Ngày Lễ Của Những Người Khác Đời, hay tiếng Tây Ban Nha gọi là Día de los Muertos, là một trong những lễ hội đặc sắc, độc đáo và mang tính nhân văn sâu sắc nhất trên thế giới. Khác hẳn với sự u ám, đau buồn hay nỗi sợ hãi trước cái chết mà nhiều nền văn hóa phương Tây hay phương Đông thường gắn liền, Día de los Muertos là một buổi lễ sôi động, đầy màu sắc, nơi người sống và người chết gặp gỡ nhau trong niềm vui, sự tôn trọng và tình yêu thương. Bài viết này sẽ đưa bạn đi sâu vào cốt lõi của lễ hội này: từ nguồn gốc lịch sử, các nghi thức biểu tượng, ý nghĩa triết học cho đến cách nó được tổ chức ngày nay và vị thế di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Có thể bạn quan tâm: Đại Nam Văn Hiến: Hồi Nhìn Chương Trình “miễn Phí Vé Vào Cổng 2020” – Chiến Lược Tham Quan Du Lịch Trong Bối Cảnh Đặc Biệt
1. “Day of the Dead là gì?” – Định Nghĩa Cốt Lõi Và Sự Hiểu Lầm Phổ Biến
Trước khi đi sâu, cần khẳng định ngay: Ngày Lễ Của Những Người Khác Đời KHÔNG phải là “Halloween phiên bản Mexico”. Đây là sự nhầm lẫn rất phổ biến do cả hai đều diễn ra vào cuối tháng 10, đầu tháng 11 và có hình ảnh xương khô, sọ người. Tuy nhiên, bản chất của chúng đối lập nhau:
- Halloween (31/10): Nguồn gốc từ lễ hội Samhain của người Celt, tập trung vào nỗi sợ hãi trước ma quỷ, ác quỷ, cái chết như một thứ đáng sợ, cần dùng trang phục che giấu để tránh bị quỷ ám.
- Día de los Muertos (1/11 – 2/11): Nguồn gốc từ nền văn hóa bản địa Mexico (Aztec, Maya, Purépecha, Nahua, Totonac) kết hợp với Kitô giáo Công giáo. Cái chết không phải là kết thúc, mà là một giai đoạn tiếp theo của sự tồn tại. Người chết không phải là “ma” cần tránh né, mà là “người thân đã đi trước” cần được đón chào, kỷ niệm và mừng rỡ.
Lễ hội chính thức kéo dài 2 ngày:
Ngày 1 tháng 11 (Día de los Inocentes / Día de los Angelitos): Ngày của những “thiên thần nhỏ” – trẻ em và trẻ sơ sinh đã khuất.
Ngày 2 tháng 11 (Día de los Muertos / Día de los Difuntos): Ngày của người lớn đã khuất.
Tuy nhiên, không khí lễ hội thường bắt đầu từ đêm 31/10 (đêm Halloween) và kéo dài suốt tuần lễ tại nhiều nơi.
Có thể bạn quan tâm: Danh Sách Các Tuyến Xe Buýt Hà Nội: Hướng Dẫn Toàn Diện, Chi Tiết Nhất Cho Người Đi Lại Năm 2024
2. Nguồn Gốc Lịch Sử: Sự Giao Thoa Giữa Cổ Đại Và Hiện Đại
2.1. Nền tảng bản địa: Niềm tin của người Aztec và Mictecacihuatl
Trước khi người Tây Ban Nha đặt chân đến châu Mỹ, các nền văn minh tiền Columbus (đặc biệt là người Aztec/Mexica) đã tổ chức các lễ hội vinh danh cái chết kéo dài một tháng (tháng 9 theo lịch Aztec, tương ứng tháng 8 dương lịch). Trung tâm của lễ hội là nữ thần Mictecacihuatl – “Nữ hoàng xứ sở người chết” (Lady of the Dead), vợ của Mictlantecuhtli, chúa tể Mictlan (xứ sở người chết).
Người Aztec tin rằng linh hồn người chết không bị tiêu diệt mà đi đến Mictlan. Cái chết được xem như một phần tự nhiên của chu trình sống. Họ giữ sọ người chết như chiến lợi phẩm và biểu tượng của sự tái sinh, sử dụng chúng trong các nghi thức. Họ không sợ hãi cái chết mà tôn vinh nó.
