Nhật Bản – xứ sở Hoa Anh Đào – không chỉ nổi tiếng với sự phát triển thần tốc về khoa học công nghệ, văn hóa đại chúng (anime, manga, game) hay ẩm thực tinh tế, mà còn là nơi lưu giữ một kho tàng văn hóa phi vật chất khổng lồ thông qua hàng nghìn lễ hội truyền thống (Matsuri – 祭り). Những lễ hội này không đơn thuần là những dịp vui chơi, giải trí; chúng là cầu nối thiêng liêng giữa quá khứ và hiện tại, giữa con người và thần linh (Kami), giữa cộng đồng và thiên nhiên. Tham gia vào một Matsuri, du khách không chỉ là người quan sát mà còn được hòa mình vào nhịp đập của lịch sử, tôn giáo và tâm hồn dân tộc Nhật.
Bài viết này sẽ đưa bạn đi qua hành trình khám phá những lễ hội tiêu biểu nhất, độc đáo nhất và mang ý nghĩa sâu sắc nhất của Nhật Bản, được phân loại theo mùa vụ, theo ý nghĩa tín ngưỡng và đặc thù địa phương, để bạn có cái nhìn toàn diện nhất về “nét linh hồn” của xứ sở Phù Tang.
Có thể bạn quan tâm: Khám Phá Khu Du Lịch Sinh Thái Bến Tre: Hành Trình Về Nguồn Của “xứ Dừa” Xanh Mát Và Thật
I. Bản Chất Của “Matsuri”: Hơn Chỉ Là Lễ Hội
Trước khi đi vào chi tiết từng lễ hội, việc hiểu đúng bản chất từ “Matsuri” là cực kỳ quan trọng. Trong tiếng Nhật, “Matsuri” (祭り) gốc từ động từ “Matsuru” (祭る), nghĩa là “phục vụ”, “cúng tế” hoặc “thờ phụng”. Do đó, cốt lõi của mọi Matsuri là lễ tế (Saishi – 祭祀).
Theo đạo Thần đạo (Shinto – tôn giáo bản địa của Nhật), con người sinh ra trong sự trong sạch nhưng dễ bị ô uế (Kegare) bởi tử thần, bệnh tật, tội lỗi hoặc tai nạn. Matsuri là nghi thức thanh tẩy (Harae), cúng tế thần linh để xin ơn phước, mưa gió thuận hòa, năm bội thu, hòa bình cho làng xã, và trừ tà ma, xui xẻo.
Một Matsuri điển hình thường bao gồm các yếu tố cốt lõi sau:
1. Shinji (Thần sự): Nghi thức tôn giáo trang trọng diễn ra tại đền thờ (Jinja), chỉ có thầy tế lễ (Kannushi) và người đại diện tham dự.
2. Mikoshi (Thần kiệu): Quá trình khiêng kiệu thần (chứa vật thể thiêng – Shintai) ra khỏi đền chính để “du hành” (Togyo) khắp làng/xóm, ban phước lành cho dân chúng. Đây là khoảnh khắc sôi động, mạnh mẽ nhất.
3. Dashi/Yatai (Xe trang trí/Xe kéo): Những chiếc xe khổng lồ được trang trí hoa lệ, mang theo nhạc队 (Hayashi) và người biểu diễn, di chuyển trong phố thị.
4. Bon Odori (Vũ Bon): Nhảy vòng trong lễ hội Bon (lễ báo hiếu tổ tiên) hoặc các lễ hội mùa hè khác.
5. Yatai (Quầy hàng): Văn hóa ẩm thực đường phố sôi động (Takoyaki, Yakisoba, Kakigori, Goldfish scooping…) không thể thiếu.
Có thể bạn quan tâm: Khám Phá Vẻ Đẹp Tuyệt Trần Của Các Loài Hoa Đà Lạt: Hành Trình Qua “thành Phố Ngàn Hoa”
II. Lễ Hội Theo Mùa Vụ: Nhịp Đập Của Thiên Nhiên
Người Nhật xưa sống dựa vào nông nghiệp lúa nước, do đó hầu hết các Matsuri lớn đều gắn liền với chu kỳ bốn mùa: Xuân (xin mưa/gieo trồng), Hạ (trừ sâu bệnh, nguyện mưa), Thu (cảm ơn thu hoạch), Đông (trừ tà, đón năm mới).
1. Mùa Xuân – Mùa Của Sự Sinh Sôi Và Khởi Đầu
Lễ Hoi Setsubun (节分 – Rước Tà Đón Phúc) – 3/2 hàng năm
Đây không phải là một lễ hội tại một địa điểm cụ thể mà là phong tục toàn quốc. “Setsubun” nghĩa là “chia mùa” (ngày trước Risshun – đầu xuân theo lịch cổ).
Nghi thức Mamemaki (Sow beans): Người lớn tuổi trong gia đình (hoặc người trùng tuổi với năm nay – Toshi-otoko) ném đậu nành rang (Fukumame) ra ngoài cửa sổ/ban công hoặc vào trong nhà đồng thời hô to: “Oni wa soto! Fuku wa uchi!” (Quỷ ra ngoài! Phúc vào trong!).
Ăn đậu may mắn: Mọi người ăn số đậu bằng tuổi mình (theo số tuổi Kazoedoshi – tính từ lúc trong bào thai) để cầu khỏe mạnh, tránh bệnh tật.
