Dân tộc Choang, thường được gọi chính thức là dân tộc Trương theo cách phiên tự Pinyin của Trung Quốc, là một trong những cộng đồng sắc tộc nổi bật nhất ở miền Nam Trung Quốc. Theo số liệu kiểm kê dân số năm 2020, cả nước có gần 19,57 triệu người Trương, giúp cộng đồng này trở thành dân tộc thiểu số đông nhất của Trung Quốc. Người Choang tập trung chủ yếu tại Quảng Tây, đặc biệt ở các thành phố và thị xã như Nam Ninh, Bắc Hải, Phù Mỹ, Liuzhou, Hà Tỳ, Bách Sắc, Khâm Châu, Phảng Thành Cảng và Vũ Châu. Bên cạnh đó, dân tộc Choang cũng sinh sống rải rác tại Quảng Đông, Vân Nam, Quý Châu, Hồ Nam và một số khu vực khác.
Dân tộc Choang có lịch sử lâu đời, gắn liền với các cộng đồng cư dân vùng núi và thung lũng phía Nam Trung Quốc. Họ có hệ thống ngôn ngữ, âm nhạc, lễ hội, trang phục và lối sống riêng đậm chất. Đặc biệt, nền văn hóa Choang còn có mối liên hệ chặng chẽ với cộng đồng dân tộc thiểu số ở Việt Nam, nhờ giao thương, di cư và sự chung thống của vùng biên giới. Bài viết dưới đây sẽ giới thiệu tổng quan về nguồn gốc, địa bàn cư trú, ngôn ngữ, truyền thống sinh tồn và đời sống hiện đại của dân tộc Choang ở Trung Quốc.
Có thể bạn quan tâm: Đền Cuông – Nghệ Thuật, Tín Ngưỡng Và Điều Thờ Ai?
1. Tên gọi và nhận diện dân tộc Choang
Trong tiếng Việt có nhiều cách ghi tên dân tộc này như Choang, Trương, Chuang hay Zhuang. Trong các văn bản chính thức của Trung Quốc, “Zhuang” là cách ghi theo hệ thống phiên âm Pinyin. Còn tên “Trương” chỉ là một cách Việt hóa, không nên nhầm với họ Trương của người Hán. Người bản địa thường dùng chữ Vahcueng để chỉ chính cộng đồng của mình, mang nghĩa tương đương “người của chúng ta” hoặc “dân chúng tộc chúng ta”.
Về mặt nhân khắp học, người Choang thuộc nhóm sắc tộc Quan Bắc thiểu số có nguồn gốc cổ xưa. Tổ tiên của họ từng sinh sống ở vùng lưu vực sông Lạc, sông Ngô, sông Miêu và các vùng đất thấp phía Nam. Trong sử sách Trung Hoa, họ xuất hiện dưới những tên gọi khác nhau trong các thời kỳ. Vì vậy, việc xác định mọi cộng đồng được gọi là “Choang” trong quá khứ với dân tộc Choang ngày nay không phải lúc nào cũng hoàn toàn đơn giản. Các nhà nghiên cứu thường có những cách diễn giải khác nhau, nhưng đều thừa nhận rằng cộng đồng này có mối liên hệ với các nhóm dân tộc nói tiếng Tai-Kadai đã tồn tại tại Nam Trung Quốc và Đông Nam Á trong nhiều thế kỷ.
Có thể bạn quan tâm: Ẩm Thực 3 Miền Bắc Trung Nam: Hội Tụ Của Núi Rừng, Sông Biển Và Nắng Gió
2. Quá trình hình thành và lịch sử
Lịch sử của dân tộc Choang không thể tách rời khỏi lịch sử các vùng đất phía Nam Trung Quốc. Trong thời kỳ nhà Đường và nhà Tống, khu vực Quảng Tây ngày nay nằm trong vùng ảnh hưởng của nhiều thế lực chính trị. Tiến trình, quan lộc và người Hán từ phương Bắc di cư xuống tăng dần, trong khi các bộ phận cư dân bản địa duy trì làng bản, ruộng lúa và các hệ thống quyền lực địa phương.
Một nhân vật nổi tiếng của lịch sử Choang là Nông Trí Cao. Ông là thủ lĩnh địa phương vào cuối thế kỳ IX, đầu thế kỳ X, từng hoạt động trong khu vực Quảng Tây và chống lại sự xâm nhập của một số thế lực từ phương Bắc. Nông Trí Cao sau này được dân tộc Choang ghi nhận như một vị anh hùng, dù lịch sử về ông vẫn có nhiều góc nhìn. Những nhân vật lịch sử khác cũng thường được kể lại trong văn học dân gian, truyện ngắm tập và lễ tưởng niệm của cộng đồng.
