Chùa Bốn Mặt – hay còn được người địa phương gọi thân mật là Chùa Bổn Mặt (theo tiếng Khmer: Vihear Buon Mat) – là một trong những ngôi chùa cổ kính, độc đáo và mang đậm bản sắc văn hóa Khmer nổi bật nhất tại tỉnh Sóc Trăng. Nằm ở thôn 3, xã An Mỹ, huyện Châu Thành, cách trung tâm thành phố Sóc Trăng khoảng 10km về phía Nam, chùa không chỉ là nơi thờ phụng, tu tập của tăng ni và người dân Khmer mà còn là một điểm đến du lịch tâm linh hấp dẫn, thu hút lượng lớn du khách từ khắp nơi về viếng, chiêm ngưỡng và tìm hiểu về văn hóa đặc sắc của dân tộc Khmer Nam Bộ.
Có thể bạn quan tâm: Chùa Khải Đoan Buôn Ma Thuột: Dấu Ấn Thời Gian, Hồn Văn Hóa Và Nét Độc Đáo Của Núi Rừng Tây Nguyên
Khác với những ngôi chùa Khmer tráng lệ, lộng lẫy bằng vàng son, màu sơn đỏ rực rỡ như Chùa Dơi (Chùa Chén Kiểu) hay Chùa Bát (Chùa Ma Tộc) ngay tại trung tâm thành phố, Chùa Bốn Mặt mang một vẻ đẹp hoang sơ, bình yên, giản dị nhưng không kém phần thiêng liêng và cổ kính. Tên gọi “Bốn Mặt” gợi lên hình ảnh một ngôi chùa có bốn cửa ra vào hướng về bốn phương trời, biểu tượng cho tư tưởng cởi mở, đón nhận phước lành từ thập phương và lan tỏa pháp âm Phật giáo đến khắp nơi. Bài viết này sẽ đưa bạn đi sâu vào lịch sử hình thành, kiến trúc độc đáo, giá trị văn hóa, tín ngưỡng và những trải nghiệm thực tế khi đến với ngôi chùa đặc biệt này.
Có thể bạn quan tâm: Du Lịch Mộc Châu Tháng 3: Hành Trình Chinh Phục “thiên Đường Hoa” Rực Rỡ Màu Xuân
1. Lịch sử hình thành và sự phát triển qua các thế kỷ
Theo các tài liệu lưu giữ tại chùa và truyền miệng của lão tăng, lão làng, Chùa Bốn Mặt được xây dựng vào năm 1765 (năm Ất Dậu), dưới triều vua Nguyễn Phúc Thuần (triều Nguyễn lords). Ban đầu, chùa chỉ là một ngôi nhà thờ nhỏ, mái lá, khung gỗ, được người dân Khmer tại thôn Bổn Mặt (tên cũ của khu vực) cùng xây dựng để làm nơi tụ tập, nghe kinh và thực hiện các nghi lễ tín ngưỡng cộng đồng.
Có thể bạn quan tâm: Chùa Quán Sứ Mở Cửa Đến Mấy Giờ? Hướng Dẫn Chi Tiết Giờ Hoạt Động, Lịch Lễ, Và Kinh Nghiệm Đi Cér Năm 2024
Quá trình hình thành và phát triển của chùa gắn liền với lịch sử khai phá đất đai của người Khmer ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Những năm đầu, nơi đây còn là vùng đất trũng, ngập nước theo mùa, rậm rạp cây cối, thú dữ. Người Khmer di cư từ các vùng ven biển và ranh giới về định cư, họ mang theo tín ngưỡng Phật giáo Theravada (Tiểu thừa) – tôn giáo truyền thống của dân tộc. Xây dựng chùa là việc làm đầu tiên, quan trọng nhất khi thành lập một thôn xã mới, thể hiện tinh thần “An cư lạc nghiệp” – yên thân vui đạo.
Trải qua hơn 250 năm lịch sử, Chùa Bốn Mặt đã trải qua nhiều lần tu sửa, tu bổ, mở rộng quy mô. Những lần tu sửa lớn có thể nhắc đến:
Năm 1845: Tu sửa chính điện, thay mái lá bằng mái ngói, xây tường gạch.
Năm 1920: Dưới sự chủ trì của Trưởng lão Thạch Sóc (Thiền sư đầu tiên của chùa), chùa được xây dựng lại chính điện bằng gỗ lim, gỗ trắc quý hiếm, kiến trúc theo phong cách Khmer truyền thống chuẩn chỉnh.
Thập niên 1960: Xây thêm nhà thờ tổ, nhà khách, kiống tháp (stupa) chứa xác xá các vị Trưởng lão quá khứ.
