Bến Tre – mảnh đất được mệnh danh là “xuôi sông Bến Tre, ngả ba cái náu, đậu phộng, dừa, vải thiều, ngon tiếng khắp nơi” – không chỉ nổi tiếng nhờ những vườn dừa xanh mát, những con kênh rạch chằng chịt hay cái nết dũng cảm “đồng khổ chia sẻ” trong kháng chiến. Đi sâu vào lòng đất này, ta sẽ phát hiện một kho tàng di sản văn hóa dày đặc, đa dạng và độc đáo, là kết tinh của sự giao thoa hài hòa giữa tự nhiên sông nước, lịch sử hào hùng và trí tuệ sáng tạo của người dân địa phương. Di sản văn hóa Bến Tre không chỉ là những di tích, cổ vật yên tĩnh trong bảo tàng hay những nghi lễ trang trọng, mà là dòng chảy sống động, thấm đẫm hơi thở cuộc sống, định hình bản sắc văn hóa miền Tây sông nước và góp phần quan trọng vào bức tranh văn hóa Việt Nam đa dạng, thống nhất.
Có thể bạn quan tâm: Khám Phá Thiên Đường Ẩm Thực: Hành Trình Tìm Kiếm Những Địa Điểm Ăn Uống Hà Nội Đỉnh Cao Nhất
I. Tổng Quan Về Bối Cảnh Tự Nhiên – Lịch Sử: Nền Tảng Của Di Sản
Để hiểu được di sản văn hóa Bến Tre, trước hết phải nhìn nhận bối cảnh địa lý và lịch sử đã nuôi dưỡng nó. Bến Tre nằm ở cuối cùng của hệ thống sông Cửu Long, nơi sông Hàm Luông, Ba Lai, Cổ Chiên, Rạch Miễu vẽ nên một mạng lưới sông ngòi dày đặc, chia cắt đất liền thành những hòn đảo, bán đảo trù phú. Đặc biệt, Bến Tre là tỉnh duy nhất ở Đồng Tháp Mười không có đường sắt, không có đường bộ quốc lộ chạy qua (trước khi có cầu Rạch Miễu và cầu Hàm Luông), tạo nên một “vùng đảo” tương đối kín đáo, giúp văn hóa bản địa được bảo tồn khá nguyên vẹn trước tác động của văn hóa ngoại lai.
Có thể bạn quan tâm: Top 15+ Địa Điểm Vui Chơi Quận 9 (thành Phố Thủ Đức) Hấp Dẫn, “check-in” Sống Ảo Cực Chất Cho Tuổi Trẻ
Lịch sử Bến Tre gắn liền với quá trình “đi vào Nam” (Nam tiến) của dân tộc Việt từ cuối thế kỷ XVII. Người dân từ miền Trung, miền Bắc di cư đến, khai hoang lập nghiệp, mang theo đám mây văn hóa quê hương: tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, lễ hội làng, ca dao tùy ngữ, nghề thủ công truyền thống. Trên đất mới đầy gian nan, thiên tai, dịch bệnh, họ phải đối đầu với thiên nhiên dữ dội (lũ lụt, xâm nhập mặn) và xã hội hỗn loạn. Quá trình thích ứng, chế biến thiên nhiên đó đã đúc chắt nên tính cách người Bến Tre: dũng cảm, kiên cường, thực tế, hòa đồng,Heavy on “tình làng nghĩa xóm”.
Có thể bạn quan tâm: Di Tích Lịch Sử Phú Yên: Hành Trình Chạm Tay Vào Dấu Ấn Thời Gian Trên Mảnh Đất Cổ Chí
Đỉnh cao của lịch sử hiện đại là Cách mạng Tháng Tám năm 1945 tại Bến Tre nổ ra sớm và thắng lợi rực rỡ, tiếp theo là kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ长达 30 năm. Bến Tre được mệnh danh là “Quân dân chủ lực”, “Miền đất kháng chiến”, “Vùng căn cứ cách mạng”. Lịch sử hào hùng ấy đã in đậm dấu ấn vào di sản văn hóa: hệ thống di tích lịch sử cách mạng, truyền thống yêu nước, tinh thần “không nhựa buông tay, không nhựa rung chân” trở thành di sản phi vật thể quý giá nhất, nuôi dưỡng thế hệ người Bến Tre hôm nay.
