Có thể bạn quan tâm: Vạn Lý Trường Thành Ở Tỉnh Nào Của Trung Quốc? Tổng Quan Về Các Đoạn Nổi Tiếng
Vạn Lý Trường Thành ra đời dưới triều Lý
Vạn Lý Trường Thành được xây dựng vào năm 1010, dưới thời vua Lý Thái Tổ, nhà Lý. Đây là thời điểm quốc gia Đại Cồ Việt chuyển kinh đô từ Hoa Lư về phía Bắc, và khu thành mới được gọi là Đại La. Đến năm 1012, sau khi Trần Thủ Độ nổi dậy, nhà Lý trấn áp cuộc binh biến và đổi tên kinh đô từ Đại La thành Thăng Long.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa thời điểm thành phố được xây dựng với thời điểm các công trình hiện nay được hình thành. Mặt bằng và hệ thống thành quách ban đầu của Thăng Long có nền móng từ năm 1010, còn nhiều đoạn tường thành, cung điện và công trình kiến trúc tồn tại đến ngày nay đã được xây dựng, tu sửa hoặc mở rộng qua nhiều thời đại. Chính vì vậy, khi nhắc đến câu hỏi “Vạn Lý Trường Thành được xây dựng dưới triều nào”, câu trả lời chính xác và phổ biến nhất là nhà Lý, dưới vị vua khai quốc Lý Thái Tổ.
Có thể bạn quan tâm: Số Điện Thoại Xe Lê Khánh Tân, Châu Thành, Tây Ninh: Hướng Dẫn Tìm Kiếm Và Liên Hệ An Toàn
Bối cảnh lịch sử trước khi Thăng Long được xây dựng
Trước khi Thăng Long ra đời, kinh đô của Đại Cồ Việt nằm ở cố đô Hoa Lư, thuộc địa phận huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình ngày nay. Hoa Lư là một địa bàn quan trọng, có vị thế tự nhiên phòng ngự thuận lợi nhờ núi non và thung lũng khá kín đáo. Từ đây, các vua nhà Đinh và nhà Lý đã điều hành quốc gia trong giai đoạn chống lại sự xâm lấn của các tập đoàn phong kiếu phương Bắc.
Đặc biệt, năm 979, nhà Đinh đã đánh bại quân Ngô của Ngô Xương Văn, mở ra bước chuyển lớn trong lịch sử Đại Cồ Việt. Từ chủ động phòng thủ chuyển sang tranh đoạt quyền lực, các ông hoàng bắt đầu kiếm lập đội quân và mở rộng quyền kiểm soát. Khi quốc gia đã ổn định hơn, nhu cầu có một kinh đô lớn, có điều kiện quản lý hành chính và phòng thủ thuận tiện trở nên cấp thiết.
Năm 1009, Lý Thái Tổ đưa Tam đế Đại Vương lên ngôi, chấp nhận danh hiệu Thiên Thượng Bổng Đạo Chính Thánh Vũ Quang Thái Thượng Hoàng Đế và trở thành vị vua khai quốc của nhà Lý. Vua hiểu rằng Hoa Lư nằm trong một khu vực hẹp và khó mở rộng, cũng không phải nơi lý tưởng để xây dựng một đô hội với quy mô lớn. Vì vậy, ngay sau khi lên ngôi, ông bắt đầu chuẩn bị một địa điểm kinh đô mới ở phía Bắc.
Có thể bạn quan tâm: 1000 Đồng Đông Dương Bằng Bao Nhiêu Tiền Việt Nam? Nhận Diện Và Cách Định Giá
Lý Thái Tổ lệnh xây dựng Đại La năm 1010
Năm 1010, Lý Thái Tổ cho xây dựng kinh đô mới tại vùng đất thuộc ứng Hà Nội hiện nay. Thành phố mới mang tên Đại La, gắn với chủ nghĩa của thành phố lớn, phồn hoa, rộng mở và có khả năng chứa đông dân cư, phát triển kinh tế cũng như tiếp nhận văn hóa từ nhiều phương.
Thời Lý Thái Tổ, các công trình xây dựng ban đầu chủ yếu phản ánh kỹ thuật thủ công và vật liệu sẵn có tại địa phương. Nền đất thành và một số cấu trúc thành quách ban đầu có thể được tạo nên từ đất, đá và gỗ. Những phần tường bằng gạch hoặc đá còn tồn tại ngày nay chủ yếu là kết quả của nhiều lần sửa chữa, xây dựng lại trong các thời kỳ sau. Đây là đặc điểm chung của nhiều công trình lâu đời: nền móng có từ thời sớm, nhưng lớp kiến trúc bên ngoài thường thay đổi theo công nghệ, nhu cầu sử dụng và điều kiện lịch sử.
