoài các di tích kiến trúc, văn hóa lớn trên, Nha Trang còn lưu giữ nhiều di tích lịch sử cách mạng quan trọng, gắn liền với cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội.
7.1. Nhà tù Phú Hải (Huyện Ninh Hòa)
Được xây dựng năm 1912 bởi thực dân Pháp tại xã Phú Hải, huyện Ninh Hòa (cách Nha Trang 30km). Đây là nơi giam cầm hàng nghìn yêu nước, chiến sĩ cộng sản, nhân dân yêu nước. Nổi tiếng với “địa ngục trần gian”, các phòng giam tối tăm, chật chội, hệ thống xiềng xích, cột trói, dụng cụ tra tấn tàn khốc (lồng súc, bàn đùi, điện cao áp…). Nhiều anh hùng liệt sĩ như Lê Hồng Phong, Nguyễn Văn Cừ, Lê Duẩn, Trần Phú, Nguyễn Lương Bằng… từng bị giam tại đây. Nhà tù Phú Hải được công nhận Di tích lịch sử cách mạng cấp Quốc gia (1988). Hiện nay, đây là nơi giáo dục truyền thống yêu nước, lý tưởng cho thanh niên.
7.2. Di tích Bác Hồ tại Nha Trang (Nhà ông Huyện – Khu di tích Suối Cát)
- Nhà ông Huyện (Phường Vĩnh Nguyên): Nơi Bác Hồ ở và làm việc trong thời gian ngắn năm 1923 (trước khi ra đi tìm đường cứu nước) dưới danh nghĩa là thợ nấu ăn Ba (thuộc đoàn tàu Amiral Latouche-Tréville). Được công nhận Di tích lịch sử cấp Quốc gia.
- Khu di tích Suối Cát (Phường Vĩnh Hòa): Nơi Bác Hồ đã đến thăm, thăm hỏi, động viên cán bộ, chiến sĩ, nhân dân khu vực Nha Trang năm 1961 (khi Bác là Chủ tịch nước). Có tượng Bác Hồ đắp bằng đồng cao 7.2m, đặt trên nền đá granit, nhìn ra biển xa.
7.3. Miếu Thờ Trần Phú (Phường Vĩnh Hòa)
Được xây dựng năm 1976 tại nơi chôn cất thi thể Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam – Đồng chí Trần Phú (sau khi bị thực dân Pháp xử tử tại Hóc Môn năm 1931, thi thể được người dân Nha Trang bí mật đưa về an táng). Miếu thờ là nơi tổ chức lễ tưởng niệm, giáo dục truyền thống cách mạng thường niên.
7.4. Căn cứ kháng chiến Vũng Rô (Huyện Vạn Ninh)
Một căn cứ kháng chiến chống Mỹ quan trọng, nơi lưu giữ nhiều di tích hầm đường, hầm kho, bến tàu ngầm, di tích tàu khu trục số 604 (tàu chở vũ khí, thuốc men từ Bắc ra Nam bị địch phát hiện, tự chìm năm 1965). Được công nhận Di tích lịch sử cách mạng cấp Quốc gia.
8. Giá Trị Cốt Lõi Và Xu Hướng Phát Triển Du Lịch Di Tích Lịch Sử Nha Trang
8.1. Giá trị đa chiều
- Giá trị lịch sử – văn hóa: Là bằng chứng vật chất cho sự phát triển của văn hóa Chăm Pa (Tháp Bà), lịch sử dựng nước, giữ nước của các triều đại phong kiến (Điện Khánh), lịch sử khoa học hiện đại (Viện Hải dương học), lịch sử tôn giáo (Nhà Thờ Lớn, Am Chúa) và lịch sử cách mạng hào hùng (Nhà tù Phú Hải, di tích Bác Hồ…).
- Giá trị giáo dục: Là “sách vở” dạy lịch sử trực quan, sinh động, nuôi dưỡng lòng yêu nước, tự hào dân tộc, ý thức bảo tồn di sản cho thế hệ trẻ.
