Đền Củi và Đền Ông Hoàng Mười không chỉ đơn thuần là hai công trình kiến trúc tôn giáo hay di tích lịch sử nằm lặng lẽ giữa lòng đất Bắc Giang. Chúng là hai đốm lửa thiêng liêng, là minh chứng sống động cho sự dung hợp hài hòa giữa niềm tin dân gian vào các vị Thánh Tranh – những anh hùng liệt sĩ đã có công dựng nước, giữ nước – với đạo giáo, nho giáo và tín ngưỡng thờ phụng Mẫu, tạo nên một bản giao hưởng văn hóa đặc sắc, riêng biệt. Khám phá hai đền này không phải là một chuyến đi du lịch thông thường, mà là một hành trình “về nguồn”, tìm lại bản sắc dân tộc và cảm nhận hơi thở của lịch sử qua từng ngói cổ, từng trụ gỗ chạm khắc và những làn khói hương bay xa.
Có thể bạn quan tâm: Quán Cafe Đường Phạm Văn Đồng: Những Lựa Chọn Lý Tưởng Cho Làm Việc, Hẹn Hò Và Trò Chuyện
I. Đền Củi: Nét Độc Đáo Của Kiến Trúc “Nhà Sàn” Trên Đất Phẳng
Nằm tại xã Củi, huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang, Đền Củi (còn gọi là Đền Thượng hoặc Đền Cổ Củi) nổi bật ngay từ cái tên và hình dáng kiến trúc độc đáo hiếm thấy ở miền Bắc. Khác với các đền chùa truyền thống thường được xây trên đất bằng, mặt phẳng, Đền Củi được xây theo kiểu nhà sàn, nâng cao khỏi mặt đất khoảng 1,5 – 2 mét. Kiến trúc này gợi nhớ mạnh mẽ đến nhà sàn của đồng bào các dân tộc thiểu số ở vùng cao, nhưng lại xuất hiện ngay trung tâm đồng bằng sông Thái Bình, nơi văn hóa Kinh chiếm ưu thế.
Có thể bạn quan tâm: Cách Làm Trứng Hầm Lá Ngải Thơm Ngon, Mềm Mịn Và Giàu Dinh Dưỡng
Tại sao lại có kiểu nhà sàn ở đây? Các nhà nghiên cứu văn hóa và dân gian giải thích rằng, đây là di sản của người Tày, Nùng di cư từ vùng cao xuống định cư sớm, hoặc là sự thích ứng của người Kinh xưa với địa hình thấp, ngập lụt mùa mưa của vùng đất này xưa kia. Dù nguồn gốc lịch sử cụ thể còn đang được tranh luận, nhưng thực tế kiến trúc nhà sàn đã biến Đền Củi thành một “độc bản” quý giá trong kho tàng di tích Việt Nam.
Có thể bạn quan tâm: Hình Ảnh Hồ Gươm Hà Nội: Nét Đẹp Ngàn Năm Giữa Lòng Thủ Đô
Cổng tam quan của đền được xây bằng gạch, đá, có mái ngói lợp cong lượn mềm mại, dẫn dắt bước chân khách viếng vào sân đền rộng rãi, thoáng đãng. Tiền đường, hậu đường được xây chặt chẽ bằng gỗ lim, gỗ sến quý hiếm, hệ thống cột, đà, kèo, ván được gia công tỉ mỉ, chạm khắc họa tiết rồng, lân, quy, phượng, hoa lá, vân雲… hết sức tinh xảo, thể hiện tay nghề cao siêu của các bậc thầy mộc xưa.
Điểm nhấn khiến ai đến đây cũng phải trầm trồ là hệ thống 64 trụ gỗ tròn to lớn, vuông vức đỡ đỡ mái nhà. Các trụ gỗ này không dùng đinh, không dùng keo mà được nối khớp bằng kỹ thuật “cổm chặt” truyền thống, kiên cố bền bỉ qua hàng trăm năm mưa gió, sấm sét. Mái đền lợp ngói vân, cong vát, bo ngạnh lưỡi gà, tạo dáng vẻ uy nghiêm, cổ kính. Toàn bộ cấu trúc đền không sử dụng một cái đinh sắt nào, đây là đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc dân gian Việt Nam: “Không đinh, không sơn, mà nhà đứng vững trăm năm”.