Sau năm 1975: Nhờ chính sách tự do tín ngưỡng của Nhà nước, chùa được tu sửa lần lượt năm 1990, 2005 và gần đây nhất là năm 2018-2020 với quy mô lớn, hoàn thiện hệ thống điện nước, sân đường, vườn cảnh, xây mới nhà văn hóa, nhà ăn chay, kiống tháp lớn.
Hiện nay, Chùa Bốn Mặt được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh (Quyết định số 1888/QĐ-UBND ngày 22/7/2019 của UBND tỉnh Sóc Trăng). Chùa không chỉ giữ vai trò tâm linh mà còn là nơi lưu giữ nhiều hiện vật quý giá, văn kiện cổ viết bằng chữ Khmer (lá cọ, giấy khoi) ghi chép về lịch sử chùa, kinh Phật, y học cổ truyền và văn học dân tộc.
2. Kiến trúc độc đáo: Sự hòa quyện giữa truyền thống Khmer và thích ứng địa phương
Điểm khiến Chùa Bốn Mặt khác biệt và thu hút nhất chính là kiến trúc chính điện (Vihear) có bốn cửa chính hướng về bốn phương Đông – Tây – Nam – Bắc. Đây là đặc điểm hiếm gặp ở các ngôi chùa Khmer tại Nam Bộ, thường chỉ có 1 cửa chính hướng Đông (hướng mặt trời mọc) hoặc 3 cửa.
2.1. Ý nghĩa của “Bốn Mặt” trong triết lý Phật giáo và văn hóa Khmer
- Theo quan niệm Phật giáo Theravada: Bốn cửa tượng trưng cho Tứ Vô Lượng Tâm (Từ – Bi – Hỷ – Xả) lan tỏa ra bốn phương trời. Phật pháp không biên giới, độ thoát chúng sinh thập phương.
- Theo tín ngưỡng dân gian Khmer: Bốn cửa đón hơi đất, hơi trời, may mắn, phước đức từ Tứ phương (Bốn Vua Trời hộ pháp). Người Khmer tin rằng ngôi nhà/chùa có bốn cửa thoáng sẽ “hứng” được tất cả khí hưu, xua tan tà khí, mang lại an lành, bình an cho cả thôn xã.
- Thích ứng khí hậu: Với khí hậu nhiệt đới gió monsun, bốn cửa lớn giúp chùa thoáng mát tự nhiên, không cần điều hòa, rất phù hợp với môi trường đồng bằng sông Cửu Long nóng ẩm.
2.2. Chi tiết kiến trúc chính điện
Chính điện được xây trên nền cao 1,5m so với mặt đất, hình chữ nhật diện tích khoảng 400m².
Khung cột – Kết cấu: Sử dụng toàn bộ gỗ lim, gỗ trắc, gỗ sen (chịu nước, chống mọt tốt). Hệ thống 48 cột tròn lớn (tượng trưng cho 48 nguyện của Địa Tạng Vương hoặc 48 vị Phật quá khứ), đường kính 40-50cm, cao 8m, chạm khắc tinh xảo các họa tiết: Naga (rắn nhiều đầu), Garuda (chim thần), Kemnar (nữ thần nửa người nửa chim), hoa sen, lá bodhi, dây rồng cuốn. Các cột được nối với nhau bằng hệ thống đòn, kèo, móng, chốt gỗ tinh vi, không dùng một c sắt nào.
Mái nhà: Kiểu mái chồng (mái nhiều tầng) 3 tầng, cong lượn mềm mại hình dáng chiếc võng hoặc lưng rồng. Mái được lợp ngói đỏ kiểu Khmer (ngói mỏng, cong, cắm chồng lên nhau), mép mái treo chuông gió (chuông Phet) rung lên tiếng vang xa xôi mỗi khi gió thổi. Đỉnh mái trang trí Chấu Mực (Muc Manh) – hình ảnh đầu rồng Naga ngoái lên trời, tượng trưng cho sự bảo vệ, quyền uy và dẫn dắt linh hồn lên cõi thiện.
Bốn cửa chính: Mỗi cửa rộng 3m, cao 4m, cánh cửa gỗ dày 10cm, chạm khắc nổi bụng bức tranh “Chuyện Phật bản sinh” (Jataka) hoặc “Cuộc đời Thích Ca Mâu Ni”. Ngay giữa cửa treo rèm vải brocart đỏ, vàng thêu chữ Khmer vàng son. Bậc tam cấp trước cửa tượng trưng cho Tam bảo (Pháp – Tăng – Phật) hoặc Ba giới (Thân – Khẩu – Ý).
