Có thể bạn quan tâm: Những Món Ăn Vặt Ở Đà Nẵng: Những Lựa Chọn Ngon, Rẻ Và Đáng Thử
Một bức tranh về sức lao động thường nhật
“Những người kéo thuyền trên sông Volga” là tác phẩm nổi tiếng của họa sĩ Nga Ilya Repin, được hoàn thành trong những năm 1870–1873. Bức tranh khắc họa một nhóm lao động đang kéo một tàu chở hàng ngược dòng chảy của con sông Volga. Họ bước đi trên bờ sông, bị dây da kéo xiết vào người, trong khi phía sau là dòng nước rộng lớn, bầu trời xa và con tàu nặng nề mà họ phải vận chuyển bằng sức cơ thể.
Ban đầu, người xem có thể chỉ nhận ra một công việc lao động quen thuộc. Tuy nhiên, càng đứng lâu trước bức tranh, ta càng nhận ra đó không đơn thuần là hình ảnh của những con người đang làm việc. Repin đã biến hành động kéo thuyền thành biểu tượng cho sự gắng bó, sự mệt mỏi, nỗi khổ đau và phẩm giá bị kiểm soát của người lao động. Ông không vẽ họ như những anh hùng lãng mạn, cũng không biến họ thành những nạn nhân đáng thương. Thay vào đó, ông khiến người xem nhìn thẳng vào cuộc sống hàng ngày của họ, nơi nỗi đau không xuất phát từ một biến cố biệt lệ mà đã trở nên thường lặp đến mức gần như tất nhiên.
Bức tranh hiện được lưu giữ tại Phòng tranh Tretyakov ở Moscow. Với kích thước lớn, chất liệu sơn dầu và cách bố cục đầy chủ đích, tác phẩm trở thành một trong những biểu tượng quan trọng nhất của trường phái Hiện thực Nga. Điều làm nên sức sống của bức tranh không chỉ là việc nó miêu tả lao động, mà còn là khả năng khiến người xem cảm nhận được sức nặng thực sự của cơ thể người khi phải chống lại vật lực thiên nhiên và những áp lực của xã hội.
Có thể bạn quan tâm: Những Khu Vui Chơi Ở Đồng Nai Hấp Dẫn Cho Mọi Lứa Tuổi
Người kéo thuyền trong lịch sử Nga
Vào thế kỷ XIX, vận chuyển hàng hóa trên các con sông Nga chủ yếu dựa vào vận tải thủy. Do nhiều đoạn sông không sâu, tàu lớn khó đi ngược dòng, những nhóm lao động được thuê để kéo tàu bằng dây da hoặc dây thừng. Họ được gọi là burlak, một từ Nga chỉ những người kéo sông hoặc lao động kéo tàu. Công việc này thường được giao cho các nông dân, công nhân và những người chưa có đủ đất đai, đặc biệt là trong mùa thuận lợi để vận chuyển hàng.
Một nhóm kéo tàu có thể gồm từ mười đến mười lăm người. Mỗi người gắn vào người những tấm da ghép, đan qua vai và thắt lưng để giữ sức. Khi tàu cần vượt một khúc sông, nhóm lao động phải bước đi hàng giờ, thậm chí cả ngày, trên bờ đất gồ ghề. Họ phải vượt qua bùn lầy, cát đá và những con dốc nhẹ. Mỗi bước chân đều đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ. Nếu một người giảm nhịp, cả nhóm phải gắng sức để bù đắp. Bởi vậy, công việc kéo thuyền không chỉ đòi hỏi sức lực cá nhân mà còn đòi hỏi kỷ luật, tinh thần tập thể và sự quen thuộc với điều kiện lao động khắc nghiệt.
Xã hội Nga sau cuộc cải cách nông dân năm 1861 vẫn đang trong quá trình chuyển đổi. Chế độ nông dân tông phiên đã bị xóa bỏ trên danh nghĩa, nhưng nhiều mối quan hệ kinh tế và áp lực xã hội cũ chưa thay đổi hoàn toàn. Người kéo thuyền thường làm việc cho các chủ tàu, thương nhân hoặc những nhóm trung gian. Họ có thể nhận được khoản tiền công, nhưng mức thù lao không luôn tương xứng với sức khỏe và thời gian đã bỏ ra. Mùa nông nhàn rỗi, họ đi kéo tàu; mùa bận rộn, họ trở về làm ruộng hoặc tìm việc khác. Sự gắn bó giữa con người và công việc nặng nhọc vì thế mang tính chất tất nhiên, gần như là một phần của đời sống.