Địa điểm nổi tiếng: Chùa Senso-ji (Tokyo), Chùa Naritasan (Chiba), Đền Yasaka (Kyoto) tổ chức nghi thức ném đậu quy mô lớn với sự tham gia của các ngôi sao Sumo, diễn viên Kabuki, thu hút hàng ngàn người hâm mộ.
Lễ Hội Hoa Anh Đào (Hanami – 花見) – Tháng 3-4
Hanami không phải là một Matsuri có thần kiệu hay nghi thức tôn giáo trang trọng, mà là “lễ hội của dân chúng”. Dưới những tán hoa anh đào rơi rụng (Sakura), người Nhật trải chăn, mang rượu Sake, bento (cơm hộp) ăn uống, hát hò, thưởng hoa đến深夜.
Văn hóa “Yozakura” (Hoa anh đào ban đêm): Đèn lồng treo lên cây, ánh sáng lung linh phản chiếu trên cánh hoa trắng hồng, tạo không gian lãng mạn, u ám nhưng cũng rất sôi động.
Ý nghĩa: Sakura nở rộ rồi rụng nhanh chóng gợi nhắc đến sự vô thường (Mujo) của cuộc đời, khuyến con người trân trọng hiện tại.
Lễ Hội Takayama Sanno (高山祭) – 14, 15/4 (Mùa Xuân) & 9, 10/10 (Mùa Thu)
Được mệnh danh là một trong “Ba lễ hội đẹp nhất Nhật Bản” (Nihon Sandai Matsuri), cùng với Gion Matsuri (Kyoto) và Chichibu Yomatsuri (Saitama).
Điểm nhấn: 12 chiếc xe Yatai (xe kéo) được chế tác từ thời Edo, trang trí bằng điêu khắc gỗ tinh xảo, sơn mài, kim loại, vải dệt… mỗi chiếc là một tác phẩm nghệ thuật di động. Vào ban ngày, chúng trưng bày tại trung tâm phố cổ; vào ban đêm, được thắp đèn lồng (Yatai Matsuri) tạo nên khung cảnh huyền ảo như tranh vẽ.
Karaku Ningyo (Con rối cơ): Trên một số xe Yatai có biểu diễn con rối cơ (Karakuri) cực kỳ tinh vi, có thể uống trà, bắn cung, lật lộn… do những nghệ nhân thao túng dây từ trên cao.
2. Mùa Hè – Mùa Của Sự Năng Động, Lửa Và Nước
Mùa hè tại Nhật nóng bức, ẩm ướt. Các lễ hội mùa hè thường mang tính “giải nhiệt”, trừ tà ma, bệnh dịch (Ekijin) và cầu mưa.
Lễ Hội Gion Matsuri (祇園祭) – Cả tháng 7 tại Kyoto
Lễ hội lớn nhất, nổi tiếng nhất và lâu đời nhất (bắt đầu từ năm 869) tại Kyoto, kéo dài suốt tháng 7 nhưng đỉnh cao là các ngày 14-16/7 (Yoiyama – Đêm trước ngày lớn) và 17/7 (Yamaboko Junko – Diễn xe).
Nguồn gốc: Cầu xin thần linh Gion (Susanoo-no-Mikoto) dập tắt dịch đậu mùa.
Yamaboko (Xe núi/Xe móc): 33 chiếc xe khổng lồ (23 Yama – xe núi nhỏ hơn, 10 Hoko – xe móc cao tới 25 tấn, cao 12m) được gọi là “bảo tàng nghệ thuật chạy động”. Chúng được trang trí bằng thảm Gobelin (Bélgique), vải Nishijin (Kyoto), điêu khắc gỗ, kim loại… giá trị từng chiếc lên tới hàng tỷ Yên.
Yoiyama (Đêm hội): 3 đêm 14, 15, 16/7, phố cổ Kyoto (Shijo-Karasuma) tắt đèn đường, chỉ có ánh đèn lồng trên xe Yamaboko và các ngôi nhà Machiya (nhà phố truyền thống) mở cửa trưng bày kimono, bằng phẳng, đồ cổ. Không khí cổ kính, hoài cổ bao trùm toàn phố.
Chigo (Thánh đồng): Trên chiếc xe Hoko chính (Naginata-hoko) có một cậu bé “Thánh đồng” (Chigo) được chọn lọc kỹ lưỡng, sống cuộc sống tu hành trong một tháng, không được đặt chân xuống đất, chỉ được ngồi trên xe để cắt dây (Shimenawa) khai mạc diễn xe.
Lễ Hội Tenjin Matsuri (天神祭) – 24, 25/7 tại Osaka
Lễ hội của Đền Tenmangu (thờ Sugawara no Michizane – Thần học問), một trong “Ba lễ hội lớn nhất Nhật Bản”.
Đặc sắc: Kết hợp giữa Lễ hội trên đường bộ (Rikuto) và Lễ hội trên đường thủy (Funatogyo).
Funatogyo (Diễn thuyền): Hàng trăm thuyền trang trí đèn lồng (Gosho-bune) chở thần kiệu, nhạc队, vũ đoàn chèo ngược dòng sông Okawa. Ban đêm, pháo hoa (Tenjin Matsuri Hanabi) bắn rực rỡ phản chiếu trên mặt nước, tạo nên “Lễ hội Ánh sáng và Nước” hoành tráng nhất Nhật.
Lễ Hội Nebuta/Neputa (ねぶた/ねぷた) – Đầu tháng 8 tại Aomori (Nebuta) & Hirosaki (Neputa)
Lễ hội mùa hè đại diện cho vùng Tohoku (Bắc Nhật), được UNESCO công nhận Di sản văn hóa phi vật chất nhân loại.