2.2. Sự đến来 của người Tây Ban Nha và Kitô giáo Công giáo
Vào thế kỷ 16, khi người Tây Ban Nha xâm lược, họ mang theo Kitô giáo Công giáo và các ngày lễ: Ngày Tất cả các Thánh (All Saints’ Day – 1/11) và Ngày Tất cả các Linh hồn (All Souls’ Day – 2/11).
Thay vì xóa bỏ hoàn toàn niềm tin bản địa (như họ thường làm ở nhiều nơi khác), các nhà truyền giáo và người bản địa đã tạo ra một sự đồng hóa tôn giáo (syncretism) độc đáo. Các nghi thức cổ xưa được “chuyển lịch” để trùng với 1 và 2 tháng 11. Nữ thần Mictecacihuatl dần biến hình thành hình ảnh La Catrina (bà già xương khô mặc áo dài sang trọng) ngày nay. Sự kết hợp này tạo ra Día de los Muertos như chúng ta biết: một hỗn hợp hoàn hảo giữa triết học bản địa và nghi thức Công giáo.
Có thể bạn quan tâm: Danh Lam Thắng Cảnh Việt Nam: Hành Trình Khám Phá Vẻ Đẹp Hùng Vĩ Và Di Sản Thiên Nhiên – Văn Hóa
3. Triết Học Cốt Lõi: “Cái Chết Không Phải Là Kết Thúc”
Điều làm nên sự độc đáo và hấp dẫn của Día de los Muertos là triết lý sống (và chết) cốt lõi: Cái chết là sự tiếp nối, không phải sự ngắt quãng.
Trong tư duy phương Tây hiện đại, cái chết thường là tabu, là sự thất bại của y học, là nỗi đau buồn cần che giấu. Nhưng trong văn hóa Mexico truyền thống, cái chết là một người bạn đồng hành, một giai đoạn tất yếu. Có một câu nói nổi tiếng của tác giả Mexico Octavio Paz: “Người Mexico quen với cái chết, đùa cợt với nó, ôm ấp nó, ngủ cùng nó, đó là một trong những món đồ chơi yêu thích và người tình luôn ở bên cạnh.”
Lễ hội này dạy con người:
1. Chấp nhận cái chết: Giảm bớt nỗi sợ hãi, sống trọn vẹn hơn hiện tại.
2. Kỷ niệm là sự bất tử: Chúng ta chỉ thực sự chết khi không còn ai nhớ đến mình. Việc thiết lập bàn thờ (Ofrenda), kể chuyện, hát ca cho người đã khuất chính là giữ cho họ “sống” tiếp trong trí nhớ tập thể.
3. Hài hước trước bi kịch: Sử dụng hài hước (calaveras – bài thơ hài hước về cái chết, xương khô cười đùa) để giải tỏa nỗi đau và quyền lực của cái chết.
4. Các Yếu Tố Biểu Tượng Không Thể Thiếu (The Iconography)
Một lễ hội Día de los Muertos chuẩn xác là sự tập hợp của nhiều yếu tố biểu tượng, mỗi thứ mang một ý nghĩa sâu sắc.
4.1. Ofrenda (Bàn Thờ/Kệ Cúng) – Trái Tim Của Lễ Hội
Đây là trung tâm của mọi gia đình, công ty, trường học, quảng trường. Ofrenda không phải là nơi “thờ cúng” theo nghĩa sùng bái ma quỷ, mà là bàn tiếp đón khách mời.
Các tầng: Thường có 2, 3 hoặc 7 tầng.
2 tầng: Trời và Đất.
3 tầng: Trời, Đất, Ngục (hoặc Thánh Ba Nhơn).
7 tầng: 7 bước linh hồn phải vượt qua để đến Mictlan (theo tin Aztec) hoặc 7 tội chết (theo Công giáo).
Các vật phẩm bắt buộc (4 yếu tố tự nhiên):
Nước (Water): Chậu nước hoặc ly nước để linh hồn giải khát sau hành trình dài.
Lửa (Fire): Nến (thường là nến sáp ong) thắp sáng đường lối cho linh hồn tìm về. Mỗi nến một linh hồn.
Gió (Wind): Papel Picado (giấy rổ cắt hình) treo rung lên trong gió, biểu thị sự hiện diện của linh hồn và sự mong manh của cuộc sống.