II. Di Sản Văn Hóa Vật Thể: Chứng Nhân Lịch Sử Và Kiến Trúc Độc Đáo
Di sản vật thể tại Bến Tre hiện hữu rất phong phú, được phân loại thành các nhóm chính: Di tích lịch sử – cách mạng, Di tích kiến trúc – nghệ thuật, Di tích khảo cổ, và Cổ vật.
1. Hệ thống Di tích Lịch sử – Cách mạng: “Làng Gió” Bất Tử
Bến Tre hiện có hơn 100 di tích lịch sử – cách mạng được xếp hạng (trung ương, tỉnh), trong đó có 3 Đặc cấp Quốc gia. Đây là “xương sống” của di sản vật thể.
Căn cứ cách mạng Bến Tre (Đặc cấp Quốc gia): Nằm tại xã Mỹ Thạnh, huyện Giồng Trôm. Đây là nơi đặt Ban Chỉ huy Miền Tây, Ban Chỉ huy Tỉnh uỷ Bến Tre, Trung ương Cục Nam Bộ làm việc trong kháng chiến chống Mỹ. Hệ thống hầm đạo, hang bunker, bãi đỗ tàu ghe, khu vực sinh hoạt, in ấn sách báo… vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn, là minh chứng sống động cho sự lãnh đạo giỏi của Đảng, sự đoàn kết kiên cường của quân dân.
Di tích lịch sử Địa đạo Giồng Trôm (Đặc cấp Quốc gia): Nằm tại xã Phong Mỹ, huyện Giồng Trôm. Hệ thống hầm đạo dài hàng chục km, được đào thủ công bằng xà phôi, móc cái trong điều kiện cực kỳ khổ cực. Đây là kiệt tác kỹ thuật quân sự dân sự, thể hiện trí tuệ, ý chí sắt đá của người dân Bến Tre “đào hang làm nhà, chui đất tránh bom”.
Di tích lịch sử Cây Tre Trắng (Đặc cấp Quốc gia): Nằm tại huyện Mỏ Cày Nam. Gắn liền với cuộc khởi nghĩa Cây Tre Trắng (1960) – ngọn lửa đầu tiên của phong trào Đồng khởi Nam Bộ. Cây tre trắng cổ thụ vẫn xanh tươi, đứng sừng sững như biểu tượng của sự bất khuất.
Nhà tư cách Mậu Thân (xã An Đức, huyện Ba Tri): Nơi sinh ra và lớn lên của anh hùng liệt sĩ Nguyễn Thị Định – Bí thư Tỉnh uỷ, Phó Bí thư Quân ủy, Phó Tư lệnh Miền Tây, sau này là Phó Chủ tịch Nhà nước, Đại tướng. Ngôi nhà gỗ cổ kính, vườn dừa bao quanh lưu giữ ký ức về một người con gái Bến Tre vĩ đại.
Khu di tích Rạch Miễu, Cầu Hàm Luông, Cầu Bà Tri: Những công trình hiện đại nhưng đã trở thành di tích lịch sử, minh chứng cho sự phát triển vượt bậc của Bến Tre sau đất nước thống nhất.
2. Di tích Kiến trúc – Nghệ thuật: Dấu Ấn Thời Gian Và Tín Ngưỡng
Đặc sắc của kiến trúc Bến Tre nằm ở sự giao thoa: Kiến trúc dân gian Nam Bộ (nhà sàn, nhà tại, mái vòm, mái ngói), Kiến trúc tôn giáo (Chùa, Thờ, Đình, Giáo đường), và Kiến trúc Pháp (Villa, đồn điền, trụ sở hành chính).
Chùa Hang (xã Phú Ngãi, huyện Mỏ Cày Bắc): Nổi tiếng là chùa hang động duy nhất tại Đồng Bằng Sông Cửu Long, được khai thác từ một hang tự nhiên trong núi đá vôi (địa chất hiếm có ở miền này). Kiến trúc chùa tận dụng địa hình, hòa quyện giữa tạo hóa và tay người, mang đậm hơi thở Thiền tông Việt Nam.
Chùa Ôn Lang (thành phố Bến Tre): Chùa cổ nhất tỉnh (xây dựng đầu thế kỷ XIX), kiến trúc chữ “Công”, mái vòm cong lượn, cột gỗ lim, trần nhà điêu khắc rồng cuốn mây, phù điểu tinh xảo. Nơi lưu giữ nhiều di vật Phật giáo quý giá, bia đá niên đại cũ.