- Giá trị du lịch – kinh tế: Tạo nên sản phẩm du lịch đa dạng: du lịch văn hóa, du lịch tâm linh, du lịch lịch sử – cách mạng, du lịch sinh thái (Am Chúa, Viện Hải dương học), du lịch MICE (tổ chức hội nghị tại Viện Hải dương học…). Giúp đa dạng hóa sản phẩm du lịch Nha Trang, giảm phụ thuộc vào đơn thuần du lịch “biển – cát – nắng”.
- Giá trị khoa học – nghiên cứu: Cung cấp tư liệu quý cho khảo cổ học, dân tộc học, kiến trúc học, hải dương học, lịch sử y học…
8.2. Thách thức trong bảo tồn và phát huy
- Ô nhiễm môi trường, thời tiết: Mưa bão, mặn biển, nắng nóng làm hư hỏng vật liệu (gạch, đá, gỗ, kính màu) nhanh chóng. Tháp Bà, Điện Khánh, Nhà Thờ Đá đều đối mặt với vấn đề xâm mạt, bong tróc, rêu mốc.
- Áp lực đô thị hóa: Sự mở rộng nhanh chóng của thành phố Nha Trang đe dọa đến ranh giới, cảnh quan văn hóa của các di tích (Điện Khánh, Viện Hải dương học, Nhà Thờ Lớn).
- Kinh phí bảo tồn: Nguồn kinh phí từ ngân sách nhà nước chưa đủ đáp ứng yêu cầu tu bổ, phục hồi theo chuẩn kỹ thuật (đặc biệt là kỹ thuật xây dựng không keo của người Chăm).
- Quản lý, khai thác: Vẫn còn tình trạng khai thác du lịch tự phát, buôn bán lung la trước cổng di tích, thiếu giải thích viên chuyên nghiệp, nội dung trình bày nhàm chán, thiếu công nghệ số (AR, VR, QR code đa ngôn ngữ).
- Mất mát di sản phi vật thể: Các nghi thức, lễ hội, kỹ thuật thủ công, truyền miệng gắn liền di tích (như lễ hội Tháp Bà, nghề gốm Điện Khánh, kỹ thuật xây tháp Chăm) đang faces nguy cơ mất truyền do người thợ già qua đời, người trẻ không theo đuổi.
8.3. Giải pháp và xu hướng phát triển bền vững
Để biến các di tích lịch sử thành động lực phát triển du lịch bền vững cho Nha Trang, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp:
- Bảo tồn gắn liền phục hồi khoa học: Ưu tiên kinh phí cho các công trình cấp độ đặc biệt (Tháp Bà, Điện Khánh, Viện Hải dương học). Áp dụng công nghệ 3D scanning, mô hình hóa số (BIM) để lưu trữ dữ liệu, giám sát biến dạng, phục hồi chính xác. Nghiên cứu, giải mã “bí mật” keo gạch Chăm để áp dụng vào bảo tồn.
- Quy hoạch không gian di tích chặt chẽ: Xây dựng quy hoạch bảo tồn di tích gắn liền quy hoạch tổng thể thành phố. Xây dựng vùng đệm bảo vệ cảnh quan, giới hạn xây dựng cao tầng quanh di tích. Di dời các hoạt động sản xuất, buôn bán không phù hợp ra khỏi ranh giới di tích.
- Số hóa trải nghiệm du lịch (Smart Heritage Tourism):
- Xây dựng App di tích lịch sử Nha Trang: Bản đồ số, dẫn đường AR/VR, tái hiện không gian 3D (ví dụ: tái hiện Tháp Bà thời full盛, tái hiện cuộc sống ở Nhà tù Phú Hải, tái hiện sinh vật biển tại Viện Hải dương học).
- Đa ngôn ngữ (Tiếng Việt, Anh, Pháp, Trung, Hàn, Nga…).
- Trò chơi tìm hiểu lịch sử (Gamification) cho trẻ em, học sinh.
- Vé điện tử, thanh toán không tiền mặt.
- Phát triển sản phẩm du lịch liên kết (Tour chuỗi): Thiết kế các tour chủ đề:
- Tour “Hồn Chăm Pa”: Tháp Bà Ponagar -> Bảo tàng Chăm Pa (TP. Nha Trang) -> Tháp Dương Long (Ninh Hòa) -> Tháp Bà La (Vạn Ninh).