Repin không đưa người kéo thuyền vào một không gian lịch sử cụ thể, cũng không kể lại một sự cố đặc biệt nào. Ông chọn khoảnh khắc bình thường nhất trong công việc: nhóm người đang bước đi sau một hành trình dài. Chính sự bình thường ấy khiến bức tranh trở nên đặc biệt. Nỗi đau không được báo trước bằng những lời báo động; nó đã hiện diện trong dáng đi, trong tư thế cúi thấp, trong những bộ quần áo đã sờn và trên các khuôn mặt không còn thời gian để che giấu vẻ mệt mỏi.
Có thể bạn quan tâm: Các Di Sản Văn Hóa Thế Giới: Hành Trình Khám Phá Và Gìn Giữ Những Kho Báu Của Nhân Loại
Hành trình sáng tạo của Ilya Repin
Ilya Repin là một trong những đại diện nổi bật nhất của trường phái Hiện thực Nga, đồng thời là thành viên có ảnh hưởng lớn đến phong trào Hội Nghệ thuật Di chuyển, hay Peredvizhniki. Ông nổi tiếng với những bức tranh chân dung, cảnh đời thường và các tác phẩm phản ánh sâu sắc vấn đề xã hội. Khác với nhiều họa sĩ đương thời chỉ tìm kiếm vẻ đẹp bên ngoài, Repin muốn đưa chân thực của đời sống vào nghệ thuật. Ông quan tâm đến những con người bị xã hội bỏ quên: người nông dân, người lao động, trẻ em nghèo, những người phụ nữ phải chịu đựng số phận và các cá nhân mang tài năng nhưng sống trong hoàn cảnh khó khăn.
Trong một chuyến đi dọc theo các con sông của nước Nga, Repin đã có cơ hội quan sát trực tiếp những nhóm kéo thuyền. Những khuôn mặt, trang phục, dáng bước và chuyển động của họ trở thành nguồn cảm hứng quan trọng cho tác phẩm. Tuy nhiên, một bức tranh thực hiện từ hiện thực không đơn thuần là bản sao của những gì mắt nhìn thấy. Repin đã nghiên cứu hình dáng, quan sát ánh sáng, tìm hiểu nhịp bước và cân nhắc cách sắp xếp các nhân vật. Ông cũng thực hiện nhiều nghiên cứu bố cục nhỏ trước khi hoàn thiện tác phẩm lớn.
Điểm đáng chú ý là Repin không chọn thời điểm xảy ra tai nạn. Không có con tàu đang lật, không có dây kéo đứt, cũng không có cảnh hỗn loạn. Tàu vẫn đang tiến, nhóm lao động vẫn bước đều. Bức tranh vì thế không khiến người xem nghĩ rằng sự khó khăn chỉ là tai nạn bất ngờ. Ngược lại, nó cho thấy sự khó khăn đã trở thành một hình thức tồn tại thường ngày. Người kéo thuyền không thể dừng lại quá lâu, bởi toàn bộ sức lao động của cả nhóm phụ thuộc vào nhịp đi chung. Họ không có đặc quyền của người quan sát, không thể lùi ra để nhìn lại cuộc đời mình.
Mười một con người, một sức lao động tập thể
Trong bức tranh có mười một người kéo thuyền. Mỗi nhân vật có một độ tuổi, một vẻ ngoại hình và một trạng thái tâm lý khác nhau, nhưng tất cả đều bị trói buộc vào cùng một nhiệm vụ. Có người mạnh mẽ, cúi thấp với hai bàn tay nắm chặt dây da. Có người dáng người gầy, đầu hơi nghiêng, dường như đang dùng toàn bộ sức lực để giữ nhịp. Người trẻ hơn có thể còn giữ chút sức sống, trong khi người lớn tuổi thể hiện sự nặng nề của nhiều năm lao động. Không ai hoàn toàn giống ai, nhưng không ai thật sự tự do.
