Châu Phi, cái tên gợi lên trong tâm trí con người những hình ảnh về những thảo nguyên bao la dưới nắng vàng, những đàn động vật hoang dã di cư hùng vĩ, những bộ lạc cổ xưa giữ gìn truyền thống ngàn đời, và cả những nỗi đau lịch sử đan xen với hy vọng vươn tới tương lai. Nhưng “Châu Phi có gì đặc biệt?” – Câu hỏi này không thể trả lời chỉ trong một hay hai câu nói. Châu Phi không phải là một khối đồng nhất; nó là một bức tranh mozaic khổng lồ được ghép từ 54 quốc gia, hơn 3.000 nhóm dân tộc, hơn 2.000 ngôn ngữ, và những cảnh quan tự nhiên đa dạng đến ngỡ ngàng từ sa mạc nóng bỏng đến núi băng giá lạnh, từ rừng nhiệt đới úm đến bờ biển xanh ngọc bích.
Có thể bạn quan tâm: Hành Trình Khám Phá Món Ngon Miền Tây Nam Bộ: Hương Vị Đất Nước, Nét Văn Hóa Độc Đáo Và Những Bí Mật Ẩm Thực Chưa Từng Được Kể
Bài viết này mời bạn cùng bước chân vào trái tim của đại lục Đen – cái nôi nhân loại – để khám phá những điều làm cho Châu Phi trở nên độc đáo, kỳ thú và hấp dẫn như chưa từng có.
1. Cái Nôi Của Nhân Loại Và Sự Đa Dạng Sinh Học Vô Song
Không thể nói về Châu Phi mà không nhắc đến vị thế “cái nôi nhân loại” (Cradle of Humankind). Tại đây, tại các hang động Sterkfontein (Nam Phi), Olduvai Gorge (Tanzania), hay Hadar (Ethiopia), các nhà cổ sinh vật học đã tìm thấy hóa thạch của những tổ tiên sớm nhất của con người như Australopithecus africanus, Homo habilis, hay bộ xương “Lucy” nổi tiếng (Australopithecus afarensis) sống cách đây 3,2 triệu năm. Châu Phi là nơi loài người học cách đi thẳng, chế tạo công cụ, dùng lửa và bắt đầu hành trình lan tỏa khắp trái đất. Đến thăm Châu Phi, về mặt nào đó, là hành trình “về nhà” – về tìm gốc rễ của chính mình.
Có thể bạn quan tâm: Khám Phá Thiên Đường Ẩm Thực Hồ Tây Hà Nội: Hành Trình 1500+ Từ Về Những Món Ngon “chạm Tim” Du Khách
Bên cạnh lịch sử loài người, Châu Phi còn là kho tàng sinh học đa dạng nhất hành tinh (thứ hai sau Nam Mỹ về tổng thể nhưng đứng đầu về các loài động vật có vú lớn và chim). Đại lục này sở hữu:
Ngũ đại thú (Big Five): Sư tử, Bò tót, Voi, Báo, và Tê giác – biểu tượng của sự hoang dã và quyền lực.
Cuộc di cư vĩ đại (The Great Migration): Mỗi năm, hơn 2 triệu con Gnu, Zebra và Gazelle di chuyển theo vòng tròn giữa Serengeti (Tanzania) và Masai Mara (Kenya), một màn trình diễn tự nhiên hùng vĩ, bi tráng và tàn khốc nhất Trái Đất.
Các loài đặc hữu (Endemic): Giraffe (Hươu cao cổ), Okapi (kết hợp giữa hươu và vằn), Gorilla núi, Chimpanzee, Lemur (chỉ có tại Madagascar), và hàng ngàn loài chim, côn trùng, thực vật không tìm thấy ở đâu khác.
Có thể bạn quan tâm: Hương Vị Miền Tây: Hành Trình Khám Phá Những Món Ăn Đồng Quê Đậm Đà Bản Sắc Vùng Sông Nước
Hệ thống công viên quốc gia và khu bảo tồn như Kruger (Nam Phi), Serengeti, Ngorongoro, Etosha (Namibia), Chobe (Botswana), hay Bwindi (Uganda) không chỉ là điểm du lịch mà là “phòng thí nghiệm sống” quý giá cho khoa học và nỗ lực bảo tồn toàn cầu.