Bên trong Hậu cung, nơi thờ vị Thánh Tranh chính là Vương Tế Công (tức vua Lê Đại Hành – Lê Hoàn), không gian thiêng liêng, trang trọng. Phần thờ cúng được bố trí theo nghi thức cung đình: ngai vàng, bệ ngai, bàn thờ gỗ sơn son mài vàng, hàng ngàn đỏ, đối câu khắc chữ Hán – Nôm ca ngợi công đức vị vua. Hai bên thờ các vị Tướng quân, mandarin dưới triều Early Lê. Không khí trong đền lắng đọng, mùi hương thơm lan tỏa, khiến người đến viếng không tự chủ được cảm giác kính sợ, trang trọng.
II. Đền Ông Hoàng Mười: Dấu Ấn Của Vị Vua Thiếu Niên Và Bi Kịch Lịch Sử
Chỉ cách Đền Củi một đoạn đường không xa, tại xã Võ Tranh, huyện Lục Ngạn (thuộc khu di tích Đền Củi – Đền Ông Hoàng Mười được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia năm 2016), nằm Đền Ông Hoàng Mười – nơi thờ phụng Vua Lê Trung Tông (Lê Long Việt).
Lê Long Việt là con trai thứ ba của vua Lê Đại Hành, được立为 thái tử sau khi anh trai Lê Long Kính qua đời. Vua trị vì cực kỳ ngắn ngủi, chỉ 3 ngày (từ ngày 15 đến 17 tháng 3 năm 1005 theo lịch âm) rồi bị em trai là Lê Long Đĩnh (vua Lê Ngọa Triều) ám sát trong cung. Dù trị vì ngắn, nhưng sử sách ghi nhận ông là một vị vua có tài, có đức, được cha mình yêu quý và chọn làm người kế vị. Bi kịch của ông trở thành một trong những trang sử bi tráng, đau lòng nhất lịch sử Việt Nam về quyền lực và anh em đệ huynh.
Đền Ông Hoàng Mười được xây dựng để thờ phụng vị vua thiếu niên này với danh hiệu “Ông Hoàng Mười” (theo thứ tự trong gia phả hoặc truyền thuyết địa phương gọi là vị hoàng tử thứ mười). Kiến trúc đền Ông Hoàng Mười mang nét điển hình của đền thờ vua chúa thời hậu Lê, nhà Nguyễn: Cổng tam quan, tiền đường, tiền tế, hậu cung. Mái đền lợp ngói vân, cong vát, đầu mái装饰 lưỡng long chầu nguyệt, lông ngư, phượng hoàng… tỉ mỉ, sang trọng.
Đặc biệt, tại Đền Ông Hoàng Mười còn lưu giữ nhiều hán tự, đối câu, bi ký quý giá khắc trên gỗ, đá, ghi lại lịch sử, công đức của vị vua và quá trình tu sửa đền qua các triều đại. Những chiếc bi đá to lớn, vững chãi đứng trước tiền đường như những người chứng sử lặng lẽ, kể cho thế hệ sau nghe về một thời kỳ loạn lạc nhưng cũng đầy hào hùng của nhà Tiền Lê.
Không gian Đền Ông Hoàng Mười mang vẻ đẹp trang trọng, u ám, bi thương phù hợp với số phận vị vua “trị vì ba ngày”. Khói hương ở đây dường như mang theo mùi hương của lòng biết ơn, của nỗi buồn chia cắt và cả khát vọng hòa bình, thống nhất của dân tộc.
III. Mối Quan Hệ “Đền Củi – Đền Ông Hoàng Mười”: Cha – Con, Trước – Sau, Nguyên – Thủy
Hai đền Củi và Đền Ông Hoàng Mười không tồn tại tách biệt. Chúng hình thành một cặp đền đôi (Đền cha – Đền con, Đền vua cha – Đền vua con) gắn liền nhau về mặt lịch sử, tín ngưỡng và không gian địa lý. Vua Lê Đại Hành (thờ ở Đền Củi) là người khai sáng nền độc lập, thống nhất đất nước sau nghìn năm Bắc thuộc, đặt nền móng cho nhà Tiền Lê. Vua Lê Trung Tông (thờ ở Đền Ông Hoàng Mười) là người kế vị trực tiếp, mang trong mình huyết thống và sứ mệnh tiếp nối sự nghiệp cha ông, dù số phận không ban cho ông thời gian.