Cách sắp xếp hình người tạo nên nhịp thị giác. Họ đứng thành hàng, lặp đi lặp lại như các nối trong một chuỗi. Nhịp bước của mười một con người tạo thành một dòng chuyển động liên tục. Khi nhìn từ người này sang người khác, ta thấy những biến đổi nhỏ: vai hạ thấp, đầu ngẩng lên rồi lại cúi xuống, bàn tay thay đổi vị trí, bộ quần áo bám sát hay rộng thùng thình. Chính sự lặp lại ấy khiến mỗi cá nhân vẫn có chỗ riêng, đồng thời nhấn mạnh rằng họ chỉ có thể tồn tại như một phần của tập thể.
Người đi đầu nhóm thường được xem là trung tâm tinh thần của bức tranh. Dáng người của ông không hào sáng, không được vẽ theo kiểu anh hùng. Khuôn mặt ông thể hiện sự chịu đựng, tập trung và một vẻ nghiêm túc gần như tuyệt vọng. Ông không nhìn ra khoảng không để tìm kiếm lý tưởng. Ánh mắt của ông hướng vào công việc trước mặt, vào nhịp bước mà cả nhóm phải tuân theo. Sự nghiêm túc ấy không làm ông trông yếu đuối; ngược lại, nó cho thấy đây là người đã hiểu rõ trách nhiệm của mình và không còn đủ sức để suy nghĩ nhiều.
Những người phía sau cũng không bị Repin lý tưởng hóa. Họ không có tư thế đẹp đẽ, không mắc áo lộ ngực tạo dáng, cũng không nhận được vẻ sáng của một bức chân dung lãng mạn. Quần áo của họ bị bạc màu, vá víu và ôm sát cơ thể. Một số người đội mũ, một số để đầu trần; khuôn mặt ai cũng mang dấu vết của gió, nắng và bụi. Repin muốn bảo vệ họ khỏi cái cách nhìn dễ dàng, vốn có thể biến họ thành những “nhân vật đáng thương” nhưng lại quên mất phẩm giá của họ. Vì vậy, ông vẽ vừa thật thà vừa kiên trì: họ mệt mỏi, nhưng họ vẫn đang đi; họ bị tước đoạt sức lực, nhưng họ không hề mất tinh thần.
Dòng sông, bầu trời và sức nặng của thiên nhiên
Sông Volga trong bức tranh không chỉ là phông nền. Dòng nước màu xanh xám trải rộng trước mắt người xem, chiếm một phần lớn không gian phía trên nhóm lao động. Mặt sông phẳng lặng, nhưng chính sự phẳng lặng ấy làm nổi bật sự khó khăn của những con người đang cố vượt qua dòng chảy. Họ phải đi ngược dòng nước để đưa tàu đến đích. Mối tương phản giữa dòng sông rộng lớn và thân hình nhỏ bé của họ khiến ta càng ý thức rõ sự mong manh của cơ thể người trước sức vận động của nước.
Tuy nhiên, bức tranh không đơn giản hóa thiên nhiên thành kẻ thù. Sông không mang màu đen, bầu trời không bị mây che kín, ánh sáng vẫn rải trên mặt nước và các thân hình. Vẻ đẹp ấy không xóa bỏ nỗi khổ nhưng buộc người xem phải nhìn nhận nó trong một thế giới vẫn có ánh sáng. Đây là sự phức tạp quan trọng trong bức tranh: sự đẹp của thiên nhiên không ngăn cản nỗi đau do xã hội tạo ra. Ngược lại, vẻ đẹp ấy còn làm cho nỗi đau trở nên âm thầm và dai dẳng hơn.
Bầu trời chiếm phần lớn phía trên. Nó không có những đám mây kịch tính hay ánh sáng dịu dàng của tranh trường phái lãng mạn. Ánh sáng trông như bị pha loãng bởi bụi, hơi nước và sự mệt mỏi. Bầu trời rộng nhưng không tạo cảm giác giải thoát. Những người kéo thuyền không thể ngước lên để mơ về tương lai; đầu của họ luôn phải hướng về phía trước, về bước chân tiếp theo và sức lực còn lại.