Nội thất bên trong: Tràn lan mùi hương gỗ, hương thảo quyện. Phần trung tâm là Bàn thờ Phật chính (Phra Meru) làm gỗ son sơn mài vàng son, cao 3m. Trên bàn thờ đặt tấm Phật ngồi thiền (Phra Phuttha Chinnarat style) cao 1,6m, làm gỗ lim sơn vàng son, dung nhan từ bi, ánh mắt nhìn xuống độ chúng sinh. Hai bên là các tấm Phật đứng, Phật nằm (Nhập Niết Bàn) nhỏ hơn. Trần nhà được sơn màu đỏ đen, vẽ các vì sao vàng, hoa sen, dây rồng bay lượn – mô phỏng bầu trời đêm và cõi trời Đạo Lợi.
2.3. Các công trình phụ属
- Kiống Tháp (Stupa) lớn: Nằm sau chính điện, cao 25m, 7 tầng, hình nón chuông đảo. Mỗi tầng có 4 lối ra vào, bên trong thờ các tấm Phật nhỏ, xác xá các Trưởng lão. Kiống được xây gạch vữa, bôi trắng, trang trí viền vàng, đỉnh kim cương. Đây là nơi an táng xác xá và lưu giữ kinh sách, hiện vật quý.
- Nhà Thờ Tổ (Sala Chan): Nằm bên phải chính điện, thờ các vị Trưởng lão, tổ tiên khai cơ chùa và A-tố (cha mẹ, ông bà đã mất của người dân). Kiến trúc đơn giản, mái hai bên, cột gỗ tròn.
- Kiống Tháp nhỏ (Kho tàng kinh – Ho Trai): Nằm bên trái, 2 tầng. Tầng 1 làm nơi nghe kinh, tầng 2 chứa kho tàng kinh sách viết trên lá cọ (Sastra), giấy khoi, bằng chữ Khmer cổ (chữ Khom), chữ Pali. Đây là “bảo tàng sống” của văn hóa chữ viết Khmer.
- Hồ sen (Bể giải thoát): Trước sân chùa, diện tích khoảng 2000m², trồng sen hồng, sen trắng. Hồ không chỉ đẹp mắt, điều hòa không khí mà còn là nơi thả sinh, biểu tượng cho tâm thanh tịnh, mọc từ bùn lầy mà không dính bẩn.
- Cổng tam quan (Pratu Chong): Cổng chính vào chùa, 3 cửa, mái 3 tầng, cột gỗ chạm khắc Naga. Hai bên cổng đặt đôi tượng Thần Krut (Garuda) ôm Naga, tượng trưng cho sự chiến thắng của thiện trên ác, trí tuệ thắng lố bị.
3. Giá trị văn hóa, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng
Chùa Bốn Mặt không phải là một di tích “tử huyết” để ngắm nhìn từ xa, nó là trung tâm sống của cộng đồng Khmer tại An Mỹ và các xã lân cận.
3.1. Nơi truyền giữ ngôn ngữ, chữ viết và đạo đức
Tại chùa, các lớp học chữ Khmer (Vietnamese: lớp chữ Khmer; Khmer: Pothi) được mở thường xuyên vào buổi chiều (sau giờ học trường công) và các kỳ nghỉ hè cho trẻ em. Các Trưởng lão, Acha (giáo sư laity) dạy trẻ đọc, viết chữ Khmer, học kinh Phật (Dhamma), học văn hóa, phép tắc, lễ nghi dân tộc (cúi chào cha mẹ, kính trọng tăng ni, cách ăn uống, ứng xử). Đây là “trường học thứ hai” quan trọng nhất, giúp thế hệ trẻ Khmer không bị mất gốc, hiểu rõ bản sắc dân tộc.
3.2. Trung tâm tổ chức các lễ hội truyền thống lớn
Chùa là nơi tổ chức trung tâm cho hầu như tất cả các lễ hội lớn của dân tộc Khmer trong năm:
Chôl Chnăm Thmây (Tết Nguyên đán Khmer – tháng 4 Dương): Lễ hội lớn nhất, kéo dài 3-4 ngày. Lễ rửa Phật (Sraung Preah), lễ dâng y cúng (Kathina), lễ cúng cơm cha mẹ (Bang Scoll), chơi trò dân ca (Roam Vong, Lam Leav), nhảy Rô-bam, thi đấu bò, đua xe bò.
Vesak (Lễ Phật Đản – tháng 5/6): Lễ vụng trăng tròn, thắp đèn hoa đăng, nghe kinh toàn đêm, ăn chay, bố thí.
Kathina (Lễ dâng y cúng – tháng 10-11 Âm lịch): Lễ hội lớn nhất của tăng ni, người dân từ khắp nơi mang y cúng, vật dụng, tiền tài về chùa để dâng cúng tăng ni, làm phước. Chùa Bốn Mặt thường đón hàng nghìn người tham dự.