Nhà thờ Lộc Thạnh (huyện Châu Thành): Công trình kiến trúc Gothic – La Mã cổ kính, xây dựng năm 1920, là một trong những nhà thờ đẹp, lớn nhất miền Tây. Kết hợp hài hòa giữa kiến trúc Tây phương và vật liệu, kỹ thuật địa phương (gạch Block, cột bê tông cốt thép sớm).
Các dinh thự, villa Pháp tại thành phố Bến Tre: Như Villa百岁 (Bách Tuế), Villa Gốm (ngày nay là Bảo tàng Bến Tre), các nhà ở đường Đề Thám, Hàm Nghi… Mang đậm kiến trúc Indochine: mái ngói yên, hiên rộng, cột tròn, ban công cong, vườn cây xanh mát, thể hiện sự giao thoa văn hóa Việt – Pháp.
3. Di tích Khảo cổ và Cổ vật: Giữ Chân Căn Cũ
Di tích khảo cổ Giồng Cát (xã Tân Hiệp, huyện Châu Thành): Di tích văn hóa Óc Eo – Funan (thế kỷ I – VII sau CN). Các cuộc khai quật tìm thấy gốm men, gốm thường, hạt kính, hạt đá, đồ trang sức vàng, bạc, tiền đồng… Chứng minh Bến Tre từ thời cổ đại đã là trung tâm giao thương, thủ công, tôn giáo sôi động, có liên hệ rộng rãi với Ấn Độ, Trung Quốc, Đông Nam Á.
Bảo tàng Bến Tre: Lưu giữ hàng ngàn cổ vật, tiêu biểu là bộ sưu tập gốm Óc Eo, đồng tiền cổ, vũ khí kháng chiến, đồ dùng sinh hoạt, nghề nghiệp truyền thống, tài liệu ảnh, bản đồ… Là nơi tập trung trưng bày, giới thiệu hệ thống nhất lịch sử văn hóa tỉnh.
III. Di Sản Văn Hóa Phi Vật Thể: Linh Hồn Của Miền Quê
Nếu di sản vật thể là “xác”, thì di sản phi vật thể chính là “hồn” – phần quý giá, sống động và dễ tổn thương nhất. Bến Tre sở hữu nhiều di sản phi vật thể cấp quốc gia và đang dựng hồ sơ xin UNESCO.
1. Nghệ thuật Đờn ca tài tử: Tâm Hồn Miền Nam
Đờn ca tài tử được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (2013). Bến Tre là một trong những “nóng” nhất, là cái nôi của dòng nhạc này.
Đặc sắc Bến Tre: Nhạc tiết Bến Tre (còn gọi là nhạc tiết Mỏ Cày) có giai điệu ly kỳ, bi tráng, sâu lắng, khác với nhạc tiết Bắc (vui, nhanh) hay nhạc tiết Nam (buồn, chậm). Người Bến Tre chơi Đờn không chỉ để giải trí mà để “tâm giao”, “làm bạn” với thiên nhiên, với bạn bè, tỏ tình, chia buồn vui.
Các nghệ nhân tiêu biểu: Nghệ nhân Nhân sĩ Nguyễn Vĩnh Bảo (người Mỏ Cày) – “Đại sư” Đờn ca tài tử, người có công lao to lớn trong việc ghi âm, ký hiệu, phổ biến nhạc tiết Nam Bộ. Hàng trăm câu lạc bộ Đờn ca tài tử hoạt động sôi nổi từ thành phố đến xã, thôn. Mỗi năm Lễ hội Đờn ca tài tử tỉnh, vùng miền Tây thu hút ngàn nghệ nhân, yêu nhạc.
2. Lễ hội Nghinh Ông: Tín Ngưỡng Người Biển, Người Sông
Lễ hội Nghinh Ông (Lễ hội Cá voi) là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (2016), đặc sắc của cộng đồng dân cư ven biển, ven sông (huyện Ba Tri, Bình Đại, Thạnh Phú).
