Trà Vinh – một tỉnh duyên hải nằm ở vùng giữa Đồng bằng sông Cửu Long – không chỉ nổi tiếng với những cánh rừng ngập mặn xanh mát, những dòng kênh rạch chằng chịt hay đặc sản bánh pía, bún nước lèo đầy hương vị. Nơi đây còn lưu giữ một kho tàng vô giá, thầm lặng chứng kiến sử sách và thời gian: hệ thống cây cổ thụ. Những “người khổng lồ xanh” này không đơn thuần là những thể hiện của sự phát triển sinh học, chúng là hồn cốt của miền văn hóa, là ký ức chung của cộng đồng và là minh chứng sống động cho sự bền vững của thiên nhiên trước những biến động của thời đại.
Bài viết này sẽ mang bạn đi khám phá chiều sâu của hệ thống cây cổ thụ ở Trà Vinh: từ giá trị sinh thái, lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng đến những nỗ lực bảo tồn hiện nay và tầm nhìn tương lai.
Có thể bạn quan tâm: Phượng Hoàng Cổ Trấn: Nét Dung Sắc Thiên Đường Giữa Trái Tim Trung Quốc
I. Trà Vinh Và “Rừng Xanh” Đặc Thù: Bối Cảnh Sinh Thổ Của Những Cây Tuổi Thọ
Để hiểu được sự hiện diện của cây cổ thụ ở Trà Vinh, trước hết cần nhìn nhận bối cảnh tự nhiên – xã hội đặc thù của mảnh đất này.
1. Vị trí địa lý và khí hậu thuận lợi
Trà Vinh nằm ở cực Đông của Đồng bằng sông Cửu Long, giáp biển Đông, có bờ biển dài 65km. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, nắng nhiều, mưa bão ít, nhiệt độ trung năm khoảng 26-27°C. Đất phần lớn là đất phèn, đất alluvial, đất xám… tạo điều kiện cực kỳ thuận lợi cho nhiều loài cây gỗ lớn, cây ăn quả và các loài cây cảnh phát triển mạnh, đạt kích thước “khủng” và tuổi thọ cao.
2. Đa dạng dân tộc – Đa dạng cây xanh
Đặc điểm nổi bật nhất của Trà Vinh là sự cộng cư hài hòa của ba dân tộc chính: Kinh, Khmer, Hoa. Mỗi dân tộc mang theo những truyền thống trồng cây, chăm sóc cây và tôn sùng cây xanh riêng biệt.
Dân tộc Khmer: Có truyền thống trồng cây quanh chùa (Bà La Mật, Bồ đề, Dầu rái, Bàng…), xem cây xanh là nơi trú ngụ của thần linh, che chở cho không gian thiêng liêng.
Dân tộc Hoa: Tôn sùng phong thủy, trồng cây trước nhà, sau lưng (Bàng, Tràm, Sấu, Long nhãn…) để hút lộc, chắn sát khí, mang lại may mắn.
Dân tộc Kinh: Có truyền thống “người trồng cây, người tận bóng”, trồng cây che mát cho đường làng, quanh nhà thờ, đình, communal house.
Sự giao thoa văn hóa này đã tạo nên một “vườn cây cổ thụ” đa dạng, phong phú loài, phân bố khắp nơi: từ chùa Khmer cổ kính, đình làng kinh tế, nhà thờ Huyền giáo, đến các vườn nhà dân, ven kênh rạch và bờ biển.
Có thể bạn quan tâm: Hạt Dẻ Trồng Ở Đâu Việt Nam? Toàn Cảnh Vùng Vững, Kỹ Thuật Và Tiềm Năng Phát Triển
II. Danh Mục “Người Khổng Lồ Xanh”: Những Cây Cổ Thụ Điển Hình Ở Trà Vinh
Theo số liệu thống kê gần đây (cập nhật đến năm 2023-2024), Trà Vinh hiện có hơn 14.000 cây cổ thụ được xác định và ghi nhận (tuổi từ 100 năm trở lên), trong đó có hàng trăm cây được công nhận là “Cây cổ thụ Việt Nam” bởi Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE). Đây là tỉnh có mật độ cây cổ thụ cao nhất vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Dưới đây là những nhóm cây cổ thụ điển hình, mang tính biểu tượng:
1. Nhóm cây thiêng liêng tại hệ thống Chùa Khmer (Bà La Mật, Bồ đề, Dầu rái, Bàng)
Hệ thống hơn 140 chùa Khmer (Soc) là “kho tàng” lớn nhất cây cổ thụ Trà Vinh.