Đất (Earth): Cempasúchil (hoa cúc vạn thọ màu cam/ vàng đậm) và thức ăn. Mùi hương và màu sắc của hoa dẫn dắt linh hồn.
Các vật phẩm khác trên Ofrenda:
Ảnh người quá cố: Đặt ở vị trí cao nhất, trung tâm.
Pan de Muerto (Bánh mì người chết): Bánh tròn, xốp, rắc đường, trang trí xương khô bằng bột bánh. Hình tròn = chu trình sống/chết; xương khô = người đã khuất; giọt nước mắt (đôi khi có) = nỗi buồn.
Calaveras de Azúcar (Kẹo sọ đường): Sọ đường trang trí màu sắc rực rỡ, ghi tên người chết (hoặc người sống để đùa). Biểu tượng cho sự ngọt ngào của cuộc sống và sự hiện diện của cái chết.
Món ăn/thức uống yêu thích: Taco, mole, tequila, mezcal, soda, thuốc lá… Những gì người quá cố yêu thích khi còn sống.
Muối: Biểu tượng sự thanh khiết, ngăn chặn linh hồn bị hư hỏng trên đường đi.
Chó (thường là xương chó gốm hoặc hình ảnh chó Xoloitzcuintle): Theo tin Aztec, chó Xolo giúp linh hồn băng qua sông Chiconahuapan để đến Mictlan.
4.2. Cempasúchil (Hoa Cúc Vạn Thọ) – “Hoa Của Người Chết”
Hoa cúc vạn thọ màu cam rực (tagetes erecta) là biểu tượng nhận diện nhất. Người Mexico tin rằng mùi hương mạnh mẽ và màu sắc rực rỡ của hoa tạo ra một con đường (tapete) dẫn dắt linh hồn từ العالم của người chết trở về thế gian. Mọi nơi, từ nghĩa trang, đường phố, cửa nhà đến bàn thờ đều trải đầy cánh hoa này.
4.3. La Catrina – Biểu Tượng Văn Hóa Quốc Gia
Hình ảnh một bộ xương khô nữ mặc chiếc mũ to đính hoa, trang phục thời Porfiriato (cuối thế kỷ 19) là biểu tượng đẳng cấp của Día de los Muertos.
Nguồn gốc: Được vẽ bởi họa sĩ José Guadalupe Posada đầu thế kỷ 20 với tên gọi “La Calavera Garbancera”. “Garbancera” chỉ người bản địa giả vờ người châu Âu, phủ nhận nguồn gốc, bôi trắng da, mặc áo vest. Posada châm biếm: “Dù giàu có hay nghèo nàn, trắng hay đen, cuối cùng chúng ta đều chỉ là xương khô.”
Định hình bởi Diego Rivera: Họa sĩ vẽ tranh tường nổi tiếng Diego Rivera (chồng Frida Kahlo) đã vẽ lại hình ảnh này trong tác phẩm “Dream of a Sunday Afternoon in Alameda Central” (1947), đặt tên là La Catrina (Catrin = đàn ông sang trọng, điệu đà). Từ đó, Catrina trở thành đại sứ của cái chết: sang trọng, bình thản, và công bằng.
4.4. Calaveras Literarias (Bài Thơ Sọ Người) – Hài Hước Trí Tuệ
Đây là thể thơ hài hước, châm biếm, viết dưới dạng thiệp hoặc bài báo vào dịp lễ hội. Nội dung thường “dự đoán” cái chết của các chính trị sĩ, nghệ sĩ, người nổi tiếng (hoặc bạn bè, đồng nghiệp) một cách hóm hỉnh, nhẹ nhàng. Ví dụ: “Sợ chết đã đến đón ông Trumps / Nhìn tóc vàng óng ả / Nghĩ là hoa cúc vạn thọ / Bỏ qua không dám chạm.” Đây là cách người Mexico “giết chết” cái chết bằng tiếng cười.
Có thể bạn quan tâm: Hồ Con Rùa Nằm Ở Đâu? Khám Phá Toàn Diện Vị Trí, Lịch Sử Và Giá Trị Của Biểu Tượng Hà Nội
4.5. Xương Khô (Calacas) Và Trang Phục
Xương khô xuất hiện khắp nơi: tượng gốm, tranh vẽ, bánh kẹo, trang phục. Chúng không bao giờ có vẻ kinh dị. Chúng cười, nhảy múa, chơi guitar, uống rượu, cưỡi xe, làm nghề… Thông điệp: Cái chết cũng vui tươi, cũng làm những việc bình thường. Người tham gia lễ hội thường trang điểm mặt thành “sọ người” (Catrina makeup) – nửa mặt người, nửa mặt xương, hoặc toàn bộ mặt xương với hoa trang trí. Đây không phải mặt nạ che giấu (như Halloween), mà là cách tôn vinh cái chết, biến nó thành nghệ thuật trên chính cơ thể mình.