2. Cảnh Quan Địa Hình: Từ “Mái Nhà Của Trời” Đến “Vết Nứt Của Trái Đất”
Địa hình Châu Phi là một kiệt tác điêu khắc bởi thời gian và các lực lượng địa chất.
Phần Đông: Hệ thống Vết nứt Đại Dương (Great Rift Valley) – một vết nứt địa chất dài hàng nghìn km chạy từ Syria đến Mozambique. Nó tạo ra những thung lũng sâu, núi lửa hoạt động (Kilimanjaro, Mount Kenya, Ol Doinyo Lengai), và chuỗi hồ nước ngọt lớn nhất thế giới (Hồ Victoria, Hồ Tanganyika, Hồ Malawi). Núi Kilimanjaro (5.895m) – “Mái nhà của Châu Phi” – là đỉnh núi độc lập cao nhất thế giới, nơi bạn có thể trải nghiệm từ khí hậu nhiệt đới ở chân núi đến băng giá vĩnh cửu ở đỉnh, ngay trên xích đạo.
Phần Bắc: Sa mạc Sahara – sa mạc nóng lớn nhất thế giới (khoảng 9,2 triệu km²), lớn bằng diện tích Trung Quốc hay Mỹ. Sahara không chỉ là cát bay; nó ẩn chứa các thung lũng oasis xanh mát, các thành phố sa mạc cổ kính như Timbuktu (Mali) – trung tâm học thuật Hồi giáo thời trung cổ, và những 그림 đá tiền sử (rock art) tại Tassili n’Ajjer (Algeria) ghi lại cuộc sống của con người khi đây còn là thảo nguyên xanh mát hàng vạn năm trước.
Phần Nam: Sa mạc Namib và Kalahari. Namib là sa mạc cổ xưa nhất thế giới (khoảng 55-80 triệu năm), nổi tiếng với những đụn cát đỏ tươi cao nhất thế giới tại Sossusvlei (Namibia) và hiện tượng “sương mù biển” nuôi sống sự sống kỳ lạ như cây Welwitschia (sống hàng nghìn năm) và bọt biển đen. Kalahari thì là thảo nguyên khô với những bụi cây gai và hang động Tsodilo (Botswana) – “Louvre của sa mạc” với hơn 4.500 bức tranh đá.
Phần Tây và Trung: Rừng nhiệt đới Congo – “lá phổi thứ hai” của Trái Đất (sau Amazon), nhà của người Pygmy, gorilla vùng thấp, voi rừng và okapi. Sông Congo – con sông sâu nhất và dòng chảy lớn thứ hai thế giới – chảy qua tim rừng này.
Đảo Madagascar: Tách khỏi lục địa chính khoảng 88 triệu năm trước, Madagascar là “thiên đường tiến hóa” với 90% động thực vật đặc hữu: Lemur, cây Baobab (cây đời, cây lọ), cam chameleon (rồng đất) nửa cơ thể, và hệ thống rừng gai độc đáo.
3. MosaiC Văn Hóa: 3.000 Nhóm Dân Tộc, 2.000 Ngôn Ngữ
Nếu tự nhiên là khung cảnh, thì con người là linh hồn của Châu Phi. Sự đa dạng văn hóa ở đây khiến bất kỳ đại lục nào khác đều phải ngước nhìn.
Bắc Phi (Maghreb & Sahel): Ảnh hưởng mạnh mẽ của Hồi giáo và văn hóa Arab-Berber. Người Tuareg (“Dân da xanh” vì khăn quàng niêm đen chàm da) du mục trên sa mạc Sahara với văn hóa matriarchy (hệ thống mẹ đẻ) độc đáo, âm nhạc Tinariwen (blues sa mạc) vang vọng toàn cầu. Maroc, Tunisia, Algeria, Egypt mang đậm hơi thở lịch sử Pharaon, La Mã, Ottoman và Pháp.