Nebuta (Aomori): Những chiếc xe thưa khổng lồ (Nebuta) hình các anh hùng sử thi, thần thoại, Kabuki… được làm từ khung dây tre, giấy Washi, thắp đèn điện bên trong. Kích thước lên tới 9m rộng, 7m cao, 5m sâu.
Haneto (Nhảy múa): Hàng nghìn người nhảy múa cuồng nhiệt quanh xe Nebuta theo nhịp trống Taiko và sáo fue, hô to “Rassera, Rassera!” (Tiếng kêu mời gọi thần linh/giải tỏa stress). Ai cũng có thể tham gia nhảy nếu mặc trang phục Haneto (áo yukata, khăn quàng đầu, dây đai).
Neputa (Hirosaki): Khác với Nebuta hình người đứng, Neputa hình quạt (Ougi-e), vẽ tranh sử thi hai mặt (mặt trước anh hùng, mặt sau bi kịch), di chuyển chậm rãi, trang trọng hơn, đi kèm trống Taiko lớn (Tsugaru Joppari Daiko).
Lễ Hội Awa Odori (阿波踊り) – 12-15/8 tại Tokushima (Shikoku)
Lễ hội nhảy đường phố lớn nhất Nhật Bản, thu hút hơn 1 triệu du khách và 100.000 vũ công.
Câu thần chú nổi tiếng: “Odoru ahou ni miru ahou, onaji ahou nara odoranya son son!” (Người nhảy là ngốc, người xem cũng ngốc, cùng ngốc thì không nhảy thì thiệt thòi!).
Phong cách: Nam giới nhảy mạnh mẽ, crouching low (Te-odori); Nữ giới nhảy nhẹ nhàng, uyển chuyển trên mũi chân (Onna-odori), đội mũ Amigasa (mũ rơm quai rộng che mắt). Nhạc chỉ có trống, sáo, đàn shamisen, kèn clarinet tạo giai điệu lặp lại cuốn hút (Awa Yoshikono).
Lễ Hội Bon Odori (盆踊り) – Trung tháng 7 (Kanto) hoặc 8 (Kansai/Người khác)
Lễ Vu Lan (Obon) là dịp linh hồn tổ tiên về nhà. Bon Odori là nhảy vòng quanh tháp鼓 (Yagura) để đón tiếp và tiễn别 tổ tiên.
Đặc điểm: Ai cũng có thể tham gia, chỉ cần bắt chước động tác. Mỗi vùng có nhạc và vũ điệu riêng (Tokyo Ondo, Tanko Bushi – múa đào than, Soran Bushi – múa câu cá…).
Toro Nagashi (Thả đèn hoa): Cuối kỳ Bon, người thả đèn lồng giấy xuống sông/biển tiễn linh hồn về cõi cực lạc. Cảnh ngàn điểm sáng lấp lánh trôi trên dòng nước tối tăm là hình ảnh đẹp và bi thương nhất mùa hè Nhật.
Lễ Hội Đấu Trâu (Ushi-tsuki / Tōgyū) – Các đảo Okinawa, Oki (Shimane), Niigata…
Khác hẳn với đấu bò Tây Ban Nha, đấu trâu Nhật Bản không giết hại động vật. Hai con trâu được thả vào đụng đầu nhau, con nào quay lùi hoặc ngã là thua. Chủ trâu đối xử với chúng như các võ sĩ Sumo, nuông chiều, massage, cho ăn tốt. Đây là văn hóa độc đáo thể hiện sự tôn trọng sức mạnh và tinh thần võ đạo.
3. Mùa Thu – Mùa Của Sự Trang Trọng Và Cảm Ơn Thu Hoạch
Lễ Hội Kishiwada Danjiri (岸和田だんじり祭) – Trung tháng 9 tại Kishiwada (Osaka)
Lễ hội “nguy hiểm và hùng tráng” nhất Nhật Bản.
Danjiri: Xe kéo khổng lồ (khoảng 4 tấn), chỉ có 2 bánh xe trước có lái, 2 bánh sau cố định. Trên xe có người đập trống, người cưỡi ngọn xe (Daiku-gata) biểu diễn杂技 nguy hiểm.
Yarimawashi (Quay xe): Tại các ngã tư hẹp, đám người phải dùng sức gồng gù, la hét “Yoi, Yoi!” để văng xe quay góc 90 độ hay 180 độ với tốc độ cao. Mומנtum khủng khiếp khiến nhiều người bị thương, thậm chí tử vong trong lịch sử, nhưng tinh thần “Gaman” (nhẫn nhịn) và đoàn kết của dân Kishiwada khiến họ không bao giờ dừng lại.
Lễ Hội Chichibu Yomatsuri (秩父夜祭) – 2, 3/12 (Thực chất là cuối thu/đầu đông) tại Chichibu (Saitama)
Một trong “Ba lễ hội xe kéo đẹp nhất Nhật”.
Đặc sắc: 6 chiếc xe Yatai (2 Kasaboko – xe mũ, 4 Yatai – xe nhà) được kéo lên dốc Dango坂 (Dango-zaka) dựng đứng 20 độ dưới trời rét giá, trong tiếng trống Taiko dồn dập và hò reo “Wasshoi, Wasshoi!”.
Pháo hoa mùa đông: Khác với các lễ hội mùa hè, pháo hoa Chichibu bắn vào đêm đông lạnh, ánh sáng rực rỡ trên nền trời đêm trong veo, phản chiếu trên mái ngói đỏ của phố cổ, tạo không gian lãng mạn, bi tráng.