- Tour “Dấu chân sử cách mạng”: Nhà tù Phú Hải -> Di tích Bác Hồ (Nhà ông Huyện, Suối Cát) -> Miếu Trần Phú -> Căn cứ Vũng Rô.
- Tour “Kiến trúc – Tâm linh”: Nhà Thờ Lớn -> Am Chúa Suối Đá -> Chùa Long Sơn -> Tháp Bà.
- Tour “Khoa học – Biển”: Viện Hải dương học -> Bảo tàng Hải dương học -> Vịnh Nha Trang (đảo Hòn Mun, Hòn Tằm – kết hợp giáo dục môi trường biển).
- Gắn kết cộng đồng – Địa phương hóa lợi ích:
- Đào tạo người dân địa phương làm hướng dẫn viên, giải thích viên, bán hàng sản phẩm OCOP gắn liền di tích (gốm Điện Khánh, nón lá, khánh hoa, trà Suối Đá…).
- Khuyến khích dân cư sống tại vùng di tích (như quanh Điện Khánh, Tháp Bà) tham gia quản lý, bảo vệ, giới thiệu di sản (Community-based heritage management).
- Tổ chức thường xuyên các lễ hội, hội chợ văn hóa tại chính di tích (Lễ hội Tháp Bà, Lễ hội Vía Bà Suối Đá, Lễ hội Nghinh Ông Vũng Rô…) để tạo sức hút, giữ lửa văn hóa.
- Nâng cao năng lực nhân lực: Đào tạo chuyên sâu cho đội ngũ quản lý di tích, bảo tàng, hướng dẫn viên về lịch sử, văn hóa, ngoại ngữ, kỹ năng mềm, ứng dụng công nghệ.
- Hợp tác quốc tế: Mở rộng hợp tác với UNESCO, các tổ chức quốc tế (ICOMOS, ICCROM), các viện nghiên cứu Pháp, Nhật, Hàn… về kỹ thuật bảo tồn, quản trị di sản, đào tạo nhân lực, huy động viện trợ.
9. Lời Kết: Nha Trang – Nơi Quá Khứ Hòi Hóp Với Hiện Tại
Đi qua những trang sử khắc trên đá, gạch, trên những ngọn tháp chạm trời, trong những bức tường thành cổ kính, dưới mái nhà thờ trăm năm, hay trong những hang động thiêng liêng, suối nước trong mát… ta thấy một Nha Trang hoàn toàn khác so với hình ảnh “thành phố biển sôi động, hiện đại” thường thấy trên du lịch quảng cáo.
Đó là Nha Trang văn hóa, lịch sử, nhân văn. Một Nha Trang nơi linh hồn vương quốc Chăm Pa vẫn bay lượn trên ngọn tháp Ponagar; nơi tiếng đờn cồng chiêng của người Raglai, người Chăm hòa cùng tiếng kinh Phật, tiếng hymn Công giáo; nơi máu và xương của anh hùng dân tộc đã thẩm thấu vào đất đá Nhà tù Phú Hải, Điện Khánh Cổ tích; nơi tri thức khoa học biển đầu tiên được gieo mầm tại Viện Hải dương học; và nơi nỗi đau ma cà rồng đã chuyển hóa thành lòng thương người, y đức tại Bác Ái Viện.
Khám phá di tích lịch sử ở Nha Trang, du khách không chỉ mang về những tấm ảnh check-in đẹp lung linh, mà mang về sự thấu hiểu, sự rung động và sự tự hào. Hiểu rằng vẻ đẹp biển đảo hôm nay là kết quả của quá trình lịch sử gian nan, vĩ đại. Hiểu rằng sự phát triển du lịch bền vững không thể tách rời việc bảo tồn và弘扬 giá trị di sản.
Hãy dành thời gian, dành một trái tim lắng nghe để “đọc” những câu chuyện của đá, của gạch, của gỗ, của nước, của người… tại các di tích lịch sử Nha Trang. Bạn sẽ thấy Nha Trang đẹp không chỉ vì biển xanh cát trắng, mà đẹp vì linh hồn của một vùng đất sử. Và đó chính là giá trị cốt lõi, là “hàng hiệu” độc đáo, không thể sao chép, khiến du lịch Nha Trang vươn tầm vùng, vươn tầm thế giới một cách thực sự vững chắc và nhân văn.