Nghĩa lý: Cá voi (Cá ông) được dân ngư ngư thờ phụng như “Chúa ngư”, “Ông Nam Hải” – thần bảo hộ cho ngư dân ra khơi an toàn, bắt được nhiều cá. Lễ hội diễn ra hàng năm (thường tháng 8-9 ÂL), kéo dài 2-3 ngày.
Hoạt động: Lễ tế trang trọng (Lễ khai kinh, Lễ thọ quan, Lễ hành quân, Lễ trả bộ), hội chợ, hát bội, tuồng, các trò chơi dân gian (đua ghe, cờ kéo, bingo). Lễ hội gắn kết cộng đồng, giáo dục truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, tôn vinh nghề cá.
3. Lễ hội Vía Bà (Chùa Bà) – Di sản Phi vật thể Quốc gia (2019)
Tổ chức tại Chùa Bà (thành phố Bến Tre), thờ bà Landhau (người Trung Quốc, có công dựng chùa, giúp dân). Lễ hội diễn ra vào ngày 15 tháng 1 và 15 tháng 8 ÂL.
Đặc điểm: Giao thoa văn hóa Việt – Hoa – Khmer. Văn khấn song ngữ (Việt – Hán), lễ nhạc, múa lân – sư – rồng, hội chợ ẩm thực, y tế miễn phí cho người nghèo. Thể hiện tinh thần nhân ái, hòa hợp tôn giáo, dân tộc.
4. Nghề Thủ công Truyền thống: Ngón Tay Khéo, Trí Tuệ Sáng
Nghề làm kẹo dừa (xã Tân Đông, huyện Bến Tre – Làng kẹo dừa nổi tiếng nhất): Từ nguyên liệu dừa xiêm, gạo nếp, đường mía, người dân chế biến thành kẹo dừa mềm, dẻo, thơm nồng nàn đặc trưng. Quy trình thủ công: bóc dừa, bào nhuyễn, nấu chảy, khuấy liên tục, đúc khuôn, cắt khối, gói bọc. Không chỉ món ăn, kẹo dừa là thương hiệu du lịch, là “đặc sản quà biếu” mang tên Bến Tre ra khắp năm châu.
Nghề gom nấu gốm men (xã Mỹ Hòa, huyện Châu Thành – Làng gốm Phước Kiều/Mỹ Hòa): Lửa than, đất sét, tay nghề người gốm tạo ra những sản phẩm gốm men nâu đỏ (men nâu, men đen, men xanh) đậm đà, cổ kính. Kỹ thuật nướng lò rồng truyền thống được giữ gìn.
Nghề dệt chiếu lá keo, nón lá, tết chổi dừa, làm đồ tre, nấu rượu nếp cái hoa vàng… Mỗi nghề một câu chuyện, gắn liền với vật liệu địa phương (dừa, keo, tre, nếp), phục vụ đời sống và du lịch.
5. Ẩm thực Văn hóa: Vị Ngon Của Miền Quê
Ẩm thực Bến Tre là di sản sống động, ăn là nhớ mãi: Bún bung (bún riêu cua, chả cá, rau sống đầy rổ), Cháo lươn (lươn tươi sống, nấu cháo ngọt béo, ăn kèm rau ngổ, chanh, ớt), Cá lóc nướng trui (cá lóc tươi nướng than hoa, bóc da ăn với bún, rau, chấm mắm mè), Gỏi củ hủ dừa tôm thịt (củ hủ dừa non giòn ngọt), Bánh bò gạo lứt, bánh pía đậu xanh, bánh ít lá gai, và đương nhiên Nước dừa xiêm, dừa sáp, dừa xiêm xanh – “quốc hồn quốc túy” của Bến Tre. Cách chế biến, cách thưởng thức (ăn tay, cuốn bánh tráng, chấm mắm nem) chứa đựng triết lý sống giản dị, tinh tế.
6. Ca dao, Tục ngữ, Truyền thuyết: Kho Tàng Ngôn Ngữ
Ca dao về dừa: “Cây dừa trăm năm vẫn xanh / Người Bến Tre trăm đời vẫn dũng”.
Tục ngữ: “Đi một ngày đàng, học một sàng khôn / Đi Bến Tre không, uống nước dừa xiêm”.
Truyền thuyết: Truyền thuyết Cây Tre Trắng, truyền thuyết Chùa Hang, truyền thuyết Ông Bổn Căn (thần bảo hộ làng gốm), truyền thuyết Vía Bà… Được truyền miệng, dạy con cháu, in sách, đóng phim, giữ gìn trí nhớ tập thể.