Lễ Hội Kunchi (くんち) – Cuối tháng 10 tại Nagasaki (Suwa Jinja) & Các vùng Kyushu
“Kunchi” (Kunichi – Ngày 9) là lễ hội thu hoạch đặc trưng vùng Kyushu, chịu ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa, Hà Lan, Bồ Đào Nha (do cảng Nagasaki mở cửa sớm).
Nagasaki Kunchi: Biểu diễn “Kokkodesho” (khiêng xe trang trí hình con rồng, con sư tử, tàu bè…), “Oranda Manzai” (múa hò Hà Lan), “Dragon Dance” (Múa rồng) quy mô lớn. Sự hòa quyện độc đáo giữa truyền thống Nhật và phương Tây.
Lễ Hội Jidai Matsuri (時代祭) – 22/10 tại Kyoto
“Lễ hội các thời đại” được tổ chức từ năm 1895 để kỷ niệm 1100 năm đô Kyoto (Heian-kyo).
Diễn biến lịch sử: Hàng ngàn người mặc trang phục trung thực của từng thời đại (Meiji, Edo, Azuchi-Momoyama, Muromachi, Yoshino, Kamakura, Heian) di chuyển từ Cung điện Kyoto đến Đền Heian Jingu. Nhìn đoàn diễu hành là thấy trọn vẹn lịch sử trang phục, quân sự, văn hóa Nhật Bản cuộn lại.
Lễ Hội Shichi-Go-San (七五三) – 15/11 (Toàn quốc)
Không phải lễ hội đường phố mà là nghi lễ gia đình quan trọng. Con trai 3, 5 tuổi; con gái 3, 7 tuổi mặc Kimono/Hakama đến đền thờ báo cáo sự lớn khỏe, ăn kẹo Chitose Ame (kẹo dài tượng trưng tuổi thọ). Cảnh bé trai bé gái ngổn ngang bước đi trên gõ geta (guốc gỗ) dưới tán lá Momiji (lá phong đỏ) là hình ảnh đẹp nhất mùa thu Nhật.
4. Mùa Đông – Mùa Của Lửa, Băng Và Tinh Khiết
Lễ Hội Hadaka Matsuri (裸祭り – Lễ Hội Trùm Thân) – Các ngày khác nhau (Thường tháng 1, 2)
Điển hình nhất là Saidaiji Eyo (Okayama) – đêm 3/2 âm lịch (khoảng tháng 2 DL).
Hình ảnh: Hàng ngàn nam giới chỉ mặc Fundoshi (quần lót truyền thống), người trần truồng trên người trong cái rét cắt da cắt thịt, tranh giành Shingi (đôi gỗ thiêng – kích thước 20x4cm) được thả từ trên cao.
Ý nghĩa: Ai nắm được Shingi và thoát ra khỏi đám đông sẽ là “Fuku-otoko” (Người đàn ông phúc), mang lại may mắn, khỏe mạnh cho cả năm. Sự điên cuồng, nóng bỏng của cơ thể người trong giá rét là biểu tượng của sự sinh sôi, phá vỡ cái lạnh chết chóc của mùa đông.
Lễ Hội Yuki Matsuri (雪祭り – Lễ Hội Băng Tuyết) – Tháng 2 tại Sapporo (Hokkaido), Otaru, Asahikawa…
Lễ hội mùa đông lớn nhất, thu hút hàng triệu du khách quốc tế.
Sapporo Yuki Matsuri (Odori Park, Susukino, Tsudome): Hàng trăm tác phẩm điêu khắc băng/tuyết khổng lồ (Đại tượng: tòa thành, nhân vật anime, danh lam thắng cảnh thế giới) được thắp sáng ban đêm bằng ánh đèn LED đổi màu.
Otaru Yuki Akari no Michi (Đường ánh đèn tuyết Otaru): Nhỏ hơn, lãng mạn hơn. Hàng ngàn đèn lồng tuyết (Snow candles) và đèn lồng thủy tinh được đặt dọc kênh vận hà và đường ray tàu cũ, tạo không gian yên bình, chữa lành.
Lễ Hội Namahage (なまはげ) – Đêm 31/12 (Giao thừa) tại Oga (Akita)
Không phải lễ hội vui chơi mà là nghi thức truyền thống độc đáo.
Namahage: Những người đàn ông đội mặt nạ quỷ đỏ/xanh, râu ria, mặc áo mưa rơm (Kera), găng tay, cầm dao gỗ (Deba-bocho) đi từ nhà này sang nhà khác.
Hành động: Gõ cửa lớn, gầm rú: “Naku ko wa inee ga! Waru ko wa inee ga!” (Có đứa trẻ khóc không! Có đứa trẻ hư không!). Cha mẹ sẽ đón tiếp bằng rượu Sake, bánh mỳ, xin Namahage ban phúc cho con cháu ngoan ngoãn, khỏe mạnh. Đây là nghi thức giáo dục và trừ tà ma rất mạnh mẽ.
Lễ Hội Hatsumode (初詣) – 1/1 đến 3/1 (Toàn quốc)
Đi đền chùa đầu năm. Không phải Matsuri tổ chức mà là tập thể thói quen của toàn dân tộc. Hàng triệu người đổ về Đền Meiji (Tokyo), Đền Fushimi Inari (Kyoto), Đền Naritasan (Chiba), Đền Tsurugaoka Hachimangu (Kamakura)… để xin xương (Omikuji), mua bùa (Omamori), viết nguyện ước (Ema), ăn soba năm mới (Toshikoshi Soba).