Tây Phi: Nơi của các vương quốc cổ đại (Ghana, Mali, Songhai, Benin, Ashanti). Người Yoruba (Nigeria, Benin, Togo) có hệ thần thoại Ifá phức tạp, nghệ thuật điêu khắc đồng, gỗ, ngà (Benin Bronzes) đỉnh cao. Người Akan (Ghana, Côte d’Ivoire) nổi tiếng với vàng, vải Kente sọc màu rực rỡ và biểu tượng Adinkra mang triết lý sâu sắc. Âm nhạc Afrobeat (Fela Kuti), Highlife, Coupé-Décalé, Amapiano (dù phát nguồn Nam Phi nhưng lan mạnh Tây Phi) làm rung động thế giới.
Đông Phi: Người Maasai, Samburu, Turkana (Kenya, Tanzania) – biểu tượng của người chăn du mục với áo shuka đỏ, trang sức hạt nhiều màu, nhảy adumu (nhảy cao) và văn hóa gắn bó chặt chẽ với gia súc và thiên nhiên. Người Hadzabe (Tanzania) – một trong những bộ lạc săn hút cuối cùng. Swahili (Kiswahili) – ngôn ngữ franca của khu vực, kết hợp Bantu và Arab, là tiếng nói của thương mại và sự đoàn kết.
Trung Phi: Rừng nhiệt đới che chở người Pygmy (Baka, Mbuti, Twa) – những người săn hút thấp cổ, sống hòa hợp tuyệt đối với rừng, có kỹ thuật xây nhà từ lá, y học dân gian thâm sâu và nhạc polyphonic (đa thanh) say đắm lòng người. Các vương quốc như Kuba, Luba, Kongo để lại di sản nghệ thuật mặt nạ, tượng thiêng, vải Raffia tinh xảo.
Nam Phi: “Quốc gia Cầu vồng” (Rainbow Nation) với 11 ngôn ngữ chính thức. Người Zulu, Xhosa (ngôn ngữ có tiếng khấp – click), Sotho, Tswana, Ndebele (nghệ thuật vẽ tường hình học đẹp mắt), San (Bushmen) – người săn hút cổ xưa nhất Nam Phi với tranh đá Drakensberg và ngôn ngữ click phức tạp. Lịch sử chống lại Chế độ Phân biệt chủng tộc (Apartheid) và nhân vật Nelson Mandela đã biến Nam Phi thành biểu tượng của sự hòa giải và tự do.
Các Đảo: Madagascar (người Malagasy – nguồn gốc Á-Âu/Pôlinésia, thờ cúng tổ tiên Famadihana – “lễ hội quay xương”), Cape Verde (Creole, nhạc Morna của Cesária Évora), São Tomé & Príncipe, Seychelles, Mauritius – những熔 nồi văn hóa Á-Âu, Phi, Ấn Độ, Trung Hoa.
4. Lịch Sử: Từ Vương Quốc Cổ Đại Đến Cuộc Chiến Độc Lập
Lịch sử Châu Phi không bắt đầu từ chủ nghĩa thực dân, dù chương đó đen tối và dài nhất.
- Ai Cập Cổ Đại: Một trong bốn nền văn minh lớn nhất nhân loại, để lại Kim tự tháp Giza, Sphinx, Valley of the Kings, hệ thống chữ Hieroglyph, y học, toán học, thiên văn học tiên tiến.
- Nubia/Kush (Sudan ngày nay): Kim tự tháp Meroe nhiều hơn Ai Cập, nữ vương Kandake (Candace) từng đánh bại La Mã.
- Axum (Ethiopia/Eritrea): Vương quốc cơ독교 cổ xưa (thế kỷ 4 TCN), nơi bảo quản Rương Giao Ước (theo truyền thuyết), chữ Ge’ez, obelisk khổng lồ.
- Great Zimbabwe (Zimbabwe): Thành đá khổng lồ không dùng keo kết, trung tâm thương mại vàng, ngà thế kỷ 11-15.