Cây Bà La Mật (Ficus religiosa) tại Chùa Hang (Chùa Kompong Chray) – Châu Thành: Cây đã hơn 200 năm tuổi, thân to phải 3-4 người ôm trọn, rễ khí sinh trùm xuống đất như những cột chống tự nhiên, che mát cả một góc sân chùa. Đây là nơi các tăng ni, tín đồ thiền định, cầu an.
Cây Bồ đề (Ficus religiosa) tại Chùa Ông Mết (Chùa Pothivong) – Trà Vinh: Cây cổ thụ hàng trăm năm, gắn liền với truyền thuyết vị cao tăng Ông Mết (Thích Thiện Thọ) – người có công lớn trong việc giữ gìn chữ viết, ngôn ngữ Khmer và chống lại pháp thuộc Pháp.
Rừng Dầu rái (Dipterocarpus alatus) tại Chùa Tà Sét (Chùa Angkorajaborey) – Càng Long: Một cụm rừng Dầu rái cổ thụ hiếm có còn lại ở vùng thấp, tạo nên không gian thiêng liêng, trang trọng, là nơi trú ngụ của hàng ngàn dơi quả (dơi lớn) – loài quý hiếm.
2. Nhóm cây cổ thụ tại Đình, Chùa, Nhà thờ của dân tộc Kinh và Hoa
- Cây Bàng (Ficus microcarpa) tại Đình làng Long Hòa – Cầu Kè: Cây tuổi khoảng 300 năm, tán cây rộng mát, che mát toàn bộ sân đình. Đây là nơi tổ chức các lễ hội truyền thống, hội họp làng xã từ xưa đến nay.
- Cây Tràm (Melaleuca cajuputi) tại Rừng Tràm Trà Cú – Trà Cú: Dù nhiều cây đã bị chặt chém do chiến tranh và khai thác, nhưng vẫn còn những cụm Tràm cổ thụ trăm năm, đứng vững giữa lòng rừng ngập mặn, chứng minh sự kiên cường, thích nghi tuyệt vời với điều kiện đất phèn, ngập nước.
- Cây Sấu (Dracontomelon duperreanum) tại Vườn nhà ông Nguyễn Văn Bé – Càng Long: Cây Sấu trăm năm, cho quả ngon nổi tiếng cả vùng, là “cây gia tài” được gia đình giữ gìn thế hệ qua thế hệ.
3. Nhóm cây cổ thụ ven đường, ven kênh, bờ biển – “Rào chắn xanh” cho dân sinh
- Hàng Bàng, Phượng, Xoài dọc Quốc lộ 53, 54, 60: Những hàng cây trăm năm này không chỉ làm đẹp cảnh quan mà còn chắn gió, che nắng, giảm ô nhiễm tiếng ồn và bụi bẩn cho người đi đường.
- Rừng phòng hộ ven biển (Dước, Tràm, Su, Bần…) tại Long Khánh, Long Toàn (Đức Hòa), Hiệp Mỹ (Châu Thành): Là những “lá chắn” tự nhiên bảo vệ đê biển, ngăn chặn xâm nhập mặn, bảo vệ đất canh tác và dân cư sau lưng. Nhiều cây Dước, Su ở đây đã trăm năm tuổi, rễ bám chặt vào đất phèn mềm.
Có thể bạn quan tâm: Cây Sấu Cổ Thụ Cúc Phương: Chứng Nhân Lặng Lẽ Của Thời Gian Và Dấu Ấn Văn Hóa Đất Cổ
III. Giá Trị Đa Diện: Tại Sao Cây Cổ Thụ Trà Vinh Lại Quý Giá Như Vậy?
Sự quý giá của cây cổ thụ không nằm ở độ lớn hay độ tuổi, mà nằm ở những giá trị vô hình chúng mang lại.
1. Giá trị Sinh thái và Môi trường (Giá trị “Sống còn”)
- Chữa lành không khí: Một cây Bàng/Bà La Mật trăm năm hấp thụ hàng chục kg CO2/năm, giải phóng O2, hấp thụ bụi mịn, khí độc (SO2, NOx).