Dòng sông còn gợi ý một ý nghĩa xa hơn: cuộc đời vẫn chuyển động, vận chuyển và thay đổi, trong khi những con người lại phải gánh chịu bằng thân xác. Nhưng không nên khóa chặt bức tranh vào một biểu tượng cụ thể. Cách nhìn trực tiếp vào thực tế vẫn là nền tảng của tác phẩm. Repin không giải thích quá nhiều bằng các dấu hiệu tượng trưng. Ông để hành động và nét mặt của nhân vật tự nói lên điều cần nói.
Bức tranh như một lời buộc tội xã hội
Có thể bạn quan tâm: Những Lễ Hội Truyền Thống Ở Việt Nam: Dấu Ấn Văn Hóa Đậm Đà Qua Nhiều Thế Kỷ
“Những người kéo thuyền trên sông Volga” từng gây bất ngờ khi trình lày công chúng. Nhiều người trong giới nghệ thuật Nga khi đó vẫn kính trọng các hình tượng lịch sử, tôn thờ hoặc cảnh tượng lộng lẫy. Một bức tranh về những lao động mồ hôi, bộ quần áo tồi tàn và nhịp sống nặng nhọc dường như không phù hợp với thị hiếu phổ biến. Tuy vậy, chính tính bình thường và thành thật của nó đã tạo ra sức tấn công mạnh mẽ hơn bất kỳ lời phê bình nào.
Repin không cần vẽ một chủ tàu giàu hay gia đình quyền quý để nói lên sự bất công. Hình ảnh những người lao động đã tự nó chứa minh chứng. Họ không có sự lựa chọn. Công việc của họ bắt nguồn từ nhu cầu sinh tồn, nhưng kết quả của công việc lại không thuộc về họ. Tàu được vận chuyển, hàng hóa được giao đến nơi, giá trị được tạo ra, nhưng cơ thể con người phải hao mòn. Repin cho thấy cái giá ẩn giấu sau mọi hàng hóa và mọi sự phát triển của phương tiện vận tải.
Bức tranh cũng thách thức quan niệm thời kỳ đó rằng sức mạnh thể chất luôn có thể được thần tượng hóa. Những người kéo thuyền rõ ràng có cơ bắp, nhưng thân hình họ không tạo cảm giác vinh quang. Sức mạnh của họ bị sử dụng để chống đỡ một hệ thống bắt họ phải lao động. Họ mạnh mẽ, nhưng không tự do. Chính vì vậy, Repin không để họ trở thành những “anh hùng vô danh” theo lối lãng mạn. Ông biến họ thành những nhân vật thực, có tên gọi, có đời sống và có giá trị hiển nhiên.
Từ góc nhìn nghệ thuật, đây là một bức tranh về sự nghịch lý. Dưới tay các nhà tư bản và chủ sở hữu, con người trở thành công cụ. Nhưng chính sự hy sinh thầm lặng của họ lại giúp xã hội tiến tục. Repin không tạo ra sự tương phản giữa “người tốt” và “người xấu”; ông chỉ ra rằng một xã hội có thể vận hành bình thường bằng cách biến việc bóc lột thành thói quen. Câu hỏi không phải chỉ là vì sao những con người ấy phải chịu đựng, mà là vì sao xã hội lại chấp nhận để họ phải chịu đựng.
Màu sắc, ánh sáng và biểu cảm
Bảng màu của Repin chủ yếu dựa vào các sắc nâu, xám tro, xanh lục nhạt và màu đất của quần áo, da, bờ sông. Những màu ấy phản ánh sự chân thực, không hào nhoáng. Áo sơ mi không còn trắng, quần không còn mới, giày dép thường xuyên tiếp xúc với bùn đất. Cơ thể và trang phục hòa vào nhau, tạo nên một tổng thể gần như không tách rời. Người lao động không được đặt trên phông nền để trông như tượng; họ thuộc về công việc, thuộc về bờ sông và thuộc về những gì đã làm mòn họ.
Ở giữa dải màu trầm ấy, chiếc áo đỏ hoặc đỏ nâu của một nhân vật tạo điểm nhấn. Màu đỏ không sặc sỡ nhưng đủ nổi bật để thu hút sự chú ý. Nó có thể gợi ý sức sống còn sót lại giữa mệt mỏi, hoặc đơn giản là chi tiết thực tế mà Repin dùng để tạo nhịp thị giác. Người xem bị buộc phải dừng lại ở khuôn mặt ấy, rồi nhận ra cả nhóm đang chịu cùng một sự khổ động.