- Vương quốc Benin, Oyo, Dahomey, Ashanti, Kongo, Lunda, Luba, Mutapa, Kilwa Kisiwani… – chuỗi các nhà nước hùng mạnh kiểm soát thương mại xuyên Sahara, Ấn Độ Dương và Đại Tây Dương.
- Thời kỳ Thực dân (Cuộc đua giành Châu Phi 1884-1885 Berlin Conference): Biên giới được vẽ bằng thước kẻ trên bàn tay người Âu, cắt đứt bộ lạc, cưỡng lại tài nguyên, nô lệ hóa con người. Hàng chục triệu người bị bắt cóc buôn bán (Trị vì nô lệ xuyên Đại Tây Dương, xuyên Sahara, xuyên Ấn Độ Dương).
- Phong trào Giải phóng (thế kỷ 20): Kwame Nkrumah (Ghana – quốc gia đầu tiên độc lập năm 1957), Jomo Kenyatta (Kenya), Patrice Lumumba (Congo), Julius Nyerere (Tanzania), Nelson Mandela (Nam Phi), Amílcar Cabral (Guinea-Bissau/Cape Verde), Thomas Sankara (Burkina Faso)… Những cái tên gắn liền với hy vọng “Châu Phi cho người Châu Phi” (Africa for Africans) và Pan-Africanism (Châu Phi chủ nghĩa).
- Thời hậu thực dân: Thách thức khổng lồ: biên giới nhân tạo,政 biến quân sự, nội chiến, nạn đói, HIV/AIDS, nợ nần, neocolonialism (thực dân mới). Nhưng cũng có những câu chuyện thành công: Botswana (kim cương, quản trị tốt), Rwanda (phép màu kinh tế – xã hội sau diệt chủng), Ghana, Ethiopia, Kenya, Morocco, Mauritius… đang vươn mình như những “con hổ Châu Phi” (African Lions).
5. Kinh Tế Và Tiềm Năng: “Lục Địa Cuối Cùng” (The Final Frontier)
Có thể bạn quan tâm: Khám Phá Hương Vị Nam Bộ Chuẩn Chỉ Tại “món Ngon Hậu Giang Quận 6“: Hành Trình Ăn Uống Đậm Đà Văn Hóa Châu Đốc – Long Xuyên Giữa Sài Gòn
Châu Phi hiện nay là đại lục trẻ nhất thế giới (tuổi trung bình ~19 tuổi), dân số tăng nhanh nhất (dự kiến 2,5 tỷ năm 2050). Đây là cả cơ hội và thách thức.
Tài nguyên thiên nhiên: Châu Phi nắm giữ ~30% khoáng sản thế giới.
Khoáng sản chiến lược cho kỷ nguyên xanh: Cobalt (Congo DR – 70% dự trữ toàn cầu), Lithium (Zimbabwe, Namibia, Mali, DRC), Copper (Zambia, DRC), Nickel, Graphite, Rare Earths. Đây là “xương sống” của cuộc cách mạng điện động, pin, năng lượng tái tạo.
Năng lượng: Dầu khí (Nigeria, Angola, Algeria, Libya, Egypt), Khí tự nhiên (Mozambique, Tanzania, Senegal, Mauritania), tiềm năng Năng lượng mặt trời, gió, thủy điện, nhiệt đất khổng lồ (Grand Inga Dam tiềm năng 40GW).
Nông nghiệp: 60% đất canh tác chưa khai thác thế giới. Tiềm năng trở thành “lúa mì của thế giới” nếu đầu tư cơ sở hạ tầng, công nghệ, phân bón, chuỗi cung ứng. Cacao (Côte d’Ivoire, Ghana – 60% thế giới), Cà phê (Ethiopia, Uganda, Kenya), Trà (Kenya, Malawi), Hoa quả, Đậu phộng, Bông, Cao su, Dầu cọ.
Cách mạng Số (Digital Revolution): Châu Phi “nhảy bước” (leapfrog) công nghệ.