- Điều hòa micro-khí hậu: Tán cây rộng giảm nhiệt độ mặt đất 3-5°C, tăng độ ẩm, tạo “hòn đảo xanh” mát mẻ giữa thành phố/ngôi làng nóng bức.
- Bảo tồn đa dạng sinh học: Cây cổ thụ là “khách sạn 5 sao” cho chim, cú mèo, dơi, bọ cạp, nấm, rêu, địa y… Rừng Dầu rái chùa Tà Sét là ví dụ điển hình: dơi quả ăn quả rừng, phân bón cho cây, cây che mát cho dơi – một chu trình sinh thái hoàn hảo.
- Chống xói mòn, giữ đất: Hệ rễ chùm, rễ khí sinh, rễ bò của cây cổ thụ (đặc biệt là Bàng, Tràm, Dước, Su) bám chặt vào đất, giữ đất ven sông, ven kênh, bờ biển không bị sạt lở.
2. Giá trị Lịch sử – Văn hóa – Tín ngưỡng (Giá trị “Hồn cốt”)
- Chứng nhân sử sách: Cây Bàng tại Đình Long Hòa “nghe” những cuộc họp bàn chống Pháp, chống Mỹ. Cây Bồ đề chùa Ông Mết “thấy” vị cao tăng dịch kinh, dạy chữ Khmer. Chúng là “người chứng” im lặng nhưng đáng tin cậy nhất.
- Trung tâm văn hóa cộng đồng: Sân dưới gốc cây cổ thụ là nơi diễn ra hội hội, hội chợ, hát bội, Robam (múa Khmer), Du kê (ca nhạc Khmer), chơi đá cầu, ô ăn quan. Cây là “trụ cột” kết nối con người.
- Tín ngưỡng dân gian: Người Khmer tin cây Bà La Mật, Bồ đề là nơi trú của thần Preah (Thần linh), thần Neak Ta (Thần hộ pháp làng). Người Hoa/Kin tin cây Bàng, Tràm là “Thần cây” che chở gia đạo, phong thủy. Việc treo dây đỏ, đeo hoa, đốt nhang dưới gốc cây là nét văn hóa tâm linh đặc trưng Nam Bộ.
3. Giá trị Khoa học – Giáo dục – Du lịch (Giá trị “Tương lai”)
- Tham khảo gen học: Nguồn gen của cây cổ thụ (khả năng chịu hạn, chịu ngập, chịu mặn, kháng bệnh) là kho tàng quý cho 육종 (breeding) cây giống mới thích ứng biến đổi khí hậu.
- Bài học tự nhiên: Là “phòng thí nghiệm” sống cho học sinh, sinh viên, du khách tìm hiểu sinh태, sử học, dân tộc học.
- Du lịch sinh thái – Văn hóa: Chùa Hang, Chùa Ông Mết, Chùa Tà Sét, Rừng Tràm Trà Cú… đang trở thành điểm đến “check-in” tâm linh, sinh thái hấp dẫn, tạo thu nhập cho địa phương.
IV. Thách Thức Và “Nỗi Đau” Của Những Người Khổng Lồ Xanh
Dù được quan tâm, nhưng thực trạng bảo tồn cây cổ thụ ở Trà Vinh vẫn đối mặt với nhiều thách thức nan giải, khiến nhiều cây đang “già yếu, bệnh tật, nguy hiểm”.
1. Áp lực đô thị hóa và quy hoạch
Trà Vinh đang phát triển nhanh. Mở rộng đường, xây dựng nhà ở, khu công nghiệp, khu đô thị mới… thường xuyên xâm lấn vào vùng rễ, tán cây của cây cổ thụ.
Thực trạng: Nhiều cây Bàng, Phượng ven đường bị cắt tỉa tệ hại để nhường chỗ cho dây điện, cột đèn, biển hiệu quảng cáo. Vùng rễ bị bê tông hóa, ngạt thở, không hấp thu được nước và dinh dưỡng.
2. Biến đổi khí hậu và thiên tai
- Sạt lở bờ sông/biển: Trà Vinh là tỉnh sạt lở nặng nhất Đồng bằng sông Cửu Long. Hàng năm mất hàng chục mét bờ biển, bờ sông. Nhiều cây cổ thụ Dước, Su, Bàng ven biển “ngã xuống nước” vì đất dưới chân bị cuốn trôi.
