Núi Rushmore (Mount Rushmore National Memorial) không chỉ là một công trình điêu khắc đá khổng lồ nằm giữa rừng thông Black Hills của bang South Dakota; nó là một bản tuyên ngôn bằng đá, một “Thánh địa dân chủ” (Shrine of Democracy) vĩnh cửu khắc ghi hình ảnh bốn vị tổng thống đã định hình nên cột sống của Hoa Kỳ. George Washington, Thomas Jefferson, Theodore Roosevelt và Abraham Lincoln – bốn cái tên, bốn kỷ nguyên, nhưng cùng chung một sứ mệnh: xây dựng, mở rộng, bảo vệ và thống nhất đất nước. Bài viết này sẽ đi sâu vào bối cảnh lịch sử, quy trình xây dựng đầy gian nan, ý nghĩa biểu tượng đa chiều cũng như những tranh cãi không ngừng nghỉ bao quanh công trình này, để hiểu tại sao bốn khuôn mặt này lại được chọn để “nằm ngủ” trên đỉnh núi vĩnh viễn.
Có thể bạn quan tâm: Khám Phá Đường 20 Hà Thị Thân – Đà Nẵng: Con Đường Nối Quá Khứ Với Tương Lai, Giữa Tim Thành Phố Biển
I. Khởi Nguồn: Từ Ý Tưởng Du Lịch Đến Di Tích Quốc Gia
Câu chuyện của Núi Rushmore không bắt đầu từ một chính trị gia hay một sử gia, mà từ một nhà kinh doanh du lịch tên là Doane Robinson. Năm 1923, với tư cách là Thư ký Lịch sử bang South Dakota, Robinson lo ngại về kinh tế địa phương. Ông nghĩ đến việc điêu khắc những nhân vật nổi tiếng của phương Tây hoang dã – như Lewis và Clark, Red Cloud, hay Buffalo Bill Cody – vào các cột đá kim cương (Needles) để thu hút du khách.
Có thể bạn quan tâm: 1w Trung Quốc Bằng Bao Nhiêu? Hướng Dẫn Chi Tiết Quy Đổi Tiền Tệ Cny Sang Vnd Và Kiến Thức Cần Biết
Tuy nhiên, nhà điêu khắc Gutzon Borglum – người được Robinson mời đến khảo sát – đã từ chối ý tưởng này. Borglum, một nghệ sĩ có tầm nhìn vĩ mô và tính cách gay gắt, cho rằng các cột đá kim cương quá mong manh, dễ bị xói mòn và các nhân vật phương Tây chỉ có ý nghĩa khu vực. Ông đề xuất một dự án mang tầm vóc quốc gia: điêu khắc bốn tổng thống Mỹ lên mặt núi Rushmore (được đặt tên theo Charles E. Rushmore, một luật sư New York thăm khu vực năm 1885). Borglum lập luận: “Chúng ta phải xây dựng một di tích vĩnh cửu, truyền cảm hứng cho thế hệ mai sau về vinh quang của quốc gia.”
Có thể bạn quan tâm: Du Lịch Trà Cổ 2 Ngày 1 Đêm: Hành Trình Khám Phá Bãi Biển Đẹp Nhất Miền Đông, Chạm Tay Về Địa Đầu Tổ Quốc
Lựa chọn vị trí Núi Rushmore (thuộc dãy Black Hills) có lý do địa chất và địa lý chiến lược: mặt đá granite chất lượng cao, ít nứt vỡ, chịu đựng được thời tiết khắc nghiệt; hướng mặt trời đông nam nhận ánh sáng tốt cho việc điêu khắc và quan sát; và độ cao 5.725 feet (1.745m) tạo nên sự uy nghi, hùng vĩ.
II. Tiêu Chí Lựa Chọn: “Bốn Cột Mốc” Của Lịch Sử Mỹ
Tại sao lại là Washington, Jefferson, Roosevelt và Lincoln? Tại sao không phải Franklin D. Roosevelt, hay John F. Kennedy? Borglum và hội đồng điều hành đã chọn dựa trên bốn giai đoạn then chốt của quốc gia: Sự ra đời (Birth), Sự phát triển (Growth), Sự phát triển (Development) và Sự bảo tồn (Preservation).