Mobile Money: M-Pesa (Kenya) thay đổi cuộc sống hàng chục triệu người không có tài khoản ngân hàng. Ghana, Tanzania, Uganda, Egypt, Nam Phi… đều bùng nổ fintech.
Công nghệ: Hub công nghệ “Silicon Savannah” (Nairobi), “Yabacon Valley” (Lagos), Cape Town, Cairo, Casablanca, Tunis, Kigali. Khởi nghiệp (Startups) thu hút vốn đầu tư mạo hiểm kỷ lục (Flutterwave, Interswitch, Jumia, Wave, MNT-Halan, TymeBank…).
AfCFTA (Khu vực Thương mại Tự do Lục địa Châu Phi): Hiệu lực từ 2021, tạo ra thị trường đơn nhất lớn nhất thế giới theo số lượng quốc gia (54/55), 1,3 tỷ người, GDP tổng $3,4 nghìn tỷ USD. Mục tiêu: tăng thương mại nội lục địa, công nghiệp hóa, giảm phụ thuộc nguyên liệu thô.
Du lịch: Ngành kinh tế không khói đang hồi phục mạnh sau COVID. Du lịch sinh thái, du lịch văn hóa, du lịch ngامرة (adventure), du lịch lịch sử (Gorée Island, Robben Island, Kim tự tháp), du lịch biển (Zanzibar, Seychelles, Mauritius, Cape Verde, Mozambique).
6. Nghệ Thuật, Âm Nhạc, Thời Trang Và Ẩm Thực: Sự Lan Tỏa Văn Hóa Toàn Cầu
Văn hóa Châu Phi đang thống trị thế giới như chưa bao giờ.
Âm nhạc:
Afrobeats (Nigeria/Ghana): Burna Boy, Wizkid, Davido, Tems, Rema, Ayra Starr lấp đầy sân khấu Grammy, Billboard, Coachella. Không nhầm với Afrobeat của Fela Kuti (nguồn gốc).
Amapiano (Nam Phi): Nhạc house nhịp chậm, bass sâu, piano jazz, lan truyền virus trên TikTok, club toàn cầu (Kabza De Small, DJ Maphorisa, Focalistic, Tyla).
Gengetone (Kenya), Bongo Flava (Tanzania), Coupé-Décalé (Côte d’Ivoire), Ndombolo/Rumba (Congo), Kwaito/Gqom (Nam Phi), Highlife, Palm-wine music, Soukous, Mbalax (Senegal – Youssou N’Dour), Rai (Algeria), Gnawa (Morocco), Ethio-jazz (Ethiopia – Mulatu Astatke)… Châu Phi là “nhà máy âm nhạc” của nhân loại.
Thời trang:
Vải Ankara (Wax print – dù nguồn gốc Hà Lan nhưng đã “Phi hóa” hoàn toàn), Kente (Ghana), Aso Oke (Nigeria), Shweshwe (Nam Phi), Kitenge/Chitenge (Đông/Trung/Nam Phi), Bogolanfini/Mudcloth (Mali), Kuba cloth (DRC).
Các nhà thiết kế: Thebe Magugu (Nam Phi – đoạt LVMH Prize), Kenneth Ize (Nigeria), Loza Maléombho (Côte d’Ivoire), Christie Brown (Ghana), Mmusomaxwell (Botswana), Lukhanyo Mdingi (Nam Phi)… mang esthetic Châu Phi lên sàn catwalk Paris, Milan, New York, London.
Nghệ thuật hiện đại:
Chợ nghệ thuật: 1-54 Contemporary African Art Fair (London, New York, Marrakech, Paris), Investec Cape Town Art Fair, Art X Lagos, AKAA (Paris).
Nghệ sĩ: El Anatsui (Ghana/Nigeria – vỏ chai rượu), William Kentridge (Nam Phi – hoạt hình/than chì), Yinka Shonibare (Nigeria/UK – vải wax), Zanele Muholi (Nam Phi – nhiếp ảnh LGBTQ+), Ibrahim Mahama (Ghana – bao yuta), Toyin Ojih Odutola (Nigeria/US – bút mực), Amoako Boafo (Ghana – chân dung), Bouchra Khalili (Morocco/France – video/film). Thị trường nghệ thuật Châu Phi đang nóng lên bất ngờ.