Người dân địa phương và các vị quan xưa thường có câu: “Đi Đền Củi không về Đền Ông Hoàng Mười thì chưa tròn đạo”. Việc viếng hai đền cùng một lúc thể hiện triết lý “Uống nước nhớ nguồn”, tôn vinh cả cha lẫn con, cả người dựng nước lẫn người kế vị (dù bi kịch). Điều này phản ánh tư duy đạo đức, nhân cách sâu sắc của người Việt: biết ơn không phân biệt thành bại, vinh thê hay bi kịch.
Khoảng cách giữa hai đền chỉ khoảng vài cây số (khoảng 2-3 km), nối liền bởi những con đường làng quê bình yên, ruộng lúa xanh mướt, dòng suối trong veo. Hành trình đi từ Đền Củi sang Đền Ông Hoàng Mười như một đường dây liên kết quá khứ và hiện tại, cha và con, thắng lợi và bi thương. Nhiều đoàn khách, hội nhóm thường tổ chức lễ viếng chung, dâng hương ở cả hai đền trong một ngày, cầu mong an lành, mưa thuận gió hòa, gia đạo bình an.
IV. Di Tích Lịch Sử – Văn Hóa Cấp Quốc Gia: Giá Trị Đa Diện
Ngày 25 tháng 1 năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 210/QĐ-BVHTTDL công nhận cụm di tích Đền Củi – Đền Ông Hoàng Mười tại xã Củi và xã Võ Tranh, huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang là Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia. Sự công nhận này khẳng định giá trị vượt trội của cụm di tích trên ba khía cạnh chính:
Có thể bạn quan tâm: Nhảy Bungee Ở Việt Nam: Những Điểm Đáng Trải Nghiệm Và Kinh Nghiệm An Toàn
1. Giá trị lịch sử: Là bằng chứng vật chất sống động cho thời kỳ nhà Tiền Lê (980 – 1009), thời kỳ chuyển giao quan trọng từ thời kỳ loạn lạc 12 sứ quân sang thời kỳ độc lập, tự chủ vững chắc. Đền Củi gắn liền với vua Lê Đại Hành – anh hùng dân tộc, vị vua đầu tiên của nhà Tiền Lê. Đền Ông Hoàng Mười gắn liền với bi kịch quyền lực nhưng cũng chứng minh chế độ kế vị thái tử đã được thiết lập ngay từ đầu. Cả hai đền đều là nơi lưu giữ ký ức tập thể của dân tộc về những năm tháng dựng nước gian nan.
2. Giá trị kiến trúc – nghệ thuật:
Đền Củi: Là mẫu kiến trúc nhà sàn độc bản, hiếm có tại miền Bắc. Kỹ thuật kết cấu khung gỗ “không đinh, không sơn”, hệ thống trụ cột, kèo, ván chạm khắc tinh xảo đạt đỉnh cao nghệ thuật mộc thời hậu Lê – đầu nhà Nguyễn. Bố cục không gian nội thất thờ cúng tuân thủ nghi lễ cung đình, thể hiện sự tôn nghiêm, trật tự.
Đền Ông Hoàng Mười: Là mẫu kiến trúc đền thờ vua chúa tiêu chuẩn, cân đối, hài hòa. Nghệ thuật chạm khắc gỗ, đá, gạch men, sơn son mài vàng đạt trình độ cao, phản ánh gu thẩm mỹ và tay nghề nghề thủ công truyền thống bậc thầy.
3. Giá trị văn hóa phi vật thể (Tín ngưỡng, Lễ hội):
Cụm di tích là trung tâm của Lễ hội Đền Củi – Đền Ông Hoàng Mười diễn ra hàng năm vào các ngày 15, 16, 17 tháng 3 âm lịch (ngày giỗ vua Lê Đại Hành và ngày mất của vua Lê Trung Tông). Đây là lễ hội lớn nhất vùng Lục Ngạn, thu hút hàng chục ngàn người dân các tỉnh lân cận và du khách xa xôi về tham dự.
Lễ hội bao gồm hai phần: Phần lễ (lễ tế, dâng hương, lễ ruột bát, lễ hát chèo, lễ múa(flag dance)…) diễn ra trang trọng, tuân thủ nghi thức cổ truyền; Phần hội sôi động với các trò chơi dân gian: đua thuyền, kéo co,ném còn, đá cầu, đấu gà, chèo thuyền… và các gian hàng văn hóa, ẩm thực đặc sản (chả rươi, bánh chưng gù, rượu cần, trà Shan tuyết…).