- Xâm nhập mặn, hạn hán: Mùa khô năm 2016, 2020, 2024… mặn sâu vào trong đất, cây cổ thụ không thích nghi kịp (đặc biệt các loài không chịu mặn như Bàng, Phượng, Xoài) bị héo rũ, chết đứng hàng loạt.
- Bão, giông: Cây già, thân rỗng, gốc yếu rất dễ gãy, ngã khi bão số 8-10 đổ bộ.
3. Sâu bệnh và lão hóa tự nhiên
- Cây già như người già: miễn dịch giảm. Sâu rệp, sâu cuốn lá, sâu xương, nấm gỉ, nấm mốc, termite… tấn công mạnh. Rễ bị thối, thân rỗng, 껍질 bong tróc.
- Thiếu quy trình chăm sóc chuyên nghiệp: Nhiều cây được “chăm sóc” theo kiểu dân gian (bón phân hóa học quá nhiều, đắp đất lên gốc, khoan thân treo biển…), làm hại cây hơn là giúp cây.
4. Nhận thức và nguồn lực bảo tồn
- Người dân địa phương (đặc biệt tại vườn nhà) thường thiếu kiến thức chăm sóc, sợ cây lớn gây nguy hiểm (ngã nhà, gãy điện) nên chủ động chặt hoặc cắt tỉa quá mức.
- Ngân sách bảo tồn chủ yếu từ ngân sách nhà nước, hạn hẹp, phụ thuộc vào dự án ODA/NGO. Chưa có cơ chế tài chính bền vững (như תשלום dịch vụ môi trường, du lịch sinh thái gắn liền bảo tồn).
V. Nỗ Lực Bảo Tồn: Từ “Bảo Vệ” Đến “Phát Triển Bền Vững”
Nhận thức được tầm quan trọng, Trà Vinh đã và đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, chuyển từ bảo tồn thụ động sang chủ động, khoa học.
1. Công nhận và Pháp lý hóa – “Hộ chiếu” cho cây xanh
Có thể bạn quan tâm: Cà Phê Vỉa Hè Phố Cổ: Nét Dung Sắc Thời Gian Và Hồn Của Hà Nội
- Hành động quyết liệt của VACNE và UBND tỉnh: Trà Vinh là tỉnh tiên phong trong phong trào “Bảo tồn cây cổ thụ Việt Nam”. Hàng trăm cây đã được trao tấm bảng “Cây cổ thụ Việt Nam” (mã số QR code tra cứu thông tin).
- Văn bản quy phạm pháp luật: UBND tỉnh ban hành Quy chế quản lý, bảo tồn cây cổ thụ; Chỉ thị về cấm chặt, cắt tỉa, phá hoại cây cổ thụ; Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lâm nghiệp. Mỗi cây có “hồ sơ cá nhân” (số hiệu, vị trí GPS, loài, tuổi ước tính, kích thước, trạng thái sinh trưởng, giá trị…).
2. Chăm sóc, phục hồi sinh thái bằng khoa học kỹ thuật
- Can thiệp y học cây cối: Mời chuyên gia Viện Khoa học Lâm nghiệp, ĐH Nông Lâm TP.HCM, VACNE… khám bệnh, chỉ định “đơn thuốc”: xử lý rỗng thân (lắp cốt thép, điền xi măng nhẹ), xử lý sâu bệnh (tiêm thuốc vào thân, bón rễ, phun lá sinh học), cải tạo đất, thoáng rễ, bón phân hữu cơ vi sinh.
- Kỹ thuật “Cứu rễ – Cứu cây”: Đối với cây bị sạt lở bờ, người ta xây đê chắn sóng, bồi đất, làm khô rễ, bón kích rễ mới. Đối với cây bị ngập mặn: tưới nước ngọt, rửa muối, bón canxi, kali tăng sức đề kháng.
- Cắt tỉa an toàn: Cắt bỏ cành khô, cành bệnh, cành giao nhau, cân bằng tán cây giảm gió, giảm tải trọng cho thân gốc.