IV. Giá Trị Cốt Lõi Và Ý Nghĩa Của Di Sản Văn Hóa Bến Tre
1. Giá trị Lịch sử – Khoa học: Hệ thống di tích cách mạng (Căn cứ Bến Tre, Địa đạo Giồng Trôm, Cây Tre Trắng…) là bằng chứng pháp lý, khoa học cho lịch sử đấu tranh anh hùng của Đảng, quân đội và nhân dân Bến Tre. Di tích khảo cổ Giồng Cát khẳng định vai trò của Bến Tre trong lịch sử văn hóa Óc Eo – Funan, chuỗi liên kết văn hóa Đông Nam Á.
2. Giá trị Nghệ thuật – Thẩm mỹ: Kiến trúc chùa, đình, nhà cổ, nhà thờ thể hiện trình độ điêu khắc, kiến trúc cao super. Đờn ca tài tử, hát bội, tuồng tại Bến Tre có giai điệu, lời văn, cách trình diễn đặc sắc, giàu cảm xúc. Nghề thủ công (kẹo dừa, gốm, chiếu) là nghệ thuật ứng dụng cao.
3. Giá trị Xã hội – Văn hóa – Tâm linh: Di sản là dây chuyền truyền tải giá trị đạo đức, lối sống, tinh thần yêu nước, yêu quê hương, đoàn kết, nhân ái, kính trọng tổ tiên, hòa đồng tôn giáo. Lễ hội Nghinh Ông, Vía Bà, hội chợ Đờn ca là nơi cộng đồng gặp gỡ, chia sẻ, xua tan căng thẳng, củng cố “tình làng nghĩa xóm”.
Có thể bạn quan tâm: Khám Phá Thiên Đường Ẩm Thực Tại Diamond Plaza: Hướng Dẫn Chi Tiết “ăn Gì, Ở Đâu, Giá Như Thế Nào” Cập Nhật Mới Nhất
4. Giá trị Kinh tế – Du lịch: Di sản là “vỏ bọc” văn hóa cho sản phẩm du lịch Bến Tre: Du lịch sinh thái vườn dừa, du lịch cộng đồng (làm kẹo dừa, đạp xe, ghe ngọn), du lịch tâm linh (Chùa Hang, Chùa Bà, Nhà thờ Lộc Thạnh), du lịch đỏ (Căn cứ cách mạng, Địa đạo). Di sản biến “khách đến chơi” thành “khách đến trải nghiệm, học hỏi, cảm động”, tăng giá trị thêm, kéo dài thời gian lưu trú.
5. Giá trị Giáo dục – Yêu nước: Là “sách vở” trực quan, sống động cho công tác giáo dục truyền thống yêu nước, giáo dục lý tưởng cách mạng cho thanh niên, học sinh, sinh viên. Chương trình “Học sinh Bến Tre tìm hiểu di sản địa phương” đã được triển khai rộng rãi.
V. Thực Trạng Quản Lý, Bảo Tồn Và Xúc Tiến: Thành Tựu Và Thách Thức
1. Thành tựu đạt được:
Cơ chế chính sách: Tỉnh đã ban hành nhiều Nghị quyết, Kế hoạch, Chỉ thị về bảo tồn di sản (Nghị quyết 07/NQ-HĐND, Kế hoạch hành động bảo tồn di sản phi vật thể…). Kinh phí ngân sách trung ương, tỉnh, xã hội hóa được đầu tư cho tu sửa, nâng cấp di tích (Căn cứ cách mạng, Địa đạo Giồng Trôm, Chùa Hang, Chùa Ôn Lang…).
Xếp hạng & Công nhận: 3 Di tích Đặc cấp Quốc gia, hàng chục di tích cấp Quốc gia, Tỉnh. 3 Di sản phi vật thể cấp Quốc gia (Đờn ca tài tử, Nghinh Ông, Vía Bà). Hồ sơ Đờn ca tài tử đã được UNESCO công nhận (chung cả nước). Đang dựng hồ sơ xin UNESCO cho “Nghệ thuật Đờn ca tài tử” (bổ sung chi tiết địa phương) và “Văn hóa dừa Bến Tre”.