Lễ hội không chỉ là dịp tưởng niệm anh hùng, mà là thời điểm cộng đồng gắn kết, truyền thừa giá trị đạo đức “Uống nước nhớ nguồn”, giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ. Nó là không gian biểu diễn, tái hiện các giá trị văn hóa dân gian: hát chèo, quan họ, sli, luồn… của người Kinh, Tày, Nùng, Sán Chay sinh sống tại đây. Sự dung hợp văn hóa đa dân tộc tại lễ hội chính là bản sắc đặc trưng của vùng đất này.
V. Bối Cảnh Thiên Nhiên Và Con Người: Hồn Của Đất Lục Ngạn
Không thể nói về Đền Củi và Đền Ông Hoàng Mười mà không nhắc đến bối cảnh thiên nhiên bao quanh. Cụm di tích nằm chôn mình ở một vị trí “phong thủy” đẹp mắt: Phía sau lưng chừng núi Cao Sơn (hay núi Voi) vươn dài như một con rồng xanh che chở; Phía trước mặt là đồng bằng lúa thôn xóm yên bình, dòng sông Lục Nam (sông Thương chi nhánh) uốn lượn mang phù sa bồi đắp. Không khí trong lành, mát mẻ quanh năm.
Đến đây vào mùa lúa chín (tháng 9, 10 dương lịch), du khách sẽ ngập ngập trước biển lúa vàng ươm bên đường đi đền, hít hà mùi lúa chín nồng nàn pha lẫn hương sen, hương thảo mộc. Vào mùa xuân, lễ hội bùng nổ, cờ hiệu phấp phới, tiếng trống chiêng rộn rã vang vọng khắp đồi núi, đánh thức đất trời.
Nhưng hồn cốt của đền không chỉ là gỗ đá, ngói ván, mà là con người. Là những người gác đền già cả, da đen nẻ nát vì nắng mưa, nhưng ánh mắt sáng lên khi kể về lịch sử đền, về các vị vua, về phép màu linh thiêng. Là những bà mẹ, chị em làng xã dậy sớm chuẩn bị mâm cỗ, bánh chưng, trà nước để tiếp đón khách viếng từ sớm mai. Là những nghệ nhân chèo, quan họ hát lên tiếng hát quê hương ngay sân đền. Là những đứa trẻ chạy nhảy dưới bóng cây cổ thụ, không biết lịch sử nhưng biết đền là nơi thiêng, là nơi vui.
Câu chuyện về ông già gác đền Đền Củi thường được kể: Mỗi sáng sớm, ông mở cửa đền, quét dọn sạch sẽ, thắp hương, đọc kinh, cầu cho “mưa thuận gió hòa, nước bình dân an”. Ông bảo: “Đền là của dân, của nước. Gác đền là gác gốc, gác tổ. Cha ông gác, ông gác, con cháu sẽ gác tiếp. Lửa hương không bao giờ tắt.” Cái tâm thế đó mới là điều thiêng liêng nhất, bền vững nhất.
VI. Thách Thức Và Cơ Hội Trong Bảo Tồn, Phát Triển
Mặc dù được xếp hạng Di tích cấp Quốc gia và là điểm du lịch văn hóa, tín ngưỡng hấp dẫn, nhưng cụm di tích Đền Củi – Đền Ông Hoàng Mười vẫn đối mặt với không ít thách thức trong bảo tồn và phát triển bền vững:
- Bảo tồn kiến trúc: Kiến trúc gỗ nhà sàn của Đền Củi cực kỳ nhạy cảm với thời tiết, mối mọt, cháy nổ và sự xuống cấp tự nhiên của vật liệu. Việc tu sửa, bảo tồn phải tuân thủ nguyên tắc “giữ nguyên nguyên trạng”, sử dụng vật liệu, kỹ thuật truyền thống, đòi hỏi kinh phí lớn và tay nghề cao (nghề mộc cổ truyền đang dần mất truyền thừa).
- Quản lý du lịch – lễ hội: Số lượng khách đến viếng, đặc biệt dịp lễ hội và Tết Nguyên đán rất lớn, gây áp lực lên cơ sở hạ tầng (đường vào, chỗ đỗ xe, nhà vệ sinh, điện nước), môi trường (rác thải, khói hương, khói pháo hoa) và trật tự, an ninh. Việc khai thác du lịch chưa chuyên nghiệp, dịch vụ lưu trú, ăn uống xung quanh chưa đồng bộ, chất lượng.