3. Mô hình “Cộng đồng gìn giữ – Cộng đồng hưởng lợi”
- Ban quản lý cây cổ thụ tại chùa/làng: Thành lập đội bảo vệ cây cổ thụ tự nguyện (thường là lão làng, tăng ni,團 viên,青年). Họ là “bác sĩ” hàng ngày: quan sát, tưới nước, gom rác, báo động sớm khi cây có dấu hiệu bất thường.
- Gắn bảo tồn với du lịch cộng đồng: Chùa Hang, Chùa Tà Sét, Chùa Ông Mết phát triển du lịch tâm linh – sinh thái. Doanh thu từ vé tham quan, bán đặc sản, lưu niệm… một phần quay về quỹ chăm sóc cây, sửa chùa, giúp đời. Người dân thấy lợi ích kinh tế từ cây xanh -> tự ý thức bảo vệ.
4. Giáo dục, truyền thông, lan tỏa “Yêu cây – Trồng cây”
- Chương trình “Một em học sinh – Một cây cổ thụ”: Học sinh được nhận nuôi, theo dõi, ghi nhật ký tăng trưởng cây.
- Cuộc thi tranh vẽ, viết văn, chụp ảnh “Cây cổ thụ quê hương”.
- Ngày hội “Lễ hội Cây cổ thụ Trà Vinh” (thường kết hợp với Lễ hội Ok Om Bok, Lễ hội Nghinh Ông) để quảng bá hình ảnh.
5. Nghiên cứu và Nhân giống – Tạo ra “Thế hệ sau”
- Thu hạt, cắt chồi, tách rễ, nuôi cấy tổ chức mô từ các cây mẹ cổ thụ ưu tú (Bàng, Bà La Mật, Dầu rái, Sấu, Long nhãn…) tại Phao sinh vật Trà Vinh và các đơn vị hợp tác.
- Mục tiêu: Giữ lại gene quý, trồng thay thế cây già chết, trồng thêm vào các khu bảo tồn, công viên, ven đường mới. “Cây non hôm nay – Cây cổ thụ mai sau”.
VI. Những Câu Chuyện Cảm Động: Khi Con Người Và Cây Cối “Đồng Hành”
Giữa những số liệu khô khan, những câu chuyện nhân văn mới thực sự chạm đến trái tim người đọc về cây cổ thụ Trà Vinh.
1. Ông Bà La Mật “Bác sĩ cây” tại Chùa Hang
Thầy trưởng lão Thích Trí Thông (Chùa Hang, Châu Thành) được người địa phương gọi thân mật là “Ông Bà La Mật”. 30 năm qua, thầy dành hầu như toàn bộ thời gian chăm sóc hàng chục cây cổ thụ trong chùa. Thầy tự học cách tiêm thuốc, bón phân, cắt tỉa, làm cốt thép cho thân rỗng. Thầy nói: “Cây là người, người là cây. Cây khỏe, chùa yên, dân an. Gìn giữ cây là gìn giữ Phật pháp, gìn giữ gốc rễ.” Dưới tay thầy, nhiều cây sắp chết đã “hồi sinh” đơm lá, ra hoa, kết trái.
2. Cây Bàng “Chữa bệnh” cho cả làng Long Hòa
Cây Bàng trăm năm tại Đình Long Hòa (Cầu Kè) từng bị sâu xương ăn rỗng 70% thân, chuyên gia khuyên chặt. Nhưng lão làng và người dân không chịu. Họ tổ chức “Lễ cầu an cho cây”, huy động tiền mời chuyên gia xử lý rỗng thân bằng công nghệ mới (lắp ống thép, xi măng nhẹ, bón vi sinh). 3 năm sau, cây xanh lại, cho tán mát. Người dân tin: “Cây sống, làng vạn sự an nghỉ. Cây chết, làng mất gốc.”
3. Hàng Dước ven biển Long Khánh – “Lá chắn” cho đời
Năm 2020, sạt lở biển nghiêm trọng đe dọa đê bảo vệ Long Khánh. Hàng rừng Dước, Su, Tràm cổ thụ trăm năm là “dòng đê thứ hai”. Người dân, chiến sĩ, công chức cùng nhau đắp đất, neo cọc, buộc dây giữ cho cây không ngã. Một anh lính biên phòng chia sẻ: “Giữ cây là giữ đê, giữ đê là giữ nhà, giữ ruộng, giữ đời người. Cây già này kiên cường như bác anh em chúng em.”