Có thể bạn quan tâm: Hành Trình Khám Phá Các Loại Đặc Sản Tây Bắc: Hương Vị Đất Trời Và Bản Sắc Văn Hóa Dân Tộc
Có thể bạn quan tâm: Những Hiệu Sách Cũ Ở Hà Nội: Hành Trình Tìm Kiếm “kho Báu” Giấy Và Mực Giữa Phố Cổ
III. Các Loại Hình Lễ Hội Đặc Biệt Theo Chủ Đề
Ngoài phân theo mùa, các Matsuri còn được phân theo tính chất tín ngưỡng:
1. Lễ Hội Thần Kiệu (Mikoshi Matsuri) – Sức Mạnh Của Sự Đoàn Kết
Đây là hình thức phổ biến nhất. Mikoshi là “nhà tạm” của thần linh trên đường du hành.
Kỹ thuật khiêng: Không chỉ khiêng, mà phải vung vây, ném lên cao (Mikoshi furi), quay xoáy. Càng vung mạnh càng thể hiện sự tôn kính và khiến thần linh vui vẻ, ban phước nhiều hơn.
Tiếng kêu “Wasshoi, Wasshoi!” (Wa-sho-i): “Wa” (Hòa), “Shoi” (Gánh vác). Nghĩa là “Cùng nhau gánh vác trong sự hòa hợp”. Tiếng hô hào đồng bộ, dồn dập tạo nên sức mạnh tập thể khổng lồ, xua tan mọi mệt mỏi, khó khăn.
Nữ giới khiêng Mikoshi: Xưa chỉ nam giới, nhưng hiện nay nhiều đoàn “Onna Mikoshi” (Nữ khiêng kiệu) xuất hiện, thể hiện bình đẳng giới và sức mạnh phụ nữ.
2. Lễ Hội Lửa (Hi Matsuri / Fire Festival) – Quyền Năng Thanh Tẩy
Lửa trong Thần đạo là yếu tố thanh tẩy mạnh nhất (Kiri-bi).
Kurama no Hi Matsuri (Kurama, Kyoto – 22/10): Hàng trăm ngọn tea lửa (Taimatsu) dài 3-6m, nặng tới 80kg được khiêng bởi nam giới mặc áo lông thú, đi khắp núi rừng và phố thị. Cái nóng của lửa tan chảy băng giá mùa thu, thanh trừ tà khí.
Nachi no Ogi Matsuri (Kumano, Wakayama – 14/7): 12 ngọn tea lửa khổng lồ (khoảng 50kg) được khiêng xuống từ thác Nachi (thác cao nhất Nhật) về đền Kumano Nachi Taisha. Hình ảnh ngọn lửa lấp lánh giữa rừng rừng và thác nước trắng xóa là tuyệt đẹp.
Nozawa Onsen Dosojin Matsuri (Nagano – 15/1): Lễ hội “Đốt đền”. Người dân xây một đền thờ khổng lồ từ gỗ (Shaden), sau đó các nam giới 25 và 42 tuổi (tuổi xui – Yakudoshi) bảo vệ đền, còn đám đông ném tea lửa để đốt nó. Trận chiến lửa và nước, tấn công và phòng thủ kéo dài hàng giờ cho đến khi đền bị thiêu rụi, mang đi xui xẻo.
3. Lễ Hội Phallic (Kanamara Matsuri / Hounen Matsuri) – Sinh Sản Và Sức Khỏe
Hai lễ hội nổi tiếng (và hơi “sốc” văn hóa) về thờ phụng sinh sản:
Kanamara Matsuri (Kawasaki – Tháng 4): “Lễ hội dương vật thép”. Đền Kanayama Shrine thờ thần bảo vệ thợ rèn, bà đẻ, và phòng ngừa bệnh lây truyền qua đường tình dục. Đỉnh cao là khiêng 3 chiếc kiệu hình dương vật khổng lồ (màu hồng, đen, màu da) quanh phố. Không khí vui tươi, cởi mở, bán kẹo, đồ lưu niệm hình dáng đặc biệt. Thu hút rất nhiều du khách quốc tế và cộng đồng LGBTQ+.
Hounen Matsuri (Tagata Jinja, Inuyama – 15/3): “Lễ hội năm bội thu”. Khiêng một cây dương vật gỗ khổng lồ (khoảng 2.5m, 280kg) làm từ gỗ Hinoki mới. Tập trung vào sự sinh sôi của tự nhiên, cầu mưa gió hòa thuận, con cháu đông đúc.
4. Lễ Hội Câu Cá & Thuyền (Umi no Matsuri / Funamatsuri)
Nhật Bản là quốc gia đảo, biển là nguồn sống.
Morotabune Shinji (Matsue, Shimane – 1/12 âm lịch): Lễ hội thuyền cổ xưa nhất (hơn 1000 năm). Hai chiếc thuyền chèo nhanh (Morotabune) đua nhau trên hồ Miho, mô phỏng thần thoại thần Ōkuninushi đi đám cưới. Người thắng sẽ được ơn phước lớn.
Hirado Jangara (Nagasaki – Tháng 8): Biểu diễn múa trên thuyền (Funakko) kết hợp trống, chuông, múa đùi, múa kiếm trên mặt biển.