Ánh sáng không rực rỡ, song vẫn đủ để bộc lộ từng nét của khuôn mặt, bàn tay và tấm da kéo. Bàn tay của những người đàn ông được vẽ với sự chú ý đặc biệt. Đó là những bàn tay phải nắm dây, kéo dây, giữ trọng lực và truyền động lực. Chúng vừa biểu hiện sức lực vừa tiềm ẩn nguy cơ run rẩy, chai sạn hoặc tê liệt. Bức tranh vì thế không chỉ khoe ra sức mạnh mà còn cho thấy cái giá mà cơ thể phải trả.
Nhiều nhân vật có thể liếc về phía người xem. Điểm này rất quan trọng bởi nó phá vỡ ranh giới giữa người quan sát và người được quan sát. Họ không chỉ là hình ảnh trong một tác phẩm nghệ thuật; họ đang trực tiếp đối diện với ánh mắt của thế kỷ. Ánh mắt ấy có thể đầy mệt mỏi, cảnh giác hoặc thách thức. Nó khiến người xem phải ý thức rằng mình đang nhìn thấy những con người có thực, chứ không phải một chủ đề trừu tượng về giai cấp.
Không lãng mạn hóa đau khổ
Nhiều tác phẩm nghệ thuật sau này vẫn sử dụng hình ảnh lao động để tuyên truyền cho một lý tưởng, một cuộc cách mạng hoặc một kết luận lịch sử. “Những người kéo thuyền trên sông Volga” cũng từng được đọc theo những cách khác nhau qua từng thời kỳ. Thế kỷ XX thường nhìn thấy trong bức tranh biểu tượng của sự lao động tập thể, sức mạnh bị áp bức và tinh thần đồng đội. Những cách diễn giải ấy có cơ sở, nhưng không nên làm mất những tầng nghĩa phức tạp ban đầu.
Repin không tuyên bố rằng nỗi đau sẽ dẫn đến sự thay đổi nhanh chóng. Ông cũng không biến những người kéo thuyền thành những nhân vật biết rõ tương lai. Họ không có lời kêu gọi, không giương cờ, không đưa tay về phía khán giả. Sứ mệnh của bức tranh trước hết là làm ta nhìn thấy. Nó đòi hỏi người xem đặt câu hỏi: Vì sao cơ thể con người lại phải gồng gánh như vậy? Vì sao sự đẹp của dòng sông lại đi cùng với sự khắc nghiệt? Vì sao một xã hội tôn vinh tiến bộ lại vẫn để nhiều người sống trong lao động nặng nhọc?
Bằng cách giữ bức tranh ở ranh giới giữa hiện thực và biểu tượng, Repin tạo ra sức sống lâu dài. Nếu bức tranh chỉ là lời phê bình chính trị, hiệu quả của nó sẽ nhanh chóng bị giảm. Nếu chỉ là cảnh dân dã, nó sẽ trở thành một bức tranh phong cảnh bình thường. Nhưng Repin đã khiến cả phong cảnh, con người và lao động trở thành một toàn thể không thể tách rời. Chính sự trong trẻo ấy khiến tác phẩm vượt qua ranh giới của thời đại.
Giá trị của sự giản dị
Sức mạnh của “Những người kéo thuyền trên sông Volga” còn nằm ở tính giản dị. Trong bức tranh không có cốt truyện phức tạp, không có đạo diễn quá mức và không có chi tiết trang trí vô nghĩa. Người xem không cần biết tên tất cả nhân vật hay tìm hiểu một sự kiện lịch sử cụ thể. Chỉ cần nhìn, ta đã hiểu nhóm người ấy đang làm gì, họ mệt như thế nào và công việc của họ đòi hỏi điều gì.