Ẩm thực: Sự hòa quyện của nguyên liệu bản địa (ngô, gạo, khoai lang, khoai môn, bò xoài, đậu phộng, dầu cọ, gia vị địa phương) và ảnh hưởng Arab, Ấn Độ, Âu, Malaysia.
Bắc: Tagine (Maroc), Couscous, Ful Medames (Ai Cập), Brik (Tunisia).
Tây: Jollof Rice (chiến tranh Jollof: Nigeria vs Ghana vs Senegal vs Sierra Leone), Egusi Soup, Fufu, Pounded Yam, Suya (thịt nướng xiên), Moi Moi, Akara, Kenkey, Banku, Attiéké (cơm khoai môn), Kedjenou, Maafe (súp đậu phộng).
Đông: Ugali (bột ngô nấu đặc), Nyama Choma (thịt nướng), Pilau (cơm gia vị), Chapati, Samosa, Mandazi, Zanzibar Pizza, cà phê Ethiopia (bunna ceremony).
Trung: Saka Saka (lá măng cầu), Fufu, Kwanga (bánh cassava hấp lá), Maboke (cá/thịt hấp lá), Edible insects (sấu, dế, termite – protein cao).
Nam: Braai (BBQ – văn hóa quốc gia), Biltong/Droëwors (thịt sấy), Bobotie (thịt xay nướng trứng), Bunny Chow (bánh mì khoét ruột nhét cà ri – Durban), Malva Pudding, Rooibos tea, Pinotage wine.
Đảo: Romazava (Madagascar), Cachupa (Cape Verde), Rougaille (Mauritius/Seychelles).
7. Những Thách Thức Cần Đối Mặt Thẳng Thắn
Không thể nói “đặc biệt” chỉ về mặt tích cực. Châu Phi đối mặt với những thách thức thực sự, phức tạp, đan xen lẫn nhau:
- Biến đổi khí hậu: Châu Phi chỉ phát thải ~3-4% khí nhà kính toàn cầu nhưng chịu tác động nặng nề nhất. Khô hạn sa mạc hóa (Sahel), mực nước biển dâng (thành phố ven biển Lagos, Alexandria, Dakar, Cape Town), lũ lụt, bão nhiệt đới (Mozambique, Malawi, Madagascar), tan băng Kilimanjaro/Kenya/Rwenzori. Nông nghiệp mưa (rain-fed agriculture) chiếm 90% diện tích canh tác -> cực kỳ dễ bị tổn thương.
- Vấn đề trẻ tuổi hóa dân số (Youth Bulge): 60% dân số dưới 25 tuổi. Cần tạo ~15-20 triệu việc làm/năm. Tỷ lệ thất nghiệp, sub-employment (thất nghiệp nửa) cao, dẫn đến di cư bất hợp pháp, bất ổn chính trị, cực đoan bạo lực.
- Cơ sở hạ tầng: Thiếu hụt điện (600 triệu người không có điện), đường sắt, đường bộ, cảng, băng thông internet. Chi phí logistics cao gấp 2-3 lần các nước phát triển.
- Quản trị & Tham nhũng: Yếu kém thể chế, pháp luật, minh bạch. “Resource Curse” (Lời nguyền tài nguyên). Illicit Financial Flows (Dòng tiền bất hợp pháp ra khỏi lục địa) ước tính $88 tỷ/năm (UNCTAD) – lớn hơn viện trợ + đầu tư trực tiếp.
- Y tế: Gánh nặng kép: Bệnh truyền nhiễm (Sốt rét, HIV/AIDS, TB, Ebola, Marburg, Mpox, Cholera) + Bệnh không truyền nhiễm tăng nhanh (Tim mạch, Ung thư, Đái tháo đường). Hệ thống y tế yếu, thiếu bác sĩ (tỷ lệ bác sĩ/người dân thấp nhất thế giới), phụ thuộc vaccine/thuốc nhập khẩu (COVID-19 bộc lộ rõ).