5. Lễ Hội Hoa (Hana Matsuri) – Vẻ Đẹp Vô Thường
- Fuji Matsuri (Hoa Wisteria – Tháng 4-5): Ashikaga Flower Park (Tochigi), Kameido Tenjin (Tokyo). Những hang hoa tím, trắng, hồng rủ xuống như tơ lụa.
- Ajisai Matsuri (Hoa Hortensia – Mùa mưa 6-7): Chùa Meigetsu-in (Kamakura – “Chùa Hoa Hortensia”), Chùa Hasedera. Hoa nở rộ trong mưa mịt, màu xanh, tím, trắng xen lẫn.
- Kiku Matsuri (Hoa Cúc – Mùa thu): Đền Yushima Tenjin (Tokyo). Hoa cúc được tỉa hình thú, chữ, thuyền… thể hiện kỹ thuật làm bonsai/ikebana đỉnh cao.
IV. Văn Hóa “Yatai” (Quầy Hàng) – Linh Hồn Ẩm Thực Của Matsuri
Không có Matsuri nào thiếu Yatai. Đi dọc theo đường lễ hội (Sandou), hai bên là hàng trăm quầy hàng đỏ au, bốc khói thơm nức mũi. Đây là “bụng” của lễ hội, nơi người Nhật giải tỏa stress, hội bạn bè, hẹn hò.
Các món “Quốc hồn” bắt buộc phải có:
1. Takoyaki (Bánh bột chiên nhân bạch tuộc): Giòn ngoài, mềm nóng hổi bên trong, tô sốt Takoyaki, rắc bông khô (Katsuobushi) bay lượn, rong biển (Aonori), mayo. Ăn khi còn nóng hổi là quy tắc.
2. Yakisoba (Mì xào): Mì trứng xào dày đặc với bắp cải, thịt heo, sốt Worcestershire đặc trưng, rắc gừng ngâm đỏ (Beni shoga).
3. Okonomiyaki / Hiroshima-yaki: Bánh xèo Nhật bản (phiên bản Osaka hay Hiroshima).
4. Kakigori (Bर्फ削り – Bर्फ削り): Bर्फ bào mịn như tuyết, tô si-rô trái cây (Dâu, Chanh, Trà xanh, Vải…), rưới sữa đặc. Cứu tinh cho ngày hè oi bức.
5. Yaki Tomorokoshi (Ngô nướng): Ngô tươi nướng than hoa, chà bơ, nước tương, mirin. Mùi thơm lan tỏa cả ngõ.
6. Ikayaki (Mực nướng nguyên con): Mực tươi nướng vỏ giòn, thịt ngọt, chấm chút chanh/muối ớt.
7. Ring Candy (Ringo Ame) / Ichigo Ame (Dâu tẩm đường): Trái cây xâu que, chìm vào chảo đường nóng sôi, để nguội cứng. Giòn tan, ngọt thanh.
8. Choco Banana (Chuối tẩm sô-cô-la): Chuối xâu que, tẩm sô-cô-la nhiều màu, rắc vỏ bánh quy, đậu phộng.
Trò chơi kỹ năng (Asobi):
Kingyo Sukui (Câu cá vàng): Dùng giấy mỏng (Poi) câu cá vàng trong bể. Cần kiên nhẫn và tay khéo. Trúng thì mang cá về nuôi.
Super Ball Sukui (Câu bóng siêu nảy): Dễ hơn câu cá, bóng nhựa nhiều màu.
Shateki (Bắn súng): Bắn cork gun trúng đồ chơi (anime figures, gấu bông, son môi…).
Wanage (Ném vòng): Ném vòng nhựa vào chai nước/hộp quà.
V. decorum (Lịch Sự) Khi Tham Gia Matsuri: Để Trở Thành Khách “Có Văn Hóa”
Người Nhật rất coi trọng quy tắc (Rule) và sự thể nhường (Omotenashi). Khi tham gia Matsuri, du khách Việt Nam (và quốc tế) cần lưu ý:
- Rác tự mang đi (Moichikaeri): Tuyệt đối không vứt rác bừa bãi. Nhật Bản hầu như không có thùng rác trên đường phố (trừ ga tàu, konbini). Hãy mang túi nilon đựng rác riêng và mang về khách sạn/konbini vứt. Đây là quy tắc vàng.
- Không ăn uống khi đi đường (Aruki-taberi): Văn hóa Nhật coi ăn uống khi đi là thiếu lịch sự (trừ một số khu vực lễ hội được phép). Hãy đứng yên trước quầy Yatai hoặc ngồi tại khu vực ăn uống chỉ định (Taberu space) để ăn xong mới đi tiếp.
- Đứng đúng làn đường (Queue/Line): Người Nhật xếp hàng cực kỳ nghiêm túc (đi tàu, mua vé, mua ăn, đi vệ sinh, thậm chí là khiêng Mikoshi). Tuyệt đối không chen lấn, chen ngang.
- Trang phục phù hợp:
- Có thể mặc Yukata (Kimono mùa hè vải cotton) để hòa không khí. Nhiều chỗ cho thuê Yukata + đội tóc + dép Geta chỉ ~3000-5000 JPY.
- Không mặc quá hở hang, ngắn quá khi vào đền thờ (Jinja) tham拜.
- Mang theo khăn lau mồ hôi, quạt tay (Sensu/Uchiwa) mùa hè.
- Quy tắc tại Đền thờ (Jinja) – Hai cú chào, hai vỗ tay, một cú chào (Nirei Nihakushu Ichirei):
- Qua cổng Torii: Cúi chào nhẹ (Eshaku), đi bên cạnh (tránh giữa – đường của thần).