VII. Tầm Nhìn Tương Lai: Trà Vinh – “Thành Phố Cây Cổ Thụ”, “Vùng Đất Xanh Bền Vững”
Đặt mục tiêu đến năm 2030, tầm nhìn 2045, Trà Vinh xác định bảo tồn cây cổ thụ là một trong những trụ cột của phát triển xanh.
1. Xây dựng “Bản đồ số – Kho dữ liệu Cây cổ thụ Trà Vinh”
- Số hóa 100% dữ liệu cây: Vị trí GIS, hình ảnh 360 độ, mô hình 3D, lịch sử chăm sóc, giá trị đa diện.
- Ứng dụng IoT: Gắn cảm biến độ ẩm đất, độ rung thân, nhiệt độ, độ ẩm không khí tại các cây quan trọng để cảnh báo sớm (sâu bệnh, ngã, khát nước).
- Xây dựng App/Website “Cây cổ thụ Trà Vinh” phục vụ quản lý, du lịch, giáo dục, khoa học.
2. Phát triển “Lộ trình du lịch Cây cổ thụ” gắn liền Văn hóa dân tộc
- Tuyến 1: Tâm linh Khmer (Chùa Hang – Chùa Ông Mết – Chùa Tà Sét – Chùa Nôdol – Bà La Mật, Bồ đề, Dầu rái).
- Tuyến 2: Lịch sử – Cách mạng (Đình Long Hòa, Khu di tích Bà Om, Cây Bàng, Tràm gắn liền các sự kiện lịch sử).
- Tuyến 3: Sinh thái biển – Rừng ngập mặn (Rừng Tràm Trà Cú, Rừng phòng hộ Long Khánh/Hiệp Mỹ – Dước, Su, Tràm, Bần).
- Tuyến 4: Văn hóa vườn nhà – Ẩm thực (Vườn Sấu, Long nhãn, Xoài, Bơ cổ thụ tại Càng Long, Cầu Kè, Tiểu Cần – kết hợp trải nghiệm摘 quả, ăn uống, homestay).
3. Cơ chế tài chính hóa giá trị dịch vụ hệ sinh thái (PES) cho cây cổ thụ
- Nghiên cứu áp dụng chế độ Trả tiền cho dịch vụ môi trường (PES) dành riêng cho chủ thể quản lý cây cổ thụ (chùa, đình, hộ gia đình, UBND xã).
- Tính toán giá trị: Hấp thụ CO2, điều hòa khí hậu, bảo tồn gen, giá trị cảnh quan – du lịch, giá trị tâm linh – văn hóa. Chuyển hóa thành nguồn kinh phí bảo tồn bền vững, không chỉ chờ ngân sách nhà nước.
4. “Dân trồng – Dân gìn – Dân hưởng” – Lan rộng mô hình “Vườn nhà có cây cổ thụ”
- Khuyến khích, hỗ trợ người dân trồng các loài cây tiềm năng thành cổ thụ (Bàng, Bồ đề, Dầu rái, Sấu, Long nhãn, Tràm, Xoài, Bơ…) ngay trong vườn nhà, ven ao, ven kênh.
- Hướng dẫn chăm sóc khoa học từ khi cây non. Tạo ra “đệm xanh” bao quanh các cây cổ thụ hiện hữu, giảm áp lực môi trường.
5. Hợp tác quốc tế và nghiên cứu khoa học
- Hợp tác với các tổ chức quốc tế (IUCN, WWF, JICA, GIZ…) và viện nghiên cứu trong/ngoài nước về: Bảo tồn gene, thích ứng biến đổi khí hậu, khôi phục rừng ngập mặn, du lịch sinh thái bền vững.
- Đưa cây cổ thụ Trà Vinh vào danh sách Di sản cây cối thế giới (Global Tree Heritage) hoặc các danh mục bảo tồn khu vực ASEAN.
VIII. Lời Kết: Gìn Giữ “Rễ” Để “Cành” Vươn Tới Tương Lai
Cây cổ thụ ở Trà Vinh không chỉ là những thân gỗ già nua, những tán lá xanh mát. Chúng là căn rễ chằng chằng của văn hóa, là hơi thở của môi trường, là ký ức của lịch sử và là tương lai của sự bền vững.