Ok Om Bok (Lễ cúng trăng – tháng 10 Âm lịch): Lễ cúng trăng tròn, đua ghe ngo (nghe ngược nước), ăn cơm dẹp, trái cây mùa.
Lễ Vu Lan (Tháng 7 Âm lịch): Lễ báo hiếu, cúng cơm, cứu độ vong hồn.
Trong các dịp lễ, không gian chùa trở nên sôi động, rộn rã tiếng chuông, tiếng kinh, tiếng cười nói, mùi thơm nồng nàn của các món ăn truyền thống Khmer: Bún nước lèo, bún kèn, cà ri gà, bánh pía, bánh bò thốt nốt, chè thốt nốt, rượu cần…
3.3. Vai trò phúc lợi, xã hội, y tế
- Nhà ăn chay (Sala Phum): Chùa duy trì nhà ăn chay miễn phí cho tăng ni, khách tu tập và người nghèo, người già không ai đỡ đầu, khuyết tật trong xã. Mỗi ngày nấu 50-100 phần cơm.
- Y học cổ truyền: Chùa giữ một số bài thuốc Nam, thuốc Khmer chữa bệnh thường gặp (sốt, đau dạ dày, xương khớp, da liễu) do các lão tăng, lão làng truyền lại. Người dân thường đến xin thuốc, xin nước thánh (nước được Trưởng lão niệm kinh phù hộ) để uống chữa bệnh, xua xẻ yểu.
- Hòa giải xung đột: Trưởng lão chùa thường được mời làm trung gian hòa giải các mâu thuẫn gia đình, đất đai, láng giềng trong xã dựa trên Luật pháp và Luật Phật (Vinaya), giảm tải cho chính quyền địa phương.
4. Kho tàng kinh sách và hiện vật quý hiếm
Một trong những giá trị lớn nhất của Chùa Bốn Mặt là thư viện kinh sách trên lá cọ (Sastra) và giấy khoi. Theo thống kê năm 2022, chùa bảo quản hơn 1.200 bộ kinh sách (khoảng 5.000 cuốn/lá).
- Chữ viết: Chủ yếu là chữ Khmer cổ (chữ Khom – chữ tròn), một số viết chữ Pali dùng chữ Khmer. Có cả một số ít kinh sách viết bằng chữ Quốc ngữ (chữ Latinh) do các Trưởng lão dịch thuật sang tiếng Việt vào thập niên 1960-1970.
- Nội dung: Tạng kinh (Tripitaka) bao gồm: Kinh (Sutta), Luật (Vinaya), Luận (Abhidhamma). Ngoài ra có các tác phẩm: Chuyện Phật bản sinh (Jataka – 547 chuyện), Văn học dân ca (Truyện Thạch Sanh, Truyện Vorvong & Sorvong phiên bản Khmer), Y học (Kinh y – Vejja), Thiên văn, Lịch pháp, Luật lệ làng xã (Kram), Thư từ ngoại giao cũ giữa các chùa, giữa chùa và chính quyền.
- Hiện vật khác:
- Bộ Bát La Ba (Bát nhã ba la) – bộ y cúng cổ nhất của chùa, dệt bằng lụa, thêu vàng, tuổi đời hơn 150 năm.
- Chuông đồng (Phra Khang) đúc năm 1890, cao 1,2m, nặng 300kg, nổi tiếng tiếng vang xa 5km, trên chuông đúc chữ Khmer và chữ Hán.
- Xích đen (Phra Bot) – loại vải vẽ tranh Phật bản sinh, treo trang trí trong dịp lễ lớn, vẽ bằng màu khoáng tự nhiên trên vải thô, kích thước lớn (3x5m), rất hiếm.
- Các bàn thờ, bình hoa, lư hương, chuông اليد (chuông cầm tay) làm bằng đồng, găng, gỗ quý tặng bởi các vua chúa, quan lại, người hảo tâm qua các đời.
Việc bảo quản này đang được sự hỗ trợ của Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Bảo tàng tỉnh Sóc Trăng và các tổ chức quốc tế (như British Library, EFEO) qua các dự án số hóa, dịch thuật, khôi phục lá cọ hư hỏng.
5. Trải nghiệm du lịch tâm linh và văn hóa tại Chùa Bốn Mặt
Đến với Chùa Bốn Mặt, du khách không chỉ “check-in” chụp ảnh mà trải qua một hành trình “Về nguồn – Tĩnh lặng – Tìm mình”.