- Giáo dục & Kỹ năng: Tỷ lệ biết chữ cải thiện nhưng chất lượng thấp. Miss-match giữa đào tạo và nhu cầu thị trường lao động. Thiếu đầu tư R&D (Nghiên cứu & Phát triển).
- An ninh & Xung đột: Sahel (JNIM, ISGS, Boko Haram/ISWAP), Horn of Africa (Al-Shabaab, xung đột Ethiopia, Sudan, Somalia), Đông Congo (M23, hàng chục nhóm vũ trang), Cabo Delgado (Mozambique), Libya. Diệt chủng, tội ác chiến tranh, người tị nạn, người di cư nội địa (IDPs) hàng chục triệu.
- Nợ công & Không gian tài chính: Nhiều nước rơi vào bẫy nợ (Debt distress: Zambia, Ghana, Ethiopia, Chad, Congo, Malawi…). Lãi vay cao, Đô la mạnh, giảm viện trợ ODA từ phương Tây.
8. Tương Lai: Agenda 2063 Và “Châu Phi Chúng Ta Muốn”
Trước những thách thức đó, Châu Phi không ngồi yên. Liên minh Châu Phi (AU) đã triển khai Agenda 2063 – bản thiết kế chiến lược 50 năm (2013-2063) với 7 Khát vọng (Aspirations):
1. Châu Phi thịnh vượng dựa trên tăng trưởng bao trùm và phát triển bền vững.
2. Châu Phi thống nhất, hòa bình, an ninh (Silencing the Guns).
3. Châu Phi quản trị tốt, dân chủ, nhân quyền, pháp luật, thể chế.
4. Châu Phi hòa bình và an ninh.
5. Châu Phi với bản sắc văn hóa, di sản, giá trị chung, đạo đức.
6. Châu Phi phát triển dựa trên con người, phụ nữ, thanh niên, trẻ em.
7. Châu Phi là người chơi mạnh, đoàn kết, có ảnh hưởng toàn cầu.
Các dự án cờ (Flagship Projects) then chốt:
AfCFTA (Thương mại tự do).
PASPID (Chương trình phát triển cơ sở hạ tầng ưu tiên): Đường sắt cao tốc liên lục địa, Đường cao tốc Trans-African Highway, Đại坝 Grand Inga, Cáp quang xuyên lục địa.
Đơn vị tiền tệ chung (African Monetary Union).
Thị trường hàng không đơn nhất (SAATM).
Visa tự do di chuyển cho công dân AU (African Passport).
Đại học Panafrican (PAU), Trung tâm Bệnh tật kiểm soát Châu Phi (Africa CDC – vai trò then chốt trong COVID, Mpox).
Cơ chế xem xét ngang hàng (APRM – African Peer Review Mechanism).
9. Việt Nam Và Châu Phi: Hợp Tác “Bạn Bè, Anh Em, Đối Tác”
Đối với Việt Nam, Châu Phi không còn là “vùng đất xa xôi” mà là đối tác chiến lược tiềm năng (“Frontier Market”).
Lịch sử: Việt Nam ủng hộ phong trào giải phóng dân tộc Châu Phi (hỗ trợ vật chất, tinh thần, đào tạo cán bộ cho ANC Nam Phi, MPLA Angola, FRELIMO Mozambique, PAIGC Guinea-Bissau/Cape Verde, SWAPO Namibia…). Quan hệ “đặc biệt, thân thiết, truyền thống” là nền tảng vững chắc.
Kinh tế – Thương mại: Kim ngạch thương mại hai chiều đạt kỷ lục ~$4-5 tỷ USD/năm (mục tiêu $10 tỷ). Việt Nam xuất: Điện thoại, máy tính, giày dép, dệt may, gạo, cà phê, hồ tiêu, xe đạp, máy nông nghiệp, thuốc kháng sinh, vaccine. Nhập: Kim cương, khoáng sản, dầu thô, đậu phộng, bông, cà phê, cacao, gỗ, hải sản.