1. George Washington (1732–1799): Cha Đẻ Của Quốc Gia – Sự Ra Đời
Đứng ở vị trí trung tâm, nổi bật nhất, George Washington đại diện cho sự ra đời của Hoa Kỳ. Là Tổng thống đầu tiên, chỉ huy quân đội lục địa giành độc lập, Washington thể hiện lý tưởng của một quốc gia mới thoát khỏi ách thống trị thuộc địa. Ông từ chối quyền lực tuyệt đối (từ chối làm vua), thiết lập tiền lệ chuyển giao quyền lực hòa bình – nền tảng của chế độ cộng hòa. Trên núi, khuôn mặt Washington được hoàn thiện đầu tiên (năm 1930), to lớn, kiên định, nhìn ra xa phương chân trời, biểu tượng cho sự vững chãi và lãnh đạo đạo đức.
2. Thomas Jefferson (1743–1826): Kiến Trúc Sư Mở Rộng – Sự Phát Triển
Nằm bên phải Washington (góc nhìn người quan sát), Thomas Jefferson đại diện cho sự phát triển về lãnh thổ và tư tưởng. Ông là tác giả chính của Tuyên ngôn Độc lập (1776) – văn kiện khai sinh cho lý tưởng “mọi người sinh ra đều bình đẳng”. Là Tổng thống thứ ba, Jefferson ký mua Louisiana (1803), gấp đôi diện tích quốc gia, mở đường cho sự tiến về phương Tây (Manifest Destiny). Borglum chọn Jefferson để nhắc nhở rằng nền dân chủ không chỉ là chính trị mà còn là không gian và cơ hội. Lưu ý lịch sử: Khuôn mặt Jefferson ban đầu được điêu khắc bên trái Washington nhưng đá bị nứt, buộc phải phá hủy và làm lại bên phải – một ví dụ điển hình cho sự khó khăn của dự án.
3. Theodore Roosevelt (1858–1919): Nhà Cải Cách Và Mở Rộng Quyền Lực – Sự Phát Triển (Tiếp Theo)
Theodore “Teddy” Roosevelt, Tổng thống thứ 26, đại diện cho sự phát triển về kinh tế, công nghiệp và vị thế quốc tế. Ông là biểu tượng của kỷ nguyên Cải tiến (Progressive Era): chống độc quyền (trust-busting), bảo vệ môi trường (thành lập hệ thống công viên quốc gia), xây dựng đào Panama Canal nối hai đại dương, và đưa Mỹ lên sân chơi ngoại giao thế giới (giải Nobel Hòa bình 1906). Roosevelt là bạn thân của Borglum, và việc ông được chọn gây tranh cãi nhất lúc bấy giờ vì còn sống gần đây (qua đời 1919), nhưng Borglum kiên quyết: Roosevelt là người biến Mỹ từ quốc gia nông nghiệp thành cường quốc công nghiệp.
4. Abraham Lincoln (1809–1865): Người Gìn Giữ Liên Bang – Sự Bảo Tồn
Ở vị trí xa nhất bên phải, Abraham Lincoln đại diện cho sự bảo tồn Liên bang. Tổng thống thứ 16 lãnh đạo đất nước qua Nội chiến (1861–1865) – cuộc khủng hoảng 죽을 sinh nhất. Lincoln ban hành Tuyên bố Giải phóng nô lệ (1863) và đọc bài diễn văn Gettysburg khẳng định “chính quyền của dân, do dân, vì dân sẽ không biến mất khỏi trái đất”. Ông hy sinh mạng sống (bị ám sát 1865) để giữ cho đất nước không chia rẽ. Khuôn mặt Lincoln trên núi mang vẻ đau thương, suy tư, gánh vác trọng trách lịch sử, hoàn thiện được năm 1937.
III. Gutzon Borglum: Nghệ Nhân Hoặc Kẻ Cuồng Si?
Không thể nói về Rushmore mà không nhắc đến Gutzon Borglum (1867–1941). Sinh ra ở Idaho trong gia đình người Đan Mạch theo đạo Mormon (đa thê), Borglum là một nhân vật phức tạp: thiên tài nghệ thuật, chủ nghĩa dân tộc cực đoan, có quan hệ với Ku Klux Klan (KKK) vào những năm 1920, nhưng cũng là người bảo vệ quyền của người da màu trong nghệ thuật. Ông từng điêu khắc Stone Mountain (Georgia) cho KKK nhưng bị sa thải do xung đột.
Với Rushmore, Borglum không chỉ là điêu khắc gia, ông là kiến trúc sư, kỹ sư, quản lý dự án và nhà huy động vốn. Ông phát minh ra quy trình “honeycombing” (đào rỗng tổ ong): đục hàng nghìn lỗ nhỏ gần nhau, rồi dùng búa hơi đập vỡ các mỏm đá giữa các lỗ, cuối cùng dùng búa mài (bumper tool) tạo độ mịn. 90% khối lượng đá bị loại bỏ bằng thuốc nổ và búa hơi; chỉ 10% cuối cùng là điêu khắc thủ công.