5. Không Gian Lễ Hội: Từ Gia Đình Ra Nghĩa Trang, Từ Particular Đến Công Cộng
5.1. Tại Gia (Private Ofrenda)
Đây là không gian thiêng liêng, riêng tư nhất. Gia đình dành nhiều ngày chuẩn bị. Đêm 1/11 và 2/11, cả gia đình ngồi chung quanh bàn thờ, thắp nến, cầu nguyện, chia sẻ kỷ niệm, ăn uống cùng “khách mời”. Không khí ấm áp, teamwork, chữa lành.
5.2. Tại Nghĩa Trang (Panteones) – Đỉnh Cao Của Sự Giao Thoa
Đây là hình ảnh đẹp nhất, cảm động nhất của lễ hội. Vào ban ngày và đêm 1, 2/11, người Mexico đổ xô đến nghĩa trang.
Họ lau chùi, sơn lại mộ, trồng hoa, treo papel picado.
Mang theo ghế ngồi, chăn, thức ăn, nhạc cụ (guitar, violin, loa) đến “cắm trại” bên mộ người thân suốt đêm.
Ăn uống, hát hát, kể chuyện, khóc cười bên cạnh người đã khuất. Nghĩa trang biến thành công viên, thành bữa tiệc chung. Ran hàn gắn kết thế hệ.
5.3. Công Cộng: Parade, Triển Lãm, Lễ Hội Đường Phố
Từ những năm gần đây (đặc biệt sau bộ phim Spectre của James Bond 2015 quay cảnh parade tại Mexico City – một sự kiện thực tế được tổ chức lấy cảm hứng từ phim), các parade lớn (Desfile de Día de Muertos) tại Mexico City, Oaxaca, Guadalajara, Michoacán… thu hút hàng triệu du khách.
Xe hoa khổng lồ, diễn viên trang điểm Catrina, nhảy múa trên đường phố.
Triển lãm Ofrenda khổng lồ tại Zócalo (quảng trường chính Mexico City) hoặc các bảo tàng.
Lễ hội nến (Noche de Luces) tại các khu dân cư bản địa như Janitzio (Michoacán), Mixquic (Mexico City) – nơi giữ gìn nghi thức nguyên thủy nhất.
6. Đặc Sắc Theo Vùng Miền: Sự Đa Dạng Trong Sự Thống Nhất
Mexico là quốc gia đa dân tộc, Día de los Muertos thể hiện rõ nét từng vùng:
- Michoacán (Janitzio, Pátzcuaro): Nổi tiếng với nghi thức Noche de los Muertos (Đêm người chết) ngày 1/11. Người dân dân tộc Purépecha chèo thuyền đến đảo Janitzio, thắp hàng ngàn nến trên mộ, hát ca truyền thống, cầu nguyện cả đêm. Không gian huyền bí, thiêng liêng nhất.
- Oaxaca: Vùng đất của người Zapotec và Mixtec. Lễ hội rất sôi động với Comparsas (đoàn diễu hành mặt nạ, trang phục truyền thống qua các phố xá), tapetes de arena (thảm cát màu tạo hình trên đường), và ẩm thực đặc trưng (mole negro, chapulines – châu chấu chiên).
- Mexico City (CDMX): Hiện đại, quy mô lớn, kết hợp truyền thống và nghệ thuật đương đại. Parade lớn, Ofrenda khổng lồ tại Zócalo, triển lãm tại Museo de Arte Popular, các khu phố như Coyoacán, Xochimilco rất sôi động.
- Yucatán (Hanal Pixán): Người Maya gọi là “Hanal Pixán” (Lễ ăn của linh hồn). Đặc trưng: Mucbipollo (hoặc Pib) – một loại tamale khổng lồ nướng trong hầm đất (pib), bọc lá chuối, nhân thịt heo, gà, đậu, ớt. Ăn cùng xí car (sốt ớt habanero). Nghi thức kéo dài từ 31/10 đến 2/11.