Bảo tàng & Trưng bày: Bảo tàng Bến Tre được nâng cấp hiện đại. Các điểm di tích xây dựng khu trưng bày, nhà triển lãm, bảng hiệu giải thích bằng 2 ngôn ngữ (Việt – Anh).
Xúc tiến du lịch: Phát triển tour “Hành trình đỏ”, “Văn hóa dừa”, “Đờn ca tài tử trên sông”, “Lễ hội Nghinh Ông”. Đào tạo đội ngũ hướng dẫn viên, nhân viên bảo tàng, nghệ nhân truyền thụ.
Giáo dục & Truyền thông: Nhập chương trình di sản vào giáo dục địa phương. Sản xuất phim tài liệu, sách, bài báo, clip TikTok/Reels/Facebook quảng bá di sản. Cuộc thi “Tôi yêu di sản Bến Tre” hằng năm.
2. Thách thức, khó khăn còn tồn tại:
Đô thị hóa, biến đổi khí hậu: Mở rộng đô thị, xây dựng đường xá, cầu cống, khu công nghiệp đe dọa không gian di tích (bào mòn, chia cắt, ô nhiễm). Bão lũ, xâm nhập mặn, ngập mặn làm hư hỏng di tích kiến trúc gỗ, đất, hầm đạo.
Tế bào di sản phi vật thể già yếu, thiếu người kế thừa: Nhiều nghệ nhân Đờn ca, thủ công, lễ hội đã cao tuổi, qua đời. Giới trẻ ít quan tâm, học nghề do thu nhập thấp, áp lực sống, hấp dẫn bởi văn hóa hiện đại, mạng xã hội. Nguy cơ “mất người, mất nghề, mất lễ hội” rất thực.
Bảo tồn “nguyên vẹn” vs “Phát triển du lịch”: Xung đột giữa việc giữ nguyên trạng di tích (không cho can thiệp) và yêu cầu phục vụ du khách (xây sàn, lối đi, đèn hiệu, nhà vệ sinh, quán ăn). Việc “làm mới” di tích sai kỹ thuật, sai vật liệu (sơn漆, thay gỗ bằng bê tông, thay ngói bằng tôn) làm mất giá trị nguyên bản.
Nguồn lực con người, tài chính hạn chế: Đội ngũ quản lý di tích ở cấp huyện, xã thường兼任, thiếu chuyên môn (kiến trúc, bảo tàng, lưu trữ, du lịch). Kinh phí bảo tồn thường xuyên chỉ đủ sửa chữa nhỏ, không đủ cho các dự án lớn, nghiên cứu khoa học sâu.
Quản lý, khai thác còn rời rạc: Chưa có trung tâm dữ liệu số tập trung về di sản toàn tỉnh. Khai thác du lịch còn tự phát, chưa chuỗi liên kết các điểm di sản thành tuyến route hấp dẫn. Sản phẩm lưu niệm, quà tặng di sản chưa đa dạng, đẹp, chất lượng cao.
VI. Giải Pháp Và Hướng Phát Triển: “Sống Cùng Di Sản, Sáng Tạo Tương Lai”
Để di sản văn hóa Bến Tre không chỉ “sống” trong bảo tàng, trong sách vở mà thực sự “sống” trong cuộc sống hiện đại, phát huy giá trị bền vững, cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp:
1. Hoàn thiện thể chế, chính sách, cơ chế quản lý chuyên nghiệp:
Xây dựng Luật/Điều례/Qui chế bảo tồn di sản tại địa phương cụ thể, chi tiết, có chế tài xử phạt vi phạm (xâm phạm, sửa chữa sai quy trình, buôn bán di vật trái phép).
Thiết lập Cơ quan quản lý di sản chuyên nghiệp tại cấp tỉnh (Sở VHTTDL trực thuộc hoặc Trung tâm Bảo tồn Di sản), cấp huyện có chuyên viên chuyên trách. Tuyển dụng, đào tạo nhân lực chuyên ngành: Kiến trúc sư di tích, Nhà quản trị di sản, Nhà nghiên cứu văn hóa, Kỹ thuật viên bảo tàng, Hướng dẫn viên chuyên nghiệp.
Cơ chế xã hội hóa, đa nguồn vốn: Kêu gọi ODA, quỹ quốc tế (UNESCO, JICA, AFD…), vốn tư nhân (CSR của doanh nghiệp), crowdfunding, bán vé tham quan, dịch vụ đi kèm. Tạo quỹ bảo tồn di sản tỉnh.