Có thể bạn quan tâm: Chùa Wat Pho Giờ Mở Cửa: Hướng Dẫn Chi Tiết Lịch Tham Quan, Vé Vào Cửa Và Kinh Nghiệm Du Lịch Trọn Vẹn 2024
5.1. Hành trình bước chân vào chùa
Từ cổng tam quan, bạn bước vào là cảm giác không khí thay đổi ngay lập tức: mát mẻ, tĩnh lặng, mùi hương gỗ, hương thảo, lá sen nồng nàn. Bỏ dép trước bậc tam cấp chính điện (theo quy tắc Khmer: không mang dép, không mang mũ nón, không mang vũ khí, đồ da thú vào chính điện).
5.2. Cúng bái và nghe giảng pháp
- Cúng bái: Mua bó hoa sen, nến, hương, trái cây, bánh mì (hoặc mang theo từ nhà) tại các gian hàng nhỏ trước cổng chùa (giá rất dân dĩ). Vào chính điện, quỳ lạy 3 súm trước Phật chính, 2 bên Phật đứng, Phật nằm. Cúi đầu giữa 4 cửa chính điện để “hứng khí” từ Tứ phương.
- Nghe kinh/giảng pháp: Nếu đến đúng giờ (thường là 5h30 sáng và 6h30 chiều, hoặc ngày tháng 1, 15 Âm lịch, ngày lễ), bạn sẽ được nghe Trưởng lão hoặc Acha giảng pháp bằng tiếng Khmer (có người dịch tiếng Việt nếu yêu cầu trước). Nội dung thường xoay quanh: Ngũ giới, Thập thiện nghiệp, Tứ thánh đế, Bát chính đạo, Tứ vô lượng tâm – những bài học thiết thực về làm người, xử sự, an tâm.
5.3. Tham quan Kho tàng kinh sách (Ho Trai) – Cần xin phép Trưởng lão
Đây là trải nghiệm dành cho những ai yêu thích văn hóa, lịch sử. Được phép lên tầng 2 Kho tàng, bạn sẽ ngắm nhìn, chạm tay (có đeo găng) vào những lá cọ vàng óng, mỏng như cánh ve, chữ viết đều đẹp, bền bỉ qua trăm năm. Trưởng lão hoặc quản thư sẽ giới thiệu cách làm lá cọ, cách viết, cách bảo quản (khoáng sản, lá tràm, khói hương). Bạn có thể xin được photocopy hoặc chụp ảnh một số trang kinh đẹp để lưu niệm (không dùng flash).
5.4. Thiền và ngồi tĩnh tại 4 cửa chính điện
Tìm một góc yên tĩnh tại một trong 4 cửa chính điện (cửa Đông迎接 mặt trời mọc, cửa Tây tiễn ánh hoàng hôn, cửa Nam đón gió mát, cửa Bắc chắn gió lạnh). Ngồi thiền 15-30 phút. Cảm nhận luồng gió lướt qua mái ngói, tiếng chuông gió reo, tiếng chim chóc trên cây bàng, cổ thụ che mát. Đây là lúc tâm trí thanh lắng nhất, bỏ lo toan, âu lo của phố thị.
5.5. Dạo quanh vườn chùa và hồ sen
Sau khi ra khỏi chính điện, hãy dạo quanh vườn chùa. Hàng trăm cây Bàng (Bodhi), Phượng, Bồ đề, Tràm, Dừa nước xanh mướt, che mát. Hồ sen trước sân nở rộ hoa hồng, trắng vào mùa hè/ thu. Ngồi trên bến đá bên hồ, uống một ly trà đá mát, ăn một quả dừa xiêm mua từ bà con bán ở cửa chùa, quan sát đám mây trôi, nghe tiếng kinh vọng từ xa – khoan khoái đến mức nào.
5.6. Tham gia ăn chay chung (Nếu đến trúng dịp)
Vào các ngày lễ, Tết, hoặc chủ nhật, chùa thường tổ chức ăn chay chung (Sala Phum). Du khách được mời ngồi cùng tăng ni, người dân trên chiếu tre, ăn cơm, canh rau, đậu hũ, rau muống xào tỏi, mắm bồ hấp (món đặc sản Khmer) – ăn bằng tay (theo phong tục Khmer) hoặc dùng thìa. Cảm giác bình đẳng, tình cảm, chia sẻ giữa người lạ nhau trong không gian Phật pháp là điều khó quên.
5.7. Mua quà lưu niệm ý nghĩa
Tại khu vực trước cổng chùa hoặc nhà văn hóa chùa, có bán các sản phẩm thủ công mỹ nghệ do người dân địa phương và tăng ni làm:
Khăn Krama (Khăn xếp Khmer): Dệt thủ công, nhiều màu sắc, họa tiết truyền thống.
Nón lá Khmer (Nón Ba Tầm/Nón Gõ): Đeo quai dây vải, mũi nhọn, rất đẹp và che nắng tốt.
Tranh sơn mài, tranh gốm vẽ chủ đề Phật, Naga, Kemnar, cảnh làng quê Khmer.