Trong thời kỳ nhà Minh và Thanh, chính quyền Trung Hoa thường phân biệt dân tộc thiểu số với người Hán thông qua hộ tịch, thôn xã và các hệ thống quản lý địa phương. Tuy nhiên, ranh giới giữa “dân tộc tự trị”, “dân bản địa” và “người Hán định cư” tại phía Nam vốn không hoàn toàn rõ ràng. Dân tộc Choang thường bị xếp chung vào nhóm Quan Bắc, chủ yếu là dân tộc thiểu số tự trị.
Một bước chuyển quan trọng diễn ra vào giữa thế kỷ XX khi chính quyền Trung Quốc tiến hành xác định và phân loại các dân tộc thiểu số. Năm 1958, khu tự trị Quảng Tây được thành lập, trở thành khu tự trị cấp tỉnh duy nhất của nước này tính đến hiện nay. Quảng Tây là nơi tập trung lớn nhất của dân tộc Choang, đồng thời cũng có cộng đồng Hán, Tày, Mường, Yao, Hmong và nhiều dân tộc khác cùng sinh sống. Việc xác lập chính sách tự trị giúp cộng đồng Choang có điều kiện thể hiện các khía cạnh văn hóa, ngôn ngữ và giáo dục riêng, nhưng đời sống hằng ngày vẫn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của quá trình hiện đại hóa.
Có thể bạn quan tâm: Đảo Cô Tô Thuộc Huyện Nào? Thông Tin Hành Chính Và Du Lịch
3. Ngôn ngữ và chữ viết Choang
Tiếng Choang là ngôn ngữ chính của dân tộc này, thường được xếp vào nhóm Tai-Kadai. Tiếng Choang có nhiều phương ngữ, trong đó tiếng Trường Bằng và Trường Tuyền thuộc Quảng Tây được sử dụng phổ biến hơn so với một số phương ngữ khác. Ngôn ngữ này có quan hệ gần gũi với tiếng Nùng, Tày, Lê, Thái, Lào và các ngôn ngữ khác trong hệ thống Tai-Kadai. Do đó, dân tộc Choang và các nhóm dân tộc thiểu số tại Việt Nam có thể hiểu hoặc nhận diện một phần những đặc điểm ngôn ngữ chung.
Trong lịch sử, cộng đồng này từng sử dụng nhiều hệ thống chữ. Một hệ thống đáng chú ý là chữ Nông Sáo, hay chữ cổ Choang, xuất hiện trên bia đá, bản khắc và một số văn bản. Loại chữ này phản ánh lịch sử văn hóa lâu dài nhưng không được sử dụng liên tục trong đời sống hiện tại. Hệ thống chữ La tinh hiện nay được hình thành từ những thập niên 1920, ban đầu do các giáo sỹ Công giáo Pháp phát triển. Những khóa học và chính sách tiếp theo của chính quyền sau này đã chuẩn hóa chữ La tinh tiếng Choang.
Ngày nay, chữ La tinh tiếng Choang xuất hiện trên biển báo, báo chí, sách báo, chương trình truyền hình, tài liệu giáo dục và các hoạt động văn hóa cộng đồng. Tuy nhiên, mức độ thành thạo khác nhau rõ rệt giữa các vùng. Người sống ở thành phị thường sử dụng tiếng Quan Thoại, tiếng phương ngữ Hoa hoặc tiếng Anh cùng tiếng Choang. Đối với nhiều người, tiếng Choang vẫn là phương tiện thể hiện sắc thái văn hóa gia đình và niềm tự hào dân tộc.
Một trong những thách thức lớn của ngôn ngữ này là tình trạng phương ngữ không còn được truyền đạt đều đặn ở thế hệ trẻ. Quá trình di cư, hôn nhân liên cộng đồng và áp lực sử dụng tiếng phương ngữ trong trường học, nơi làm việc có thể làm suy giảm khả năng nói tiếng bản ngữ. Vì vậy, việc dạy tiếng Choang, số hóa chữ viết và phát triển văn học, âm nhạc bằng tiếng bản địa có ý nghĩa quan trọng trong công tác bảo tồn bản sắc cộng đồng.