2. Chuyển đổi số & Công nghệ 4.0 trong bảo tồn – Xúc tiến:
Xây dựng Kho dữ liệu số Di sản Bến Tre (Digital Heritage Database): 3D scan di tích, di vật; VR/AR tái hiện không gian di tích (vd: đi trong hầm đạo Giồng Trôm qua VR, xem chế tác kẹo dừa qua AR), App di động hướng dẫn du lịch thông minh, QR code tại di tích đa ngôn ngữ.
Digital Twin (Bản sao số) cho các di tích cấp cao để giám sát trạng thái, mô phỏng rủi ro (lũ, cháy, động đất), lập kế hoạch bảo tồn khoa học.
Sáng tạo nội dung Digital Storytelling trên TikTok, YouTube, Reels, Podcast: Kể chuyện di sản bằng ngôn ngữ Gen Z (ngắn gọn, cảm xúc, hình ảnh đẹp, nhạc nền Đờn ca remix hiện đại).
3. Chiến lược “Giáo dục di sản” (Heritage Education) triệt để:
Chính thức đưa nội dung di sản địa phương vào Chương trình GDPT, Hoạt động trải nghiệm, Ngoại khóa mọi cấp học (Tiểu học -> ĐH/CĐ). Biên soạn giáo材料, sách truyện tranh, game bài di sản.
Tổ chức Trại hè/Trại đông “Thám tử di sản”, “Người kế thừa trẻ”: Học sinh trải nghiệm thực tế: đào hầm mô phỏng, học chơi Đờn ca, làm kẹo dừa, dệt chiếu, làm hướng dẫn viên nhỏ.
Xây dựng Mô hình “Trường học – Di tích – Bảo tàng – Làng nghề”: Ký kết MOU hợp tác lâu dài.
4. Phát triển Du lịch Văn hóa Bền vững & Sáng tạo (Creative Tourism):
Thiết kế sản phẩm tour chuyên sâu, trải nghiệm (Experiential Tourism):
Tour “Hành trình Đỏ một ngày”: Căn cứ cách mạng -> Địa đạo Giồng Trôm -> Cây Tre Trắng -> Hát Đờn ca trên ghe ngọn. Có người chứng lịch sử kể chuyện.
Tour “Văn hóa Dừa & Nghề thủ công”: Vườn dừa sinh thái -> Làm kẹo dừa/tết chổi/dệt chiếu -> Ăn trưa nông gia (bún bung, cháo lươn) -> Mua quà tặng.
Tour “Tâm linh – Kiến trúc”: Chùa Hang -> Chùa Ôn Lang -> Nhà thờ Lộc Thạnh -> Chùa Bà (ngày lễ hội).
Tour “Đêm Bến Tre”: Du sông Hàm Luông nghe Đờn ca, ăn ẩm thực đường phố, check-in cầu Hàm Luông sáng đèn.
Xây dựng Thương hiệu “Bến Tre – Vùng đất Di sản”: Logo, slogan, bộ nhận diện thương hiệu thống nhất cho di sản, du lịch, sản phẩm OCOP. Đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ cho “Kẹo dừa Bến Tre”, “Gốm Mỹ Hòa”, “Đờn ca tài tử Bến Tre”, “Lễ hội Nghinh Ông”.
5. Đổi mới mô hình truyền thừa người – cộng đồng (Community-based Transmission):
Chế độ chế độ, chính sách ưu đãi cho Nghệ nhân, Người giữ gìn di sản: Lương hưu, BHYT, tư liệu học nghề, không gian biểu diễn/bán hàng miễn phí, vinh danh định kỳ (Nhà văn hóa, Nghệ nhân ưu tú, Người giữ gìn di sản phi vật thể).
Mô hình “Lớp học tại nhà/Nghề trong làng”: Nghệ nhân dạy trực tiếp tại nhà/làng nghề cho học viên (trẻ em, người lớn, du khách), học phí do địa phương/trung tâm tài trợ một phần. Kết hợp dạy nghề với dạy đạo đức, lịch sử nghề.
Thiết lập Hiệp hội/CLB nghề/Đờn ca/Lễ hội tại cấp xã, huyện, tỉnh hoạt động thực hiệu, tự chủ tài chính, được hỗ trợ không gian, thiết bị.