Đầu tư: Viettel (Movitel Mozambique, Natcom Haiti – thành công rực rỡ), Vinatex, TH True Milk, Doveco, Simatex, Hoa Sen Group, các ngân hàng (BIDV, Vietcombank mở văn phòng đại diện), Dầu khí (PVEP, BSR – dự án Block 25 Angola, Block 111/112 Libya…).
Hợp tác Phát triển (South-South Cooperation): Chia sẻ kinh nghiệm Đổi mới, giảm nghèo, nông nghiệp (lúa, cà phê, pepper, cashew), y tế (vaccine, y học cổ truyền), giáo dục, đào tạo nhân lực (chương trình học bổng, trung tâm đào tạo nông nghiệp Việt Nam tại Mozambique, Tanzania…), công nghệ số, quản trị đô thị.
Văn hóa – Nhân dân: Tuần lễ Văn hóa Việt Nam – Châu Phi, các đoàn nghệ thuật trao đổi, cộng đồng người Việt tại Châu Phi (Nam Phi, Angola, Mozambique, Algeria, Maroc, Egypt, Nigeria, Ghana, Sudan…) là cầu nối sống động.
10. Lời Kết: Châu Phi – Không Chỉ Là Địa Điểm, Là Một Trạng Thái Cảm Xúc
“Châu Phi có gì đặc biệt?” – Câu trả lời nằm ở chính sự phản biện và sức sống của nó.
Nó đặc biệt vì nó cổ xưa nhất (gốc rễ nhân loại) nhưng lại trẻ trung nhất (dân số).
Nó đặc biệt vì nó giàu có nhất về tài nguyên thiên nhiên, sinh học, văn hóa nhưng lại nghèo đói nhất về thu nhập bình quân, cơ sở hạ tầng, phát triển con người (paradox of plenty).
Nó đặc biệt vì nó đau khổ nhất (nô lệ, thực dân, nội chiến, dịch bệnh, biến đổi khí hậu) nhưng lại vui tươi, kiên cường, hòa đồng, nhịp nhàng nhất (Ubuntu – “Tôi là vì chúng ta là”,精神 của sự chia sẻ, cộng đồng).
Nó đặc biệt vì nó không phải là một quốc gia, nhưng lại có Liên minh Châu Phi (AU) – tổ chức lục địa hoạt động sôi nổi nhất sau EU.
Nó đặc biệt vì nó từng bị chia cắt, bỏ rơi, hiểu lầm, nhưng ngày nay lại là trung tâm trọng lực của địa chính trị, kinh tế xanh, và sự bùng nổ văn hóa toàn cầu.
Đến Châu Phi không phải để “cứu rỗi” hay “khám phá” theo kiểu الاستعماري (colonial) cũ. Đến Châu Phi là để lắng nghe, học hỏi, hợp tác, đầu tư, tôn trọng và cùng phát triển. Là để thấy rằng dưới những층 sương mù sa mạc, trong những tiếng trống djembe, trên những sườn núi lửa, trong những ánh mắt trẻ em ở Lagos, Nairobi, Kinshasa, Johannesburg, Cairo, Casablanca… đang chứa đựng năng lượng, sự sáng tạo và hy vọng của một đại lục đang thức dậy.
Châu Phi đặc biệt vì nó là chính tương lai của nhân loại. Và hiểu rõ Châu Phi, chính là hiểu rõ một phần quan trọng, không thể thiếu của tương lai chung của chúng ta.
Bài viết tổng hợp từ các nguồn: Báo cáo AU Agenda 2063, AfDB African Economic Outlook, UNCTAD Economic Development in Africa Report, World Bank Africa’s Pulse, IMF Regional Economic Outlook Sub-Saharan Africa, National Geographic, BBC, The Economist, African Arguments, các bài nghiên cứu về lịch sử, địa lý, văn hóa, kinh tế Châu Phi và quan hệ Việt Nam – Châu Phi.