- Nghiên cứu và Công tác nghiên cứu khoa học về lịch sử, kiến trúc, văn hóa, dân tộc học tại cụm di tích còn chưa sâu, chưa hệ thống. Việc biên soạn tài liệu, bảng hiệu, giải thích viên, ứng dụng công nghệ số (VR, AR, audio guide) để phục vụ du khách và giáo dục vẫn còn hạn chế.
- Trật tự tín ngưỡng: Tình trạng mê tín, dị đoan, bán bùa, bán may mắn, bói toán… xuất hiện quanh khu vực đền dịp lễ hội vẫn còn tồn tại, làm mất đi tính thiêng liêng, văn minh của tín ngưỡng Thánh Tranh.
Tuy nhiên, cơ hội rất lớn đang mở ra:
Xu hướng du lịch văn hóa, du lịch tâm linh, du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng đang phát triển mạnh. Cụm di tích có đủ yếu tố: di tích lịch sử cấp Quốc gia, kiến trúc độc đáo, lễ hội lớn, văn hóa dân tộc đa dạng, thiên nhiên đẹp, đặc sản ngon, con người hiền hậu.
Chương trình mục tiêu Quốc gia về văn hóa, du lịch và sự chú trọng của tỉnh Bắc Giang, huyện Lục Ngạn vào phát triển du lịch Lục Ngạn (kết nối với Yên Tử, Vinh Nghiem, Khe Rỗ, Suối Mỏ…) tạo động lực đầu tư cơ sở hạ tầng, nâng cao năng lực quản lý.
Sáng tạo nội dung: Xây dựng các tour trải nghiệm: “Hành trình vua Lê Đại Hành”, “Tìm hiểu kiến trúc nhà sàn Đền Củi”, “Học chèo, học quan họ tại đền”, “Nấu ăn dân tộc”, “Trải nghiệm gác đền một ngày”… sẽ tăng giá trị trải nghiệm, giữ chân khách lâu hơn.
Số hóa di sản: Xây dựng kho dữ liệu số 3D cho hai đền, tour ảo, game di sản, ứng dụng di động hướng dẫn… giúp bảo tồn dữ liệu và lan tỏa hình ảnh đến cộng đồng rộng lớn, đặc biệt là giới trẻ.
VII. Kết Luận: Ngọn Lửa Hương Bao Thế Kỷ
Đền Củi và Đền Ông Hoàng Mười không phải là những di tích “chết” trưng bày trong bảo tàng. Chúng đang “sống”, “thở” và “đập” nhịp cùng với cuộc sống hàng ngày của người dân Lục Ngạn và lòng biết ơn của dân tộc Việt Nam.
Đứng trước hệ thống 64 trụ gỗ tròn của Đền Củi, sờ nắm cảm nhận vân gỗ mài mòn bởi thời gian, ta hiểu được sự kiên cường, bền bỉ, khéo léo của tổ tiên. Đứng trước bi ký Đền Ông Hoàng Mười, đọc những hàng chữ Hán Nom mờ med vì mưa gió, ta cảm nhận được bi tráng của lịch sử, sự ngắn ngủi của quyền lực và sự vĩnh cửu của lòng biết ơn.
Hai đền này là hai trang sử khắc trên gỗ và đá, nhưng quan trọng hơn, chúng được khắc sâu trong trái tim người dân. Mỗi làn khói hương bay lên từ lò hương hai đền mỗi sáng sớm, mỗi tiếng trống chiêng vọng xa dịp lễ hội, mỗi bước chân người viếng đến từ sớm mai… đều là lời khẳng định: Dân tộc ta không bao giờ quên những người đã có công dựng nước, giữ nước. Văn hóa ta không bao giờ mất gốc.
Hành trình đến Đền Củi và Đền Ông Hoàng Mười không kết thúc khi ra cổng đền. Nó tiếp tục trong mỗi người khi mang theo sự bình an, lòng hiếu thảo, tự hào dân tộc và ý thức bảo tồn di sản để truyền lại cho con cháu. Đó là giá trị thực sự, giá trị “vĩnh cửu” mà cụm di tích này dành tặng cho thời đại. Ngọn lửa hương tại Đền Củi và Đền Ông Hoàng Mười sẽ mãi không tắt, soi đường cho những bước chân tìm về nguồn cội.