Borglum kiên quyết không làm “tượng bán thân” (head-and-shoulders) như thiết kế ban đầu. Ông muốn điêu khắc xuống tới eo (waist-up) và xây một “Phòng chứa các tài liệu lịch sử” (Hall of Records) sau đầu Lincoln – một hang động khổng lồ chứa Hiến pháp, Tuyên ngôn Độc lập và sử lược nước Mỹ. Tuy nhiên, Chiến tranh Thế giới thứ II bùng nổ, kinh phí cạn kiệt, và Borglum qua đời vào tháng 3/1941. Con trai ông, Lincoln Borglum, tiếp tục hoàn thiện các khuôn mặt nhưng dừng lại ở mức độ hiện tại vào tháng 10/1941. Phòng chứa tài liệu chỉ được hoàn thành một phần nhỏ và không mở cho công chúng cho đến cuối thế kỷ 20.
IV. Quy Trình Xây Dựng: 14 Năm Giữa Sóng Gió
Từ ngày khai mạc chính thức (10/10/1927) bởi Tổng thống Calvin Coolidge đến ngày hoàn工 (31/10/1941), dự án kéo dài 14 năm với chi phí gần 1 triệu USD (tương đương ~20 triệu USD ngày nay), trong đó 85% do chính phủ liên bang tài trợ.
Đội ngũ công nhân: Gần 400 người, phần lớn là thợ mỏ, thợ đục đá, thợ hàn từ khu vực Keystone, Rapid City. Không có chuyên gia điêu khắc nào. Họ làm việc trong điều kiện cực khổ: mùa đông -30°C, mùa hè 35°C, gió giật 80km/h, treo dây dây (bosun chairs) hàng trăm feet над vực thẳm. Kỳ diệu: Trong 14 năm, không một ai tử vong do tai nạn lao động – một kỷ lục an toàn hiếm có nhờ quy trình nghiêm ngặt của Borglum.
Thách thức kỹ thuật:
Chất lượng đá: Granite ở Rushmore tuy tốt nhưng có nhiều vết nứt ẩn (seams). Việc phải dịch chuyển vị trí Jefferson là minh chứng.
Kính mắt Roosevelt: Borglum muốn Roosevelt đeo kính. Ông điêu khắc khung kính bằng cách để lại một dải đá mỏng nối giữa hai vành kính với mặt núi, sau đó mài mỏng lại. Chi tiết này khiến nhiều người nghĩ Roosevelt đeo kính thật.
Mắt các tổng thống: Bí quyết tạo sự sống cho đôi mắt: Borglum để lại một khối đá nhỏ hình trụ ở giữa con ngươi (khoảng 20 inch dài, 6 inch rộng). Khi ánh mặt trời chiếu, khối đá này phản chiếu ánh sáng tạo hiệu ứng “có thần” (spark of life), khiến khuôn mặt trông như đang nhìn người xem.
Có thể bạn quan tâm: Bánh Mì Cay Đinh Tiên Hoàng Hải Phòng: Hương Vị “đánh Gục” Từng Cơn Thèm Của Dân Ăn Vặt
Số liệu khổng lồ:
Chiều cao khuôn mặt: 60 feet (~18m). Nếu đứng thẳng, các tổng thống cao ~465 feet (~141m).
Mũi: dài 20-21 feet (~6m).
Miệng: rộng 18 feet (~5.5m).
Mắt: rộng 11 feet (~3.3m).
Khối đá bị phá hủy: ~450.000 tấn.
V. Ý Nghĩa Biểu Tượng: “Thánh Địa Dân Chủ” Hay “Nỗi Sợ Hãi Của Người Da Đỏ”?
Núi Rushmore là một “văn bản” hình ảnh được đọc theo nhiều cách khác nhau.
1. Góc nhìn chính thống (Mainstream Narrative):
Đây là biểu tượng của American Exceptionalism (Thứ ngoại Mỹ). Bốn tổng thống đại diện cho chuỗi giá trị cốt lõi: Tự do (Washington), Dân chủ/Quân quyền (Jefferson), Công lý/Cải cách (Roosevelt), Hòa bình/Thống nhất (Lincoln). Nó là nơi lễ nhật ký công dân (naturalization ceremonies), nơi Tổng thống đến diễn văn (như Trump 2020, Biden 2021), biểu tượng du lịch thu hút 2-3 triệu khách/năm. Nó khẳng định: Mỹ là một quốc gia được xây dựng trên những nguyên tắc cao quý, bởi những lãnh tụ xuất sắc.