- Rửa tay, súc miệng tại Chozuya (nhà nước) theo thứ tự: Tay trái -> Tay phải -> Súc miệng (dùng tay trái hớp nước) -> Rửa tay trái -> Rửa cái chõi.
- Tại殿下 (Haiden): Rút tiền (Saisen) -> Cúi chào sâu 2 lần (90 độ) -> Vợ tay ngang ngực vỗ tay 2 lần -> Cầu nguyện im lặng -> Cúi chào sâu 1 lần.
- Không chạm vào Mikoshi/Dashi/Yatai trừ khi được phép: Đó là vật thiêng. Chỉ những người được phân công (Ujiko – dân氏子) mới được khiêng, chạm, leo lên.
- Chụp ảnh có chọn lọc: Không dùng flash trong đền thờ, không chụp gần mặt người biểu diễn/người khiêng kiệu khi họ đang tập trung, không cản trở đường đi của đoàn diễu hành.
- Uống rượu có độ: Rượu Sake, Chu-hi, Beer bán tự do tại Yatai. Uống say quá độ, la hét, quậy phá là rất bị ghét (Meiwaku – gây phiền toái cho người khác). “Uống rượu không say, say không quậy” là chuẩn mực.
VI. Lễ Hội Và Du Lịch Hiện Đại: Cơ Hội Và Thách Thức
1. “Overtourism” (Du lịch quá tải) – Nỗi Lo Lớn
Các Matsuri nổi tiếng như Gion Matsuri, Yuki Matsuri, Awa Odori, Nebuta… thu hút lượng khách khổng lồ (hàng trăm ngàn – triệu người/ngày).
Hệ lụy: Ùn tắc giao thông, thiếu chỗ ngủ, giá cả bay cao, rác thải (dù người Nhật gom rác tốt nhưng lượng quá lớn), người dân địa phương không thể sống bình thường, nguy hiểm an ninh (đẩy धक्का – Oshikomi).
Đối phó: Nhiều địa phương áp dụng yêu cầu đăng ký trước (Entry reservation), bán vé ngồi xem (Paid seating), giới hạn số lượng người vào khu vực cốt lõi, khuyến khích du khách đi các Matsuri nhỏ hơn, ít người hơn (Hidden gems).
2. Kế Thừa Và Bảo Tồn (Dentou Keishou)
- Lão hóa dân số: Ít người trẻ quay về quê làm nông/nghề truyền thống, thiếu người khiêng Mikoshi, kéo Dashi, thổi sáo, đập trống.
- Chi phí khổng lồ: Sửa chữa, bảo quản Yatai, Dashi, trang phục, dụng cụ lễ hội tốn kém. Nhiều làng nhỏ phải hợp nhất lễ hội hoặc đơn giản hóa nghi thức.
- Nỗ lực: Chính phủ, UNESCO, các hội bảo tồn văn hóa, trường học địa phương tích cực giáo dục thế hệ trẻ, digital hóa kỹ thuật chế tác, huy động tình nguyện viên ngoại tỉnh, quảng bá du lịch văn hóa bền vững.
3. Matsuri Trong Văn Hóa Đại Chúng (Pop Culture)
Anime, Manga, Game, Drama, Movie liên tục lấy bối cảnh Matsuri:
Kimetsu no Yaiba (Lễ hội Múa rồng – Rui), Your Name (Kuchikamizake, Lễ hội mùa thu), Spirited Away (Thần đường), Natsume Yuujinchou, Hanabi Taikai (Lễ hội pháo hoa) trong hàng trăm tác phẩm.
Điều này tạo ra “Seichi Junrei” (Thánh địa tuần lễ) – du khách đến nơi lấy cảnh quay để check-in, cosplay, mua đồ. Là động lực lớn để giới trẻ quan tâm đến Matsuri thật.
VII. Gợi Ý Lộ Trình Trải Nghiệm Matsuri Cho Du Khách Việt Nam
Vì Matsuri diễn ra quanh năm, bạn nên chọn thời gian phù hợp với lịch trình và sở thích:
| Mùa | Thời Gian | Lễ Hội Đề Xuất | Đặc Điểm | Lưu Ý |
|---|---|---|---|---|
| Xuân | Cuối 3 – 4 | Hanami (Tokyo, Kyoto, Osaka, Hirosaki) | Thưởng hoa, picnic, không khí lãng mạn. | Đặt khách sạn sớm 6-12 tháng. Giá cao gấp 2-3 lần. |
| 14-15/4 | Takayama Sanno (Gifu) | Xe Yatai nghệ thuật, phố cổ đẹp. | Kết hợp du lịch Shirakawa-go. | |
| Hè | Cả tháng 7 | Gion Matsuri (Kyoto) | Lễ hội lớn nhất, văn hóa sâu sắc. | Yoiyama (14-16/7) đi bộ xem xe Yamaboko, ăn uống. 17/7 xem diễn xe (cần vé ngồi hoặc đến sớm 5-6h sáng chiếm chỗ). |
| 24-25/7 | Tenjin Matsuri (Osaka) | Diễn thuyền, pháo hoa trên sông. | Rất nóng, ẩm. Mang khăn lạnh, nước, mũ nón. | |
| 2-7/8 | Nebuta (Aomori) / Neputa (Hirosaki) | Nhảy múa cuồng nhiệt, xe đèn khổng lồ. | Cần mua vé ngồi xem diễn xe (Reserved seats) nếu muốn chắc chắn. Mua áo Haneto để nhảy cùng. | |