- Puebla, Tlaxcala, Hidalgo: Nổi tiếng với Huehues (người già) – những người đàn ông mặc áo vest cũ, đeo mặt nạ già nua, nhảy múa hài hước qua các nhà xin quà/ tiền, biểu diễn kịch hài về cái chết.
7. Được Công Nhận Là Di Sản Văn Hóa Phi Vật Thể Của Nhân Loại (UNESCO)
Năm 2003, UNESCO chính thức ghi danh “Día de los Muertos: Lễ hội bản địa dành cho người chết” vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể Đại diện của Nhân loại (Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity).
Lý do UNESCO ghi nhận:
1. Tính đại diện: Là biểu tượng mạnh mẽ nhất của bản sắc văn hóa Mexico.
2. Tính cộng đồng: Được truyền承, tái tạo liên tục bởi các cộng đồng bản địa và cộng đồng Mexico nói chung.
3. Chức năng xã hội: Khẳng định vai trò của trí nhớ, gắn kết gia đình, cộng đồng, tôn trọng sự đa dạng văn hóa.
4. Sự đồng hóa độc đáo: Minh chứng sống động cho sự hội tụ hòa hợp giữa niềm tin bản địa tiền Columbus và Kitô giáo Công giáo.
Việc ghi danh này không chỉ vinh danh mà còn tạo áp lực và động lực để Mexico bảo vệ tính xác thực của lễ hội trước làn sóng thương mại hóa và du lịch hóa quá mức.
8. Día de los Muertos Trong Nghệ Thuật, Điện Ảnh Và Văn Hóa Đối Ngoại
Lễ hội này đã vượt ra khỏi biên giới Mexico, trở thành cảm hứng bất tận cho nghệ thuật toàn cầu:
- Điện ảnh:
- Coco (2017 – Pixar/Disney): Tác phẩm animation xuất sắc nhất, tái hiện chính xác, tử tế, cảm động nhất về Ofrenda, alebrijes (thần thú dẫn đường), triết lý “kỷ niệm giữ cho người chết sống mãi”. Đã giúp thế giới hiểu đúng bản chất lễ hội.
- The Book of Life (2014): Phong cách hình ảnh rực rỡ, hài hước, kể chuyện tình qua thế giới người chết.
- Spectre (2015 – James Bond): Cảnh mở đầu parade sọ người tại Mexico City (thực tế chưa có parade quy mô đó trước phim, nhưng phim đã kích hoạt việc tổ chức parade thực tế hàng năm sau đó).
- Nghệ thuật thị giác: Frida Kahlo, Diego Rivera, José Guadalupe Posada, các nghệ sĩ đường phố hiện đại… đều lấy cảm hứng từ hình ảnh xương khô, hoa cúc, Catrina.
- Thời trang & Thiết kế: Các thương hiệu lớn (Nike, Vans, Dior, Mac Cosmetics…) thường ra bộ sưu tập giới hạn chủ đề Día de los Muertos (thường gây tranh cãi về văn hóa chiếm đoạt – cultural appropriation nếu không tôn trọng ngữ cảnh).
- Du lịch: Thu hút hàng triệu du khách quốc tế mỗi năm, trở thành “ngân hàng” kinh tế lớn cho Mexico nhưng cũng đặt ra thách thức về bảo tồn.
9. Thách Thức Hiện Đại: Giữa Bảo Tồn Và Thương Mại Hóa
Mặc dù được yêu thích trên toàn cầu, Día de los Muertos đang đối mặt với những căng thẳng:
- Văn hóa chiếm đoạt (Cultural Appropriation) vs. Trân trọng (Appreciation): Nhiều người ngoại quốc (đặc biệt tại Mỹ, Âu) mặc trang phục Catrina, trang điểm sọ người vào Halloween mà không hiểu ý nghĩa, biến lễ hội thiêng liêng thành trang phục hóa trang. Việc bán đồ trang trí “Day of the Dead” đại trà, làm rخي, mất ý nghĩa tại các siêu thị lớn cũng là vấn đề.
- Du lịch hóa quá mức (Overtourism): Tại Janitzio, Mixquic, Oaxaca, sự xuất hiện của hàng nghìn du khách chụp ảnh, quay video, ồn ào làm mất đi sự thiêng liêng, riêng tư của nghi thức cầu nguyện đêm. Cộng đồng bản địa đôi khi cảm thấy bị xâm phạm.