4. Sinh kế và truyền thống cư trú
Dân tộc Choang truyền thống sống tại các thung lũng, đồng bằng phù sa, vùng đồi và núi thấp. Kinh tế nông nghiệp từng giữ vai trò quan trọng, với các loại cây trồng như lúa nếp, lúa nước, ngô, khoai lang, mía và nhiều loại rau quả. Những vùng có nguồn nước thuận lợi thường tập trung vào canh tác lúa nước. Ở vùng núi, cộng đồng có thể kết hợp làm nông, trồng cây công nghiệp, chăn nuôi và khai thác tài nguyên rừng.
Làng Choang truyền thống thường gắn với hệ thống nhà sàn, sân vườn, ao hồ và ruộng lúa. Loại nhà sàn gỗ có tác dụng tận dụng không gian, thuận tiện cho khí hậu ẩm ướt và phù hợp với điều kiện sinh hoạt nông thôn. Tuy nhiên, không phải mọi cộng đồng đều có cùng một kiểu nhà cư trú. Ngày nay, nhiều người sống trong nhà gạch, nhà bê tông hoặc chung cư, trong khi di sản về kiến trúc truyền thống được bảo tồn tại một số làng văn hóa và khu du lịch.
Nghề truyền thống của người Choang khá đa dạng, bao gồm làm nông, thủ công nghệ, rèn thợ kim loại, dệt vải, chế tác trang sức và chơi nhạc cụ truyền thống. Trong các đô thị lớn, người Choang tham gia nhiều lĩnh vực như công nghiệp, xây dựng, thương mại, dịch vụ, giáo dục và du lịch. Quá trình đô thị hóa giúp nhiều gia đình cải thiện thu nhập, nhưng đồng thời làm thay đổi cách cộng đồng gắn kết với đất đai và các nghề truyền thống.
5. Âm nhạc và di sản văn hóa nổi bật
Dân tộc Choang nổi tiếng với hệ thống ca khúc phong phú, trong đó hình tượng Lưu Tam Ca là biểu tượng đặc trưng. Lưu Tam Ca, thường được Hán hóa thành Lưu Tam O, là người nữ được truyền thuyết dân gian ca ngợi vì tài năng, nghệ thuật và tình yêu đã vượt qua sự trói buộc của xã hội phong kiến. Câu chuyện về bà được diễn giải qua ca khúc, múa rối, điện ảnh, sân khấu và biểu diễn nhiều lớp. Bản thân hình tượng Lưu Tam Ca không phải do một cá nhân cụ thể tạo ra mà là sản phẩm tích lũy của nhiều thế hệ dân gian.
Dân ca Choang có nhiều hình thức, bao gồm hát solo, hát đối đáp, hát tập thể và ca khúc kể chuyện. Ở một số khu vực biên giới, người dân bản địa Việt Nam hát những loại dân ca gần với không khí ca khúc của cộng đồng Choang và Nùng. Sự tương đồng này phản ánh lịch sử giao thương và cư trú lâu dài xuyên suốt vùng biên. Tuy vậy, mỗi dân tộc vẫn có những sáng tác, phong cách diễn xướng và ý nghĩa xã hội riêng.
Cùng với ca khúc, sáo và nhạc cụ dân tộc cũng có vai trò quan trọng. Một số nhạc cụ có âm thanh trong trẻo, phù hợp với không gian lễ hội và đời sống cộng đồng. Múa cũng thường được lồng ghép vào hội họi và lễ tế. Người ta có thể nhìn thấy các động tác múa tay, múa khăn, múa mặt nạ và múa phụ nữ gắn với mùa mưa, mùa lễ hội hoặc những điều tưởng về thần linh.
Có thể bạn quan tâm: Phố Ẩm Thực Đêm Bến Tre: Cùng Bạn Khám Phá Những Món Ngon Truyền Thống Giữa Miền Sông Nước
Một di sản khác là văn hóa trống đồng. Trống đồng vừa là nhạc cụ vừa là biểu tượng của quyền lực, tín ngưỡng và vị thế cộng đồng. Vùng Quảng Tây, đặc biệt là khu vực dân tộc Choang ở phía Tây và biên giới, sở hữu nhiều di sản trống đồng nổi tiếng. Năm 2003, văn hóa trống đồng của các cộng đồng tại Trung Quốc và khu vực Đông Nam Á được UNESCO ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ. Trong không gian văn hóa Choang, trống đồng thường xuất hiện trong lễ cầu mùa màng, lễ hội làng và biểu diễn truyền thống.