2. Góc nhìn của Người Da Đỏ (Lakota Sioux): Nỗi đau và sự xâm lược.
Đây là góc nhìn quan trọng không thể bỏ qua. Dãy Black Hills (Paha Sapa) là lĩnh thổ thiêng liêng của bộ lạc Lakota Sioux theo Hiệp ước Fort Laramie năm 1868. Việc phát hiện vàng (1874) dẫn đến việc chính phủ Mỹ vi phạm hiệp ước, tước đoạt đất đai. Núi Rushmore được xây dựng trên đất bị cướp bóc.
Tên gọi gốc của núi: Tunkasila Sakpe Paha (Núi Sáu Người Cha) hoặc Six Grandfathers.
Năm 1971, nhóm American Indian Movement (AIM) chiếm giữ núi, đổi tên thành “Mount Crazy Horse”.
Năm 1980, Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết trong vụ United States v. Sioux Nation of Indians: Việc tước đất Black Hills là vi phạm Hiến pháp (Amendment 5), bồi thường 105 triệu USD (lãi suất tính đến nay > 1 tỷ USD). Người Lakota từ chối nhận tiền, yêu cầu trả lại đất.
Hiện nay, di tích Crazy Horse Memorial (tượng ngựa/thổn người da đỏ khổng lồ đang xây dựng gần đó, do Korczak Ziolkowski – cựu phụ tá Borglum – khởi xướng) là phản biện trực tiếp: Một anh hùng người da đỏ nhìn ra phương Đông, nơi người da trắng đến, với câu nói: “Lands of my ancestors are not for sale” (Đất của tổ tiên ta không bán).
3. Góc nhìn phê phán lịch sử hiện đại (Revisionist History):
Các sử gia hiện đại (như Roxanne Dunbar-Ortiz, Nick Estes) chỉ ra sự mâu thuẫn gay gắt:
Washington & Jefferson: Là chủ nô lệ. Washington có 317 nô lệ tại Mount Vernon; Jefferson có >600 nô lệ tại Monticello, có quan hệ với Sally Hemings (một nô lệ). Họ xây dựng “nền dân chủ” trên lao động cưỡng ép.
Roosevelt: Có quan điểm chủng tộc rõ ràng: “The only good Indian is a dead Indian” (Người Da Đỏ tốt là người Da Đỏ chết) – dù câu nói này có tranh cãi về ngữ cảnh, nhưng chính sách của ông đẩy mạnh việc tống cổ người da đỏ vào lưu vong. Ông cũng ủng hộ chủ nghĩa đế quốc (Philippines, Cuba).
Lincoln: Dù giải phóng nô lệ, nhưng năm 1862 ông ký lệnh treo cổ 38 người Dakota Sioux tại Mankato, Minnesota – vụ treo cổ tập thể lớn nhất lịch sử Mỹ – sau cuộc nổi dậy Dakota do đói nghèo và vi phạm hiệp ước.
Rushmore trở thành điểm nóng trong cuộc chiến tranh văn hóa (Culture War): Phe bảo thủ xem nó là di sản thiêng liêng không thể chạm vào; phe tiến bộ/người da đỏ xem nó là biểu tượng của chủ nghĩa trắng (white supremacy) và thực dân định cư (settler colonialism).
VI. Di Sản Và Tương Lai: Bảo Tồn, Du Lịch Và Giáo Dục
1. Bảo tồn vật lý:
Granite tại Rushmore xói mòn rất chậm (~1 inch / 10.000 năm). Tuy nhiên, các vết nứt tự nhiên (fissures) đe dọa cấu trúc. Từ năm 1990, National Park Service (NPS) lắp đặt hệ thống giám sát chuyển động đá (cảm biến GPS, kính hiển vi điện tử) và tiêm keo epoxy vào các vết nứt lớn. Dự án “Mount Rushmore Conservation Project” (hợp tác với CyArk và Kacyra Family Foundation) đã quét laser 3D toàn bộ núi năm 2010 để lưu trữ dữ liệu số vĩnh viễn cho việc phục hồi sau thảm họa.