- Mất gốc truyền thống: Thế hệ trẻ tại thành phố lớn có xu hướng chỉ xem trọng mặt vẻ đẹp, Instagram, party, quên đi việc thiết lập Ofrenda tại nhà, thăm mộ, cầu nguyện và kể chuyện cho con cháu nghe.
- Biến đổi khí hậu: Hoa Cempasúchil nở sớm/muộn, thời tiết bất thường ảnh hưởng đến nông nghiệp sản xuất hoa và thức ăn lễ hội.
Giải pháp: Giáo dục tại trường học (bắt buộc làm Ofrenda, viết Calaveras), truyền thông đúng đắn, quy định du lịch bền vững tại các điểm thiêng liêng, hỗ trợ người thủ công nghề làm đồ thủ công truyền thống (giấy rổ, kẹo sọ, nến, tượng gốm) để giữ chân nghề.
10. Hướng Dẫn Trải Nghiệm Día de los Muertos Có Ý Thức (Cho Du Khách/Người Quan Sát)
Nếu bạn có cơ hội đến Mexico hoặc tham gia các sự kiện纪念 này ở nơi khác, hãy nhớ:
- Hiểu trước khi làm: Đọc sách, xem phim tài liệu, hỏi người địa phương về ý nghĩa Ofrenda, Cempasúchil, Catrina. Đừng chỉ chụp ảnh check-in.
- Tôn trọng không gian thiêng liêng: Tại nghĩa trang hoặc nhà người địa phương: xin phép trước khi chụp ảnh (đặc biệt cận cảnh người cầu nguyện, khóc lóc). Không chạm vào đồ cúng, không bước lên mộ, không cười to, ồn ào.
- Hỗ trợ kinh tế địa phương: Mua đồ thủ công (Papel Picado, kẹo sọ, hoa, bánh Pan de Muerto, tượng Catrina gốm) trực tiếp từ nghệ nhân, chợ truyền thống thay vì mua hàng công nghiệp nhập khẩu Trung Quốc tại siêu thị.
- Tham gia đúng cách: Nếu được mời tham gia Ofrenda gia đình: mang theo một món ăn/đồ uống người quá cố yêu thích (hoặc nến, hoa), tham gia cầu nguyện/khóc cười cùng họ. Đừng chỉ đứng nhìn như xem vở kịch.
- Phân biệt rõ Halloween và Día de los Muertos: Đừng mặc trang phục “sexy Catrina” hoặc “scary skeleton” vào Halloween và nói đó là Day of the Dead. Hãy trang điểm Catrina trang trọng, nghệ thuật vào đúng ngày 1, 2/11 nếu muốn trải nghiệm.
11. Kết Luận: Bài Học Bất Tử Cho Nhân Loại
Día de los Muertos – Ngày Lễ Của Những Người Khác Đời không chỉ là một lễ hội của người Mexico. Nó là một bài học triết học nhân loại về cách đối mặt với sự vĩnh viễn.
Nó dạy chúng ta rằng: Yêu thương không chết đi khi người yêu rời đi. Nó sống mãi trong một bát mole nóng hổi đặt trên bàn thờ, trong mùi hương hoa cúc vạn thọ dẫn đường, trong tiếng guitar rung lên bên mộ, trong những bài thơ hài hước châm biếm cái chết, và trong nụ cười trên mặt nạ xương khô trang điểm hoa lá.
Trong một thế giới ngày càng chạy trốn nỗi đau, giấu kín cái chết trong bệnh viện, nhà tang lễ lạnh lẽo, Día de los Muertos mang đến một góc nhìn chữa lành: Hãy mời cái chết ngồi xuống bàn ăn cùng chúng ta. Hãy nói chuyện với nó. Hãy cười với nó. Và hãy nhớ rằng, miễn là chúng ta vẫn còn nhớ, những người đã đi sẽ không bao giờ thực sự khuất.
Đó là lý do Día de los Muertos xứng đáng là Di sản của Nhân loại – một di sản không chỉ thuộc về Mexico, mà thuộc về trái tim bất kỳ ai từng yêu, từng mất mát và từng tìm kiếm ánh sáng trong bóng tối.
¡Vivan los muertos! (Đời sống cho những người đã khuất! – Thường dùng như một lời chào/truyền cảm hứng trong lễ hội, ý nói: Nhờ có cái chết mà cuộc sống mới quý giá).