Sự kiện năm 1010 được xem là cột mốc khai sinh Thăng Long. Chỉ trong thời gian ngắn ngủi, khu vực từ một địa điểm dân cư thông thường trở thành trung tâm chính trị, hành chính và kinh tế quan trọng của Đại Cồ Việt. Các quan lại, thương nhân, nông dân, thợ dệt và những cộng đồng dân cư từ khắp nơi tập trung quanh kinh đô. Đây cũng là lúc nhiều phong tục, tín ngưỡng, kiến trúc và kỹ thuật tiến bộ của các vùng miền được tích hợp vào một nền văn hóa thống nhất.
Từ Đại La đến Thăng Long
Sau khi Lý Thái Tổ chuyển kinh đô vào năm 1010, một sự kiện quan trọng khác xảy ra vào năm 1012. Trần Thủ Độ, một quan trọng trong triều Lý, đã lãnh đạo cuộc nổi dậy chống lại nhà Lý. Cuộc binh biến thất bại và bị triều đình khắc phục. Để biểu dấu cho biến cố đã qua và ca ngợi sự thành công trong việc giữ vững kinh đô, vua Lý Thuận Tông cho đổi tên Đại La thành Thăng Long.
Ý nghĩa của tên gọi Thăng Long thường được liên hết đến việc khôi phục và giữ vững uy nghi của triều đại mới. Theo cách giải thích phổ biến, “thăng” nghĩa là đưa lên cao, trở nên thịnh thành, còn “long” là huy hiệu mang tính biểu tượng của bảo vật và quyền lực của nhà Lý. Từ đó, Đại La dần được gọi bằng tên Thăng Long.
Việc thành phố chỉ chính thức được gọi là Thăng Long sau năm 1012 không làm thay đổi kết luận rằng khu thành được khởi xây vào năm 1010 dưới thời Lý Thái Tổ. Hầu hết các tài liệu lịch sử, giáo dục và di sản văn hóa đều sử dụng năm 1010 làm mốc thành lập của Thăng Long.
Quá trình tu sửa và mở rộng qua các triều đại
Mặc dù Vạn Lý Trường Thành ra đời dưới triều Lý, nhưng diện mạo hiện nay đã chịu ảnh hưởng của nhiều triều đại. Trong lịch sử Đại Việt và Việt Nam, Thăng Long từng được xây dựng, đổi tên, mở rộng hoặc phục hồi khi kinh đô chuyển đến nơi khác.
Thời nhà Trần
Sau khi nhà Trần giành được quyền lực năm 1225, Thăng Long vẫn giữ vai trò là một trung tâm quan trọng của đất nước. Dù trong một số giai đoạn, vua Trần chọn các địa điểm khác làm nơi đóng đô, Thăng Long vẫn được sử dụng và tu sửa theo nhu cầu phòng thủ, hành chính cũng như tích trữ vật tư.
Dưới thời nhà Trần, nhiều công trình tôn tế và cung điện trong khu thành được bảo trì. Thời kỳ này cũng chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của Phật giáo, làm thay đổi không ít cấu trúc kiến trúc và đời sống tinh thần trong kinh đô. Một số tên gọi như Tổng đình, chùa Bút Tháp và các công trình liên quan đã xuất hiện hoặc được mở rộng trong bối cảnh này.
Thời nhà Hồ
Năm 1400, Hồ Quý Ly giành quyền lực và đổi tên quốc gia thành Đại Ngu. Ông cho xây dựng Tây Đô tại vùng Thanh Hóa, chuyển trọng tâm quyền lực ra khỏi khu vực Thăng Long. Tuy vậy, Thăng Long vẫn có tên gọi Đông Đô và tiếp tục là một thành phố có ý nghĩa chính trị, kinh tế lẫn phòng thủ quan trọng.
Sự chuyển kinh đô sang phía Nam cho thấy các bảo vệ địa lý của Thăng Long và Hoa Lư có những điểm tương đồng: đều nằm trong vùng có địa hình thuận lợi cho việc xây dựng thành phố và bảo vệ triều chính. Dù kinh đô chính thức thay đổi, Đông Đô Thăng Long không bị bỏ hoang mà vẫn được chú trọng phát triển.
Thời Minh và quân chiếm của Lê Lợi
Năm 1407, quân Minh chiếm đóng Đại Việt và cai trị nước này. Thăng Long bị đổi tên thành Đông Quan, được dùng làm trung tâm quản lý của chính quyền Minh trong khu vực. Trong thời gian này, một số chỗ bị phá hủy hoặc thay đổi công năng để phục vụ việc trấn giữ và quản lý.