Mỗi khi chúng ta đặt tay lên thân cây Bàng trăm năm tại đình làng, hít hà mùi hương lá Bà La Mật tại chùa Khmer, ngắm nhìn hàng Dước kiên cường chống chọi với sóng biển, hay thưởng thức quả Sấu ngọt mát từ vườn ông bà để lại… chúng ta đang chạm vào linh hồn của mảnh đất này.
Bảo tồn cây cổ thụ không phải là trách nhiệm của một ai đó (chính quyền, khoa học, chùa, làng…), đó là trách nhiệm chung của toàn thể xã hội. Mỗi hành động: không bẻ cành, không đẻo rễ, không khoan thân treo biển, không xả rác dưới gốc cây; mỗi giọt nước tưới, mỗi lần bón phân hữu cơ, mỗi lời truyền cảm hứng cho con cháu yêu cây… đều là một gạch xây nên “Tường thành xanh” bền vững cho Trà Vinh.
Hãy cùng nhau hành động, từ những việc nhỏ nhất, để những “người khổng lồ xanh” này tiếp tục đứng vững, xanh tươi, che mát cho đời, chứng nhân cho sự phát triển của Trà Vinh – một tỉnh “Văn minh – Hiện đại – Xanh – Bền vững”.
“Người xưa trồng cây, người sau tận bóng.
Người nay gìn giữ, người mai hưởng an.”
(Thành ngữ dân gian Việt Nam – Áp dụng cho công tác bảo tồn cây cổ thụ Trà Vinh)
Phụ lục: Danh sách một số cây cổ thụ tiêu biểu đã được công nhận “Cây cổ thụ Việt Nam” tại Trà Vinh (Trích lược)
| STT | Tên cây (Tên khoa học) | Địa điểm | Tuổi ước tính (năm) | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Bà La Mật (Ficus religiosa) | Chùa Hang (Kompong Chray), Châu Thành | ~250 | Rễ khí sinh đẹp, tán rộng, thiêng liêng |
| 2 | Bồ đề (Ficus religiosa) | Chùa Ông Mết (Pothivong), TP. Trà Vinh | ~200 | Gắn liền cao tăng Ông Mết, chữ Khmer |
| 3 | Dầu rái (Dipterocarpus alatus) | Chùa Tà Sét (Angkorajaborey), Càng Long | ~150-200 | Cụm rừng lớn, trú ngụ dơi quả quý hiếm |
| 4 | Bàng (Ficus microcarpa) | Đình Long Hòa, Cầu Kè | ~300 | Che mát toàn bộ sân đình, cây “thần” làng |
| 5 | Tràm (Melaleuca cajuputi) | Rừng Tràm Trà Cú, Trà Cú | ~100-150 | Cụm rừng ngập mặn điển hình, chống xói mòn |
| 6 | Sấu (Dracontomelon duperreanum) | Vườn ông Nguyễn Văn Bé, Càng Long | ~150 | Quả ngon, cây gia tài, giá trị kinh tế cao |
| 7 | Dước (Calophyllum inophyllum) | Rừng phòng hộ Long Khánh, Đức Hòa | ~100-150 | Chắn gió, chắn sóng, bảo vệ đê biển |
| 8 | Xoài (Mangifera indica) | Vườn bà Nguyễn Thị Út, Tiểu Cần | ~120 | Cây ăn quả cổ thụ hiếm, cho quả ngon |
| 9 | Long nhãn (Dimocarpus longan) | Vườn ông Trần Văn Ba, Cầu Kè | ~130 | Cây ăn quả lớn, giá trị kinh tế – văn hóa |
| 10 | Bàng (Ficus microcarpa) | Ven đường TL 887, xã Mỹ Long, Cầu Kè | ~180 | Hàng cây ven đường đẹp, che mát giao thông |
(Lưu ý: Danh sách trên chỉ mang tính chất minh họa một phần, số lượng cây thực tế được công nhận lớn hơn nhiều và liên tục được cập nhật).
Bài viết được biên soạn dựa trên tài liệu từ: UBND tỉnh Trà Vinh, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Trà Vinh, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE), các báo cáo khoa học của Viện Khoa học Lâm nghiệp, và thực địa khảo sát tại các chùa, đình, rừng phòng hộ tỉnh Trà Vinh giai đoạn 2020-2024.