Đồ gỗ chạm khắc nhỏ: Phật ngồi, Naga, hộp hương, bút ký.
Đặc sản ăn: Bánh pía đậu xanh/lá dứa, bánh bò thốt nốt, mắm bồ hấp, rượu cần (mua về uống cùng bạn bè).
6. Hướng dẫn du lịch thực tế (Travel Tips)
Để chuyến đi đến Chùa Bốn Mặt trọn vẹn và văn minh, bạn cần lưu ý:
| Thông tin | Chi tiết |
|---|---|
| Địa chỉ chính xác | Thôn 3, Xã An Mỹ, Huyện Châu Thành, Tỉnh Sóc Trăng. |
| Cách di chuyển | Từ TP. Sóc Trăng: Đi theo QL1A hướng Cà Mau ~8km -> Rẽ phải vào đường xã An Mỹ (biển hiệu chỉ đường) -> Đi thẳng ~2km thấy cổng chùa bên phải. Xe máy/Ô tô: Đi dễ dàng, đường nhựa rộng, có chỗ đỗ xe lớn miễn phí tại chùa. Xe buýt: Tuyến Sóc Trăng – Cà Mau, xuống ngã 3 An Mỹ thuê xe ôm/xe máy đi thêm 2km. |
| Thời gian mở cửa | 05:00 – 21:00 hàng ngày. Chính điện mở sớm 5h cho lễ sáng, đóng 11h30. Mở lại 13h30, đóng 21h sau lễ chiều. |
| Vé vào cổng | Miễn phí. (Chùa không bán vé, chỉ nhận bố thí tự nguyện vào hòm merit box). |
| Trang phục | Bắt buộc: Quần áo kín đáo, che vai, che gối (không áo dây, quần short, váy ngắn, áo ngực sâu). Chùa có cho mượn áo choàng, khăn quàng miễn phí tại nhà quản lý nếu bạn quên. |
| Quy tắc ứng xử | – Cởi dép, mũ nón trước khi vào chính điện, nhà thờ tổ, kiống tháp. – Không nói to, cười đùa, chạy nhảy, chụp ảnh pose không庄 trọng trong chính điện. – Không sờ vào đầu người khác (đặc biệt trẻ em, tăng ni) – người Khmer coi đầu là nơi thiêng liêng. – Không chỉ chân về phía Phật/tăng ni/kinh sách. – Xin phép trước khi chụp ảnh tăng ni, lão làng, nội bộ kho tàng kinh. – Giữ vệ sinh, không rác rưởi. |
| Thời gian lý tưởng | – Sáng sớm (5h30 – 7h30): Không khí trong lành nhất, tham dự lễ sáng, nghe chim hót, chụp ảnh sáng đẹp. – Chiều muộn (16h30 – 18h00): Ánh sáng vàng ươm đẹp cho nhiếp ảnh, tham dự lễ chiều, ngắm hoàng hôn ở cửa Tây. – Các dịp lễ lớn (Tết Khmer, Vesak, Kathina, Ok Om Bok): Sôi động, nhiều hoạt động văn hóa, nhưng đông người, xe cộ. |
| Ăn uống, nghỉ ngơi | – Tại chùa: Có nhà ăn chay miễn phí (đóng góp tùy ý), nước uống miễn phí. Có nhà khách đơn giản cho người tu tập, du khách từ xa (liên hệ Trưởng lão trước). – Ngoài cổng: Có các quán ăn bình dân, quán cà phê, bán đặc sản, nước mía, trà đá, bún nước lèo, hủ tiếu… Giá rẻ. – Khách sạn/Nghỉ dưỡng: Nên ở tại TP. Sóc Trăng (cách 10km) để tiện tiện nghi, đi chùa ngày. |
| Kết hợp du lịch | – Chùa Dơi (Chùa Chén Kiểu) – TP. Sóc Trăng (5km). – Chùa Bát (Chùa Ma Tộc) – TP. Sóc Trăng (3km). – Bà Om Pond (Ao Bà Om) – TP. Sóc Trăng. – Khu du lịch sinh thái Mỹ Phước (huyện Mỹ Xuyên). – Biển Binh An (huyện Trần Đề). |
7. Những câu chuyện, truyền thuyết gắn liền với Chùa Bốn Mặt
Người già tại thôn An Mỹ vẫn kể nhau những câu chuyện huyền bí, tăng thêm phần thiêng liêng cho chùa:
- Truyền thuyết “Cây Bàng Thần”: Trước cửa chính điện cửa Nam có một cây Bàng (Bodhi) cổ thụ, tuổi đời ước tính hơn 300 năm (có thể trồng cùng lúc xây chùa). Cây to lớn, râm mát, rễ ngầm chui ra đất như rồng cuộn. Truyền thuyết kể rằng, xưa kia vùng đây thường bị lũ lụt, bão tố. Mỗi lần sắp có thiên tai, cây Bàng này thường “khóc” – tiết ra nhựa trong suốt, mùi thơm lan tỏa cả thôn. Người dân nhận biết dấu hiệu này để kịp thời sơ tán, trú ẩn. Ngày nay, cây vẫn khỏe, người dân thường đến cầu an, cầu con, cầu tài lộc dưới gốc cây, treo dây đỏ, vàng.