Nghệ thuật sân khấu cũng phát triển mạnh. Tuồng Choang hay Lưu Thủy là loại hình ca khúc sân khấu truyền thống được phát triển từ ca khúc dân gian. Loại hình này sử dụng chủ yếu là ca khúc, trang phục dân tộc và các món âm nhạc đặc trưng, tạo nên một sân khấu gần gũi với đời sống cộng đồng. Trong bối cảnh du lịch văn hóa và chương trình biểu diễn quốc tế, tuồng Choang được giới thiệu như một phần quan trọng của văn hóa sắc tộc.
6. Lễ hội và tín ngưỡng
Lễ hội là một phần không thể thiếu trong đời sống của dân tộc Choang. Bên cạnh Tết Nguyên Đán, các cộng đồng còn tổ chức lễ hội nông nghiệp, lễ cầu mùa màng và những sự kiện theo lịch âm. Trong số đó, lễ hội Tam Nguyệt thường được liên hệ với ngày thứ ba của tháng ba âm lịch, là dịp cộng đồng vui chơi, hát ca, tụ họp và thể hiện sự gắn kết. Tùy địa phương, lễ hội có thể kéo dài nhiều ngày với hội họi, biểu diễn, trò chơi dân gian và các hoạt động tâm linh.
Tín ngưỡng của người Choang rất đa dạng. Có người thờ tổ tiên, thờ các vị thần bảo vệ làng bản, ruộng lúa hoặc điều làm; cũng có những cộng đồng chịu ảnh hưởng của Phật giáo, Đạo giáo hoặc các tôn giáo khác. Một số cộng đồng có thể đồng thời thực hành đạo Phật, tín ngưỡng dân gian và những lễ thức thờ cúng tổ tiên. Những khác biệt này gắn với địa phương, lịch sử cư trú, giao thông với các vùng miền và quá trình tiếp xúc với nhiều nền văn hóa khác nhau.
7. Trang phục, ẩm thực và đời sống cộng đồng
Trang phục Choang từng có nhiều sắc thái theo vùng miền. Phụ nữ thường mặc áo bảo vai hoặc áo khoác dài kết hợp với quần, khăn đội đầu; trang sức bạc và thêu hoa là những chi tiết phổ biến ở một số cộng đồng. Màu chày, xanh lam, đỏ và các mảng màu tương phản tạo nên nét đặc trưng trong bộ sưu tập y phục. Tuy nhiên, trang phục hiện đại ngày càng đa dạng, đặc biệt ở các thành phố, nơi người dân mặc theo phong cách thời thượng, áo sơ mi, quần tây hoặc trang phục lao động thông thường.
Ẩm thực Choang dựa nhiều vào nông sản địa phương như lúa, ngô, mía, rau lá, nấm và thủy sản. Cơm nếp là một món ăn quan trọng, có thể được ăn thường hoặc dùng trong lễ hội. Một số món đặc trưng thường được nhắc đến là cá nấu dưa chua, thịt nướng, gà nấu, canh bí đỏ, bánh nếp và các loại món chế biến từ mía. Ẩm thực biên giới còn có sự giao thoa rõ rệt giữa công thức của người Choang với món ăn của người Việt, người Nùng và các dân tộc khác tại khu vực Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Tĩnh và Quảng Ninh.
Bữa cơm gia đình thường mang ý nghĩa gắn kết các thế hệ. Khi có khách hoặc dịp lễ hội, người dân chuẩn bị món ăn phong phú, thường có món thịt, cá, rau và cơm. Đây cũng là lúc mọi người tụ họp, kể chuyện và nhắc đến nguồn gốc cũng như tương lai của gia đình. Dân tộc Choang cũng coi trọng quan hệ họ hàng, dòng tộc và cộng đồng làng xóm. Trong bối cảnh di cư đô thị, các hội nhóm đồng hương và tổ chức dân tộc trở thành nơi duy trì tình cảm, lễ hội và sự giúp đỡ lẫn nhau.
8. Mối liên hệ giữa người Choang và Việt Nam
Một đặc điểm quan trọng của dân tộc Choang là mối liên hệ xuyên biên giới. Khu vực biên giới Trung Quốc – Việt Nam có truyền thống giao thương, di cư và giao kết văn hóa lâu dài. Vì vậy, nhiều cộng đồng bản địa hai bên có quan hệ họ hàng hoặc dùng những phương ngữ gần nhau. Một số dân tộc thiểu số ở Việt Nam như Nùng, Tày, Giang Triêu, Lèo và các nhóm khác có nét văn hóa, ngôn ngữ tương ứng với cộng đồng Quan Bắc ở phía Nam Trung Quốc.