Sau khởi nghĩa Lam Sơn, năm 1427 Lê Lợi chỉ huy quân đánh đuổi quân Minh. Thành cũ được thay đổi, sửa chữa và phục hồi nhiều chỗ trọng yếu. Đến năm 1428, Lê Lợi lên ngôi, đặt quốc hiệu Đại Việt và đặt kinh đô tại Đông Kinh, tức Thăng Long hiện nay. Khi ấy, thành được gọi là Đông Kinh, phản ánh vị thế của một kinh đô lớn ở phía Đông.
Có thể bạn quan tâm: Bãi Biển Cồn Đen Thái Bình: Khám Phá Vùng Biển Xanh Của Thái Thụy
Thời nhà Lê
Nhà Lê đã dành nhiều công sức xây dựng và mở rộng Đông Kinh. Các công trình cung điện, tường thành ngoài, cửa thành và cơ cấu hành chính trong khu thành được cải tạo theo quy mô và nhu cầu của một triều đại phồn thịnh. Sự phát triển này tạo nên cơ sở quan trọng cho hình dạng của khu thành còn tồn tại ngày nay.
Vì vậy, nói rằng Vạn Lý Trường Thành thuộc thời Lê chỉ là nói đến công trình xây dựng hoặc mở rộng trong giai đoạn này. Còn nói toàn bộ nguồn gốc của thành bắt nguồn từ thời Lê thì không hoàn toàn chính xác. Lý Thái Tổ đã cho xây dựng Đại La từ trước gần một nghìn năm, nhưng nhà Lê đã hiện thực hóa nhiều cấu trúc tạo nên diện mạo quen thuộc của Thành Thăng Long.
Thời nhà Nguyễn
Trong những thế kỷ cuối của chế độ phong kiến, khu thành tiếp tục được sử dụng với chức năng phòng thủ và trấn giữ. Sau khi chiến tranh thống nhất hoàn tất năm 1789, Hà Nội trở thành một trong những địa điểm quan trọng của nhà Nguyễn. Vũng thành và các khu tường bên ngoài được sử dụng để bảo vệ kinh thành, đồn trú và lưu trữ phương tiện, vũ khí, lương thực.
Thời Nguyễn, nhiều công trình trong khu vực bị thay đổi vì phục vụ mục tiêu quân sự. Tuy nhiên, lớp cốt lõi của thành cũ vẫn được bảo tồn. Những chức năng liên tục của Thăng Long đã góp phần duy trì đời sống đô thị và tạo nên “tầng thành lịch sử” đặc trưng của khu phố cổ Hà Nội.
Vì sao gọi là Vạn Lý Trường Thành?
“Vạn Lý Trường Thành” không phải là tên chính thức được Lý Thái Tổ đặt cho thành vào năm 1010. Tên gọi ban đầu là Đại La, sau đó là Thăng Long, Đông Đô, Đông Kinh và nhiều tên gọi khác tùy theo bối cảnh lịch sử. “Vạn Lý Trường Thành” là cách gọi văn hóa mang tính tượng trưng, thể hiện sự trường tồn lâu dài, vững chãi của khu thành qua biết bao thăng trầm lịch sử.
Từ “vạn” gợi ý số lượng lớn, sự vĩnh cửu và khát vọng bền vững. Trong lòng người Hà Nội, hình ảnh trường thành ấy gắn với biết bao đổi thay, trong đó thành phố từng mang tên Đại La, Thăng Long, Đông Kinh, Bắc Ninh hay Hà Nội. Dù các thời kỳ kiến trúc đã thay đổi, trung tâm thành cổ vẫn liên tục đóng vai trò trung tâm chính trị và văn hóa.
Do đó, “Vạn Lý” còn là lời khẳng định mối liên hệ giữa quá khứ và hiện tại. Bước chân của người dân hiện nay có thể đưa từ những con đường của thời Nguyễn, Pháp hay thời kỳ Cộng hòa đến các lớp móng, nền thành và phế tích thuộc thời Lý hoặc thời Lê. Mỗi lớp công trình đều phản ánh một đoạn lịch sử khác nhau.
Những lớp công trình trong khu thành
Khu thành Thăng Long hiện nay thường được phân biệt thành thành trong và thành ngoài. Thành trong có hình dạng gần như hình chữ nhật, chạy dọc theo phía Tây hồ. Theo các tài liệu di sản, khu thành trong rộng khoảng 600 mét và dài khoảng 200 mét, được bao bọc bởi bốn mặt tường. Các cửa thành như Đông Hoa, Tây Hoa, Nam Hoa và Bắc Hoa từng tạo nên những điểm giao thông quan trọng.