| 12-15/8 | Awa Odori (Tokushima) | Nhảy đường phố toàn thành phố. | Đặt khách sạn Tokushima cực khó -> Có thể ở Naruto, Takamatsu, Kobe đi tàu cao tốc. | |
| Trung 8 | Bon Odori (Ở khắp nơi) | Nhảy vòng dễ dàng, không khí gia đình. | Vào đền/chùa địa phương (vd: Tokyo Tower Bon Odori, Zojoji) tham gia miễn phí. | |
| Thu | Cuối 9 | Kishiwada Danjiri (Osaka) | Hùng tráng, nguy hiểm, tốc độ. | Quan sát từ xa an toàn. Kết hợp du lịch Osaka. |
| 22/10 | Jidai Matsuri (Kyoto) | Diễn biến lịch sử trang phục. | Xem tại Cung điện Kyoto hoặc đường đi Đền Heian. | |
| 7-9/10 | Nagasaki Kunchi (Nagasaki) | Văn hóa giao thoa ĐÔNG – TÂY độc đáo. | Cần vé ngồi (Lottery) để xem tại Suwa Jinja. | |
| Đông | Đầu 2 | Sapporo Yuki Matsuri (Hokkaido) | Điêu khắc băng/tuyết khổng lồ. | Rất lạnh (-5~-10°C). Mặc lớp lớp (Heattech, áo lông, găng, mũ, khăn, giày chống trơn). Đặt khách sạn sớm. |
| 3/2 (Âm lịch) | Saidaiji Hadaka Matsuri (Okayama) | Nam giới trùm thân tranh gỗ thiêng. | Quan sát từ khán đài (cần vé) hoặc truyền hình. Không khí nóng bỏng. | |
| 31/12 | Namahage (Oga, Akita) / Joya no Kane (Chùa các地) | Giao thừa truyền thống, trừ tà. | Ở Ryokan (khách sạn truyền thống) trải nghiệm full. |
Mẹo “Sống Sót” Mùa Cao Điểm (Golden Week, Obon, Yuki Matsuri, Sakura):
JR Pass: Mua trước online (giá rẻ hơn mua tại Nhật) nếu di chuyển nhiều giữa các tỉnh.
IC Card (Suica/Pasmo/ICOCA): Tải tiền vào điện thoại (Apple Wallet/Google Wallet) hoặc thẻ vật lý để tap đi tàu, bus, mua hàng Konbini cực nhanh.
App bắt buộc: Google Maps (chỉ đường tàu cực chuẩn), Navitime/Japan Travel (tìm ga, xuất phát), Yelp/TableCheck (đặt bàn ăn), Klook/Voyagin (mua vé lễ hội, trải nghiệm), Yahoo! Weather (dự báo mưa chi tiết từng giờ).
Tiền mặt (Cash is King): Nhiều quầy Yatai, chùa đền, taxi, cửa hàng nhỏ chỉ nhận tiền mặt. Luôn mang theo 20.000 – 30.000 JPY tiền mặt. Rút tiền tại ATM 7-Eleven (7-Bank) hoặc JP Post Office (Yucho) dùng thẻ Visa/Mastercard/JCB quốc tế.
VIII. Kết Luận: Matsuri – Nơi Tâm Hồn Nhật Bản Sống Mãi Mãi
Nếu bạn hỏi: “Điều gì làm nên Nhật Bản?” Câu trả lời không chỉ là Shinkansen, Robot, Sushi hay Anime. Câu trả lời nằm trong tiếng trống Don, Don, Don rung chuyển lòng đất ở Gion, trong hơi thở nóng bỏng của hàng ngàn người đàn ông trùm thân ở Okayama, trong những cánh tay vung cao khiêng Mikoshi dưới mưa rơi, trong nụ cười rạng rỡ của bé gái mặc Yukata cắn kẹo Ringo Ame, trong làn khói hương Thiện thiêu tại đền thờ ngàn năm tuổi, hay trong những bông hoa anh đào rơi trên mái ngói cổ kính của Kyoto.
Matsuri là nơi quá khứ không chết, mà sống lại trong hiện tại. Là nơi cá nhân tan vào tập thể, nơi nỗi buồn biến thành niềm vui, nơi sự kính sợ thiên nhiên hóa thành lòng biết ơn. Mỗi Matsuri là một cuốn sách sử thi mở, được viết bằng mồ hôi, nước mắt, tiếng cười và niềm tin của bao thế hệ.
Khi bạn đặt chân đến một Matsuri nào đó – dù lớn hay nhỏ, nổi tiếng hay bí mật ở một ngõ làng yên bình – hãy thử ngừng lại, lắng nghe tiếng trống, ngửi mùi khói nướng, quan sát khuôn mặt người dân địa phương. Bạn sẽ thấy, bên dưới lớp vỏ bọc hiện đại, sạch sẽ, trật tự, Nhật Bản vẫn giữ trọn một trái tim nóng, hoang dã, thiêng liêng và đầy nhân văn.
Hãy để một Matsuri trở thành lý do bạn mua vé máy bay, và để nó trở thành ký ức đẹp nhất bạn mang về. Wasshoi, Wasshoi! – Cùng gánh vác niềm vui và truyền cảm hứng ấy đi nữa nào!
(Bài viết tổng hợp, biên soạn dựa trên tư liệu văn hóa Nhật Bản, báo cáo du lịch, kinh nghiệm thực tế. Hy vọng mang đến cái nhìn sâu sắc, toàn diện và hữu ích cho hành trình khám phá Matsuri của bạn.)