Tuy nhiên, không nên đơn giản hóa mọi dân tộc thiểu số Việt Nam thành “người Choang”. Từ “Mường” trong tiếng Việt cũng đang mang nhiều sắc thái lịch sử và xã hội, trong khi các nhóm Nùng, Tày và Lèo có những quá trình hình thành, nhận thức dân tộc và điều kiện lịch sử riêng. Mối liên hệ giữa hai bên biên giới là quan hệ đan xen: vừa có sự tương đồng, vừa có khác biệt.
Sự xuất hiện của các nhóm được gọi là người Trương ở Việt Nam cũng thể hiện tính đa dạng của cư dân vùng biên. Họ thường tập trung ở một số tỉnh phía Bắc và Đông Bắc. Đời sống của họ gắn với làng bản, nông nghiệp, sinh kế gia đình và đôi khi là du lịch cộng đồng. Việc tìm hiểu lịch sử của cộng đồng này cần phân biệt giữa dân cư di cư từ nhiều thời kỳ và các nhóm dân tộc bản địa hình thành tại chỗ.
Bên cạnh đó, sự tương đồng về âm nhạc, ẩm thực, lễ hội và kiến trúc cho thấy các cộng đồng biên giới đã tiếp xúc, ảnh hưởng lẫn nhau trong nhiều thế kỷ. Đây là nguồn tài nguyên quý cho nghiên cứu văn hóa, lịch sử và ngôn ngữ, đồng thời cũng là cầu nối giúp mọi người hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa dân tộc Choang ở Trung Quốc và các cộng đồng bản địa Việt Nam.
9. Dân tộc Choang trong đời sống hiện đại
Ngày nay, dân tộc Choang không sống tách biệt khỏi xã hội Trung Quốc đương đại. Họ tham gia đầy đủ vào các lĩnh vực kinh tế, chính trị, giáo dục, văn hóa và truyền thông. Nhiều người có học vấn cao, làm việc trong các thành phố lớn hoặc đi du học. Sự phát triển của du lịch, truyền thông và kinh doanh giúp tên tuổi Quảng Tây cũng như văn hóa Choang được biết đến rộng rãi hơn.
Tuy nhiên, sự phát triển này cũng tạo ra nhiều thách thức. Khi thế hệ trẻ chuyển đến các thành phố, việc dùng tiếng phương ngữ Hoa và tiếng Quan Thoại có thể làm giảm mức độ sử dụng tiếng Choang trong gia đình. Di sản kiến trúc truyền thống có thể bị thay thế bằng nhà cửa hiện đại. Nhiều lễ hội dân tộc được tổ chức lại theo hướng phục vụ du lịch, làm mất một phần nét tự nhiên và cộng đồng.
Bảo tồn văn hóa không chỉ có nghĩa là giữ cho phong tục xuất hiện trong các sự kiện lớn. Đó còn là duy trì các ca khúc, câu chuyện, phương ngữ và kỹ năng thủ công trong đời sống bình thường. Việc phát triển chương trình giáo dục tiếng bản địa, dùng tiếng Trương trên phương tiện truyền thông, số hóa âm thanh và khuyến khích thanh niên tham gia các nhóm văn nghệ dân tộc đều là những hướng đi đáng chú ý.
10. Giá trị của việc tìm hiểu dân tộc Choang
Tìm hiểu dân tộc Choang ở Trung Quốc không chỉ là tìm hiểu một cộng đồng thiểu số mà còn là cách nhìn sâu vào lịch sử và văn hóa của phía Nam Trung Quốc. Người Choang có những nét đặc trưng riêng về ngôn ngữ, ca khúc, trống đồng, sân khấu, lễ hội và kiến trúc. Đồng thời, lịch sử của họ còn gắn với các bộ phận dân tộc Tai-Kadai, người Nùng, Tày, Thái, Lào và cộng đồng Đông Nam Á.
Dân tộc Choang ngày nay vẫn đang điều chỉnh để thích nghi với hiện đại hóa mà không đánh mất nguồn cội. Với vị thế là dân tộc thiểu số đông nhất của Trung Quốc và dân tộc tự trị chủ lực tại Quảng Tây, họ có ảnh hưởng quan trọng đến sự đa dạng văn hóa của quốc gia. Bản sắc Choang được thể hiện không chỉ trong lễ hội và lễ tế mà còn ở đời sống hằng ngày, trong tiếng nói, bài ca, ký ức cộng đồng và cách mỗi thế hệ tìm về nguồn cội. Sự hiểu biết đúng đắn về họ là nền tảng để góp phần bảo tồn một phần quan trọng của di sản nhân văn châu Á.