2. Quản trị du lịch bền vững:
Sân bay Rapid City Regional Airport gần đó, đường cao tốc US-16A, trung tâm tham quan Lincoln Borglum Visitor Center, Amphitheater (nghệ thuật đêm), Presidential Trail (đường đi bộ 0.6 dặm gần chân núi). NPS cân bằng giữa tiếp cận du khách (khoảng 2.5 triệu/năm) và bảo vệ môi trường rừng thông Ponderosa Pine dễ bị cháy.
3. Chương trình giải thích (Interpretation) mới:
Gần đây, NPS đã nỗ lực “bày tỏ câu chuyện đầy đủ” (telling the full story):
Triển lãm “The Lakota, Nakota, and Dakota Heritage” tại trung tâm tham quan.
Chương trình “Ranger talks” bàn về bối cảnh lịch sử phức tạp, bao gồm góc nhìn người bản địa.
Website chính thức nêu rõ: “Mount Rushmore is a symbol of freedom and hope for many, but also a symbol of broken treaties and displacement for others.”
VII. So Sánh Và Vị Trí Trong Văn Hóa Toàn Cầu
Núi Rushmore không độc nhất. Có thể so sánh với:
Crazy Horse Memorial (South Dakota): Tượng người da đỏ đang xây dựng (chưa xong từ 1948), quy mô lớn hơn Rushmore, tư nhân hóa, không nhận tiền chính phủ. Biểu tượng cho sự kiên cường và chủ quyền dân tộc.
Stone Mountain (Georgia): Tượng nổi 3 tướng Lục quân Liên bang (Confederacy): Lee, Jackson, Davis. Được KKK tài trợ, hoàn thành 1972. Biểu tượng cho “Lost Cause” (Nguyên nhân thất bại – thần thoại hóa chủ nghĩa nô lệ). Rushmore khác biệt: nó đại diện cho Liên bang (Union), không phải Liên bang (Confederacy).
Các tượng Phật khổng lồ (Leshan, Spring Temple Buddha): Tôn giáo, tâm linh. Rushmore: Tôn giáo dân sự (Civil Religion) – thờ phụng quốc gia và lịch sử.
Văn hóa đại chúng: Rushmore xuất hiện trong hàng trăm phim ảnh (North by Northwest – Hitchcock 1959, National Treasure: Book of Secrets, Team America: World Police, Mars Attacks!), trò chơi, tiền tệ (quý bang South Dakota 2006), logo, quảng cáo. Nó là “brand” quốc gia.
VIII. Kết Luận: Một Tượng Biểu Sống, Không Phải Tượng Biểu Chết
Núi Rushmore không phải là một cuốn sách lịch sử đã khép lại. Nó là một trường chiến tranh ý nghĩa (contested site).
Khi đứng trước bốn khuôn mặt đá granite khổng lồ ấy, du khách không chỉ thấy bốn vị tổng thống. Họ thấy:
1. Sức mạnh của tầm nhìn: Một người đàn ông (Borglum) và 400 công nhân biến đá vô tri thành nghệ thuật vĩnh cửu.
2. Trọng lượng của lịch sử: Những quyết định của Washington, Jefferson, Roosevelt, Lincoln vẫn định hình chính sách, luật pháp, xã hội Mỹ ngày nay.
3. Vết thương chưa lành: Nỗi đau của người Lakota, sự mâu thuẫn giữa lý tưởng “bình đẳng” và thực tế “nô lệ/chủng tộc”.
4. Trách nhiệm của hiện tại: Chúng ta – thế hệ sống – phải làm gì với di sản này? Bảo tồn nó như một bảo tàng tĩnh止? Hay biến nó thành diễn đàn đối thoại, nơi quá khứ được đối mặt để xây dựng tương lai công bằng hơn?
Gutzon Borglum từng viết: “Để di tích này không chỉ là một đống đá, hãy đặt ở đó những lời nói của những người đã tạo nên lịch sử… Để thế hệ mai sau biết chúng ta là ai.” Những lời nói ấy hiện nay không chỉ là chữ khắc trên đá, mà là câu hỏi vĩnh cửu gởi gắm cho mỗi công dân Mỹ và nhân loại: Chúng ta đang xây dựng “núi Rushmore” của riêng mình bằng những giá trị gì?
Núi Rushmore đứng đó, bất động trước gió bão, nhưng ý nghĩa của nó luôn chuyển động, luôn được giải mã lại. Đó chính là lý do nó xứng đáng là một di tích quốc gia – không phải vì nó hoàn hảo, mà vì nó dám đối mặt với sự phức tạp của chính lịch sử mà nó đại diện.