- Chuyện “Chuông vàng rơi từ trời”: Theo lời lão tăng Thạch Sóc kể lại: Năm 1890, khi đúc chuông lớn, người thợ đúc đã thử nhiều lần nhưng chuông luôn bị nứt, vỡ. Một đêm, Trưởng lão lúc bấy giờ mơ thấy một vị lão nhân râu trắng, áo trắng đưa một khối đồng sáng loáng bảo: “Dùng vật này đúc chuông, chuông sẽ vang vọng khắp十方”. Sáng hôm sau, Trưởng lão tìm thấy đúng khối đồng đó ngay dưới gốc cây Bàng thần. Đúc xong, chuông vang cực lớn, âm thanh trong trẻo, không bị nứt. Người dân tin đó là hóa thân của Thần hộ pháp hoặc Phật bảo hộ.
- Kỳ tích “Nước thánh chữa bệnh”: Giếng nước cổ (giếng khoan) nằm ở góc vườn chùa, sâu 30m, nước trong mát quanh năm. Mỗi năm dịp Vesak, Trưởng lão làm lễ niệm kinh phù hộ nước giếng cả đêm. Người dân đến xin nước mang về uống, tắm cho người bệnh, tưới cây trồng. Nhiều trường hợp bệnh nan y, đau khổ lâu năm uống nước này kết hợp với tâm tín an nhàn thì thuyên giảm hoặc khỏi hẳn. Khoa học giải thích nước giếng giàu khoáng, nhưng người dân gán cho nó ý nghĩa tín ngưỡng thiêng liêng.
8. Thách thức và nỗ lực bảo tồn trong thời hiện nay
Dù được quan tâm, Chùa Bốn Mặt vẫn đối mặt với những thách thức lớn trong công tác bảo tồn và phát triển:
- Bảo quản kiến trúc gỗ: Khí hậu nóng ẩm, mưa bão, ngập úng thường niên tại Đồng bằng sông Cửu Long làm hỏng nhanh gỗ, nứt nẻ tường, mốc meo sơn son. Việc tìm gỗ lim, gỗ trắc thay thế lớn, đẹp, chuẩn kích thước ngày càng khó khăn, giá thành cực cao (hàng trăm triệu đến tỷ đồng/cột).
- Bảo quản kinh sách lá cọ: Lá cọ dễ bị mọt, nứt vỡ, ẩm mốc, chữ mờ do thời gian. Kỹ thuật bảo quản truyền thống (xử lý bằng dầu dừa, khói hương, bột tràm) không còn đủ hiệu quả. Cần công nghệ số hóa, khử trùng hơi, hộp đựng kín điều khiển nhiệt độ độ ẩm – đòi hỏi kinh phí lớn và chuyên gia.
- Kế thừa nhân lực: Số lượng tăng ni trẻ tại chùa và các chùa Khmer nói chung đang giảm. Việc học chữ Khmer, học kinh, học nghề tu sửa chùa, làm lễ hội, dạy trẻ em… thiếu người kế thừa. Nhiều Acha (giáo sư laity) già yếu, qua đời mà thiếu người thay thế.
- Áp lực đô thị hóa, du lịch đại trà: Sự phát triển của du lịch mang lại kinh phí nhưng cũng gây ô nhiễm, mất trật tự, thương mại hóa tín ngưỡng (bán hàng nhái, bói toán, xem tướng ngay trước cổng chùa), làm mất đi không gian thanh tịnh 본래 của chùa.
- Kinh phí: Ngân sách nhà nước chỉ cấp phần nào cho tu sửa di tích cấp tỉnh. Phần lớn kinh phí vận hành, tu sửa nhỏ, tổ chức lễ hội, phúc lợi, in kinh sách… phụ thuộc vào bố thí của người dân (thường không ổn định).
Nỗ lực đang thực hiện:
Thành lập Ban Quản lý Di tích Chùa Bốn Mặt gồm đại diện chùa, chính quyền xã, chaired by Trưởng lão.