6. Nghiên cứu khoa học & Hợp tác quốc tế:
Tuyên truyền, khuyến khích đề tài khoa học cấp bộ, cấp tỉnh, cấp trường về di sản Bến Tre (Lịch sử, Văn hóa, Du lịch, Kiến trúc, Ngôn ngữ, Công nghệ bảo tồn).
Hợp tác với Viện Nghiên cứu Văn hóa, Viện Khảo cổ học, Các ĐH (ĐH Văn hóa, ĐH Kiến trúc, ĐH Mở TP.HCM, ĐH Cần Thơ…) để khai quật, bảo tồn, trưng bày khoa học.
Hợp tác quốc tế: Trao đổi kinh nghiệm bảo tồn di sản nước ngập (Vietnam – Hà Lan), di sản phi vật thể (Vietnam – Hàn Quốc, Nhật Bản), công nghệ số (Vietnam – Pháp). Mời chuyên gia UNESCO, ICOMOS, IUCN tham khảo, đánh giá.
7. Quản lý rủi ro & Ứng phó Biến đổi khí hậu:
Lập Kế hoạch ứng phó khẩn cấp cho từng di tích quan trọng (bơm nước, chắn cát, di dời di vật, chống ngập cho hầm đạo, xử lý muối cho kiến trúc gỗ).
Xây dựng Hạ tầng bảo vệ: Hệ thống thoát nước, chắn sóng, rừng phòng hộ bao quanh di tích ven biển/sông.
Bảo hiểm di sản (Di tích, Di vật, Di sản phi vật thể) – mô hình mới cần thử điểm.
VII. Kết Luận: Bến Tre – Nơi Di Sản Chảy Đầy Sống
Di sản văn hóa Bến Tre không phải là một khái niệm trừu tượng, xa xôi. Nó là tiếng gõ mõ trong lễ hội Nghinh Ông vang vọng trên sóng Ba Lai. Nó là tiếng đàn tranh, kìm, nguyệt, song loan trong câu lạc bộ Đờn ca tài tử tại một góc vườn dừa chiều mưa. Nó là mùi thơm nồng nàn của kẹo dừa tan chảy trong lòng bàn tay khách du lịch. Nó là màu nâu đỏ đậm đà của đồ gốm men vừa xuất lò tại làng Mỹ Hòa. Nó là những trang sách sử viết bằng máu xương ở hầm đạo Giồng Trôm, dưới gốc tre trắng Cây Tre. Nó là nụ cười hiền hậu, lời chào hỏi “Mời anh/chị uống ly nước dừa” của người bà con Bến Tre.
Bảo tồn và弘扬 di sản văn hóa Bến Tre, chính là bảo tồn “hồn cốt” của mảnh đất này. Là giữ vững gốc rễ để cây đời phát triển vững chắc. Là biến “kho tàng” thành “nguồn lực” cho phát triển kinh tế – xã hội bền vững, văn hóa sâu đậm, nhân văn đậm đà.
Hành trình gìn giữ và phát huy di sản văn hóa Bến Tre là hành trình dài, đòi hỏi sự đồng lòng, đồng lực, đồng hành của toàn thể chính quyền, chuyên gia, doanh nghiệp, cộng đồng người dân và mỗi du khách đến thăm. Mỗi cá nhân, mỗi tổ chức là một “người gác lại di sản”, là một “kể chuyện viên” (storyteller) lan tỏa giá trị tốt đẹp ấy.
Khi nhìn lên cầu Hàm Luông vươn mình qua dòng sông, hay nhìn xuống vườn dừa xanh mướt từ trên cao, ta thấy Bến Tre không chỉ là “quê hương dừa”, mà là một “bảo tàng văn hóa تحت trời” rộng lớn. Và di sản văn hóa – với những giá trị vật thể và phi vật thể, hữu hình và vô hình – chính là dòng máu chảy trong người, là hơi thở của đất trời, dẫn dắt Bến Tre bước tới tương lai: Hiện đại – Văn minh – Độc đáo – Bền vững.
Hãy đến Bến Tre không chỉ để “check-in”, hãy đến để “cảm nhận”, để “thấu hiểu”, để “yêu thương” và cùng tay gìn giữ di sản văn hóa này cho thế hệ mai sau.