Tính giản dị ấy phù hợp với triết lý hiện thực của Repin. Đẹp trong tranh của ông không phải thứ được tạo ra bởi sự giả tạo. Một khuôn mặt không cân đốn có thể đẹp hơn khi giữ nguyên vẻ mệt mỏi và đặc quyền của nó. Một bộ quần áo sờn mòn có thể có giá trị biểu tượng sâu sắc hơn trang phục được thiết kế để làm nổi vẻ sang trọng. Repin cho thấy sự thật có sức lay động riêng, nhất là khi sự thật ấy được diễn đạt bằng nghệ thuật.
Bức tranh cũng nhắc chúng ta rằng phẩm giá con người không được bảo vệ chỉ bằng lời tuyên bố. Một xã hội tôn trọng con người phải thể hiện sự tôn trọng ấy trong điều kiện lao động, trong cách phân chia lợi ích, trong cơ hội nghỉ ngơi và trong sự chăm sóc sức khỏe. Hình ảnh những người kéo thuyền nhắc ta nhìn lại những công việc thầm lặng nhưng vẫn duy trì cuộc sống hàng ngày. Họ làm việc trong bóng tối của lịch sử, bị mắc khiêm tốn trong những món hàng vô danh mà xã hội tiêu thụ.
Một tác phẩm vượt qua thời gian
“Những người kéo thuyền trên sông Volga” không chỉ thuộc về lịch sử Nga thế kỷ XIX. Bức tranh vẫn chạm đến những vấn đề phổ quát của hiện đại: sự bất công trong phân phối lao động, sự phụ thuộc của con người vào công việc nặng nhọc, giá trị bị bỏ quên của những người góp sức gìn giữ nhịp sống xã hội. Dĩ nhiên, việc đưa bức tranh vào thời đại người lao động số không có nghĩa xã hội hiện đại giống hệt nước Nga thế kỷ XIX. Tuy nhiên, lời nhắc nhở của Repin vẫn còn nguyên giá trị: phía sau sự thuận tiện thường có những con người đang âm thầm chịu đựng điều kiện lao động khắc nghiệt.
Mỗi lần nhìn bức tranh, ta cũng nhìn lại chính cách nhìn của mình. Ta nhìn thấy những người lao động, hay chỉ thấy sông Volga và con tàu? Ta dừng lại trước sự mệt mỏi, hay vội lướt qua để tìm một chi tiết hấp dẫn? Ta có cảm nhận được rằng cả nhóm lao động đang nâng đỡ cho sự vận chuyển bằng chính sức lực của họ không? Repin buộc người xem phải nhìn kỹ hơn, cảm nhận chậm hơn và suy nghĩ nhiều hơn.
Bức tranh kết thúc không phải bằng một sự giải thoát rõ ràng. Tàu vẫn cần được kéo đi, nhóm lao động vẫn phải tiếp tục bước, và dòng sông vẫn chảy về phía trước. Hành trình của họ chưa kết thúc. Sự chưa hoàn tất ấy khiến bức tranh mang tính hiện tại. Nó không chỉ gợi lại một giai đoạn lịch sử đã qua mà còn nói về một điều vẫn tồn tại trong nhiều xã hội: con người có thể mạnh mẽ đến mức nào, nhưng họ cũng cần được nhìn thấy, được tôn trọng và được trao cho những điều kiện sống xứng đáng.
“Những người kéo thuyền trên sông Volga” vì thế là hơn một cảnh lao động. Đó là bức chân dung về sự kiên nhẫn, về sức chịu đựng và về giá trị của những người lao động không có tiếng nói. Repin đã vẽ ra nỗi đau, nhưng đồng thời ông làm nổi bật phẩm giá bên trong nỗi đau ấy. Họ không được vẽ đẹp theo tiêu chuẩn của một bức tranh tôn vinh, song chính sự chân thực khiến họ trở nên đáng kính trọng hơn bất kỳ hình tượng hoàn hảo nào.
Qua mỗi nhịp bước trên bờ Volga, những người kéo thuyền nhắc ta nhớ rằng lịch sử không chỉ được viết bằng những trận chiến lớn hay những tên tuổi vĩ đại. Nó còn được viết bằng cơ thể, mồ hôi và sự im lặng của những con người lao động. Bức tranh Repin khiến họ bước ra khỏi sự vô danh, để thế giới nhìn thấy rằng phẩm giá của con người không nên bị quên giữa dòng chảy của thời gian.