Xây dựng Kế hoạch bảo tồn 10 năm (2021-2030) đã được UBND tỉnh duyệt, tập trung: Tu sửa chính điện (giai đoạn 1: 2021-2025), Số hóa kho tàng kinh sách (hợp tác Viện Hán Nôm, ĐH Khoa học Xã hội Nhân văn TP.HCM), Đào tạo tăng ni trẻ, Acha trẻ (mở lớp tập huấn thường niên), Xây dựng trung tâm văn hóa Khmer gắn liền chùa.
Tuyên truyền, giáo dục du khách, người dân về Du lịch văn minh, văn minh tín ngưỡng (không bỏ rác, không ồn ào, không mua bán mê tín, mặc đẹp khi vào chùa).
Kêu gọi xã hội hóa: Huy động vốn từ Phật tử, doanh nhân, người hảo tâm trong và ngoài nước (đặc biệt là cộng đồng Khmer tại Campuchia, Thái Lan, Mỹ, Pháp…) để tu sửa, in kinh sách, xây nhà khách, nhà ăn chay.
9. Chùa Bốn Mặt trong bối cảnh văn hóa vùng Mekong
Chùa Bốn Mặt không tồn tại độc lập. Nó là một mắt xích quan trọng trong hệ thống hơn 600 ngôi chùa Khmer tại miền Nam Việt Nam (tập trung nhiều nhất ở Sóc Trăng, Trà Vinh, Kiên Giang, An Giang, Bạc Liêu). So sánh với các chùa Khmer nổi tiếng khác:
- Khác với Chùa Dơi (Sóc Trăng): Chùa Dơi nổi tiếng bởi vườn dơi khổng lồ, kiến trúc lộng lẫy, du lịch hóa mạnh. Chùa Bốn Mặt giữ được nét hoang sơ, yên tĩnh, tâm linh sâu sắc, gắn bó chặt chẽ với đời sống làng xã.
- Khác với Chùa Bát (Sóc Trăng): Chùa Bát nổi tiếng bằng kiến trúc mái chồng 3 tầng rất cao, nhiều rắn cạp nong (nghịch lý: chùa Bát lại không có rắn, chùa Dơi lại không có dơi). Chùa Bốn Mặt ấn tượng bởi kiến trúc 4 cửa độc nhất, kho tàng kinh sách lớn.
- Tương đồng với Chùa Hang (Trà Vinh), Chùa Ông Mêt (Trà Vinh), Chùa Xiêm Cần (Bạc Liêu): Cùng mang đậm bản sắc kiến trúc Khmer (mái chồng, Chấu Mực, Naga, Krut), cùng vai trò trung tâm văn hóa, giáo dục, phúc lợi cho cộng đồng.
Chùa Bốn Mặt, cùng các chùa em họ, tạo nên bản đồ văn hóa Phật giáo Khmer đặc trưng cho vùng đất Miền Tây, góp phần làm nên danh tiếng “Xứ sở chùa Khmer” của Sóc Trăng. Việc bảo tồn Chùa Bốn Mặt là bảo tồn một phần quan trọng của di sản văn hóa đa dạng của 54 dân tộc Việt Nam.
10. Kết语: Một lời mời gọi đến với “Bốn Mặt” – “Một Tâm”
Chùa Bốn Mặt Sóc Trăng không chỉ là một công trình kiến trúc cổ kính hay một điểm du lịch trên bản đồ. Nó là một không gian sống, nơi dung nạp quá khứ và hiện tại, nơi tín ngưỡng và đời thường hòa quyện, nơi văn hóa dân tộc Khmer được giữ gìn, truyền thừa và lan tỏa.
Đến với Chùa Bốn Mặt, bạn có thể:
Ngắm nhìn kiến trúc 4 cửa độc nhất – biểu tượng của sự cởi mở, hòa hợp.
Sờ soạn lịch sử qua từng lá cọ vàng – tiếng nói của tổ tiên.
Lắng nghe tiếng kinh, tiếng chuông, tiếng gió, tiếng chim – âm thanh của sự thanh tịnh.
Chia sẻ bát cơm chay, ly trà mát – hương vị của lòng từ bi, bình đẳng.
Và quan trọng nhất: Tìm lại chính mình trong nhịp đập của trái tim chùa – nơi không có lo toan, chỉ có an lạc.
Nếu bạn đang tìm kiếm một nơi để giải tỏa stress, tìm kiếm bình yên, tìm hiểu văn hóa bản địa chân thực, hoặc đơn giản là muốn chiêm ngưỡng vẻ đẹp kiến trúc độc đáo, hãy dành một ngày (hoặc một buổi sáng/chiều) để đến Chùa Bốn Mặt – Xã An Mỹ – Huyện Châu Thành – Sóc Trăng.
Hãy đến với “Bốn Mặt” để tìm về “Một Tâm” – Tâm an lạc, Tâm từ bi, Tâm trí tuệ.
Nam mô A Di Đà Phật!