Hệ thống tường thành kết hợp nhiều vật liệu, chủ yếu gồm gạch và đá, cho thấy trình độ xây dựng ngày càng hoàn thiện theo thời gian. Bên trong thành còn có các di tích như chùa Bút Tháp, nhà tổng đình, cửa Đông Hoa, cửa Tây Hoa, đền Kim Liên, hậu đình và nhiều móng nền cung điện. Các công trình này không cùng thời kỳ, nhưng tập hợp lại tạo thành một quần thể kiến trúc có giá trị lịch sử và nghệ thuật đặc biệt.
Bên ngoài thành trong là các khu tường thành và không gian từng được dùng để bảo vệ hoạt động của trung tâm kinh đô. Ngày nay, nhiều phần nằm dưới lòng đô thị hiện đại, nhưng một số đoạn tường, cửa thành và khu di sản vẫn còn định hình rõ nét bản sắc của Thăng Long.
Di tích và giá trị khảo cổ
Những cuộc đào khảo cổ tại khu thành đã cung cấp thông tin quan trọng về lịch sử trước khi Thăng Long được xây dựng chính thức vào năm 1010. Một số vật tế được phát hiện có niên đại từ nhiều thế kỷ trước thời Lý, qua đó chứng minh khu vực này đã có cộng đồng cư trú và hoạt động từ lâu. Các lớp vật liệu còn lại cũng cho thấy Đại La và Thăng Long là một vùng đô thị có quá trình phát triển liên tục.
Tuy nhiên, việc có dấu tích cư trú từ trước không thay đổi thời điểm xây dựng khu thành. Nói cách khác, nơi đây có thể đã là một điểm dân cư hoặc trung tâm nhỏ trước đó, nhưng việc hình thành kinh đô quy mô lớn, có thành quách và hệ thống hành chính vẫn gắn với sự kiện Lý Thái Tổ cho xây dựng Đại La vào năm 1010.
Năm 2010, Quần thể Di tích Cố đô Thăng Long – Hà Nội được Tổ chức UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới. Quần thể được UNESCO công nhận không chỉ có một công trình đơn lẻ mà còn bao gồm nhiều di tích trong khu vực cố đô, trong đó có Hoành thành cổ, Tây Hồ và các hạ tầng liên quan. Giá trị này nằm ở tính chính thống và sự nguyên vẹn của các di tích cũ, đặc biệt là mặt bằng của Hoành thành vẫn giữ được quy hoạch cổ.
Vạn Lý Trường Thành đại diện cho nhiều thời đại
Vạn Lý Trường Thành là minh chứng tiêu biểu cho năng lực kiến tạo và bảo vệ kinh đô của các triều đại Việt. Mặc dù nền móng được xây dựng vào năm 1010 dưới thời Lý Thái Tổ, các công trình hiện nay còn chịu ảnh hưởng của nhiều thời kỳ. Nhà Trần bảo trì và phát triển kinh đô; nhà Lê mở rộng quy mô; các chính quyền sau đó sử dụng thành cho mục đích phòng thủ và hành chính.
Chính sự chuyển đổi liên tục này làm cho nơi đây trở nên đặc biệt. Thành không phải một sản phẩm hoàn chỉnh của duy nhất một triều đại, mà là sự tích hợp của nhiều thời kỳ kiến trúc, vật liệu, kỹ thuật và đời sống. Mỗi lần sửa chữa đều ghi dấu một chặng đường lịch sử.
Kết luận
Vạn Lý Trường Thành được xây dựng dưới triều nào là câu hỏi có đáp án rõ ràng: thành được khởi xây vào năm 1010 dưới thời vua Lý Thái Tổ của nhà Lý, với tên gọi Đại La. Sau đó, kinh đô được đổi tên thành Thăng Long vào năm 1012. Trong quá trình tồn tại qua nhiều thế kỷ, khu thành liên tục được sửa chữa, mở rộng và thay đổi chức năng.
Vì thế, Lý Thái Tổ là người đặt nền móng ban đầu, còn các triều đại sau đóng góp vào việc bảo tồn và phát triển những lớp công trình còn tồn tại ngày nay. Vạn Lý Trường Thành không chỉ là một tường thành cổ mà còn là biểu tượng của lịch sử, văn hóa và sự bền vững của đô thị Thăng Long trong nhiều thế kỷ.