Người “Giấy” Giữa Trời Đất Đá
Khi nhắc đến Hà Giang, du khách thường nghĩ ngay đến những đèo nguy hiểm, những cánh đồng lúa bậc thang vàng óng hay những tập thể dân tộc Mông, Tày, Dao, Nùng, Giáy… đầy màu sắc. Tuy nhiên, ẩn mình trong những thung lũng sâu, bên bờ sông Nho Quế uốn lượn, tồn tại một cộng đồng dân tộc thiểu số rất nhỏ, được người địa phương quen gọi thân mật là “dân tộc Giấy” – chính là người Pu Péo (còn gọi là Penteo, Ka Beo). Với dân số chỉ hơn 1.000 người (theo điều tra dân số năm 2019), người Pu Péo là một trong những dân tộc thiểu số ít người nhất Việt Nam, định cư tập trung chủ yếu tại xã Phố Bảng, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang.
Có thể bạn quan tâm: Cơm Cháy Sốt Dê Ninh Bình: Hương Vị Đậm Đà Của Miền Di Sản, Bí Mật Của Sự Kết Hợp Hoàn Hảo
Tại sao họ lại được gọi là “dân tộc Giấy”? Có phải vì họ làm nghề làm giấy truyền thống? Hay vì những trang giấy phong bì, giấy votive đặc biệt trong tín ngưỡng? Câu trả lời nằm ở một đặc điểm văn hóa cực kỳ độc đáo: Người Pu Péo không thờ cúng tổ tiên bằng hương khói, bia đá hay bàn thờ gỗ sơn sơn huyết như người Kinh hay các dân tộc khác, mà họ thờ cúng trên những tờ giấy. Đó là những “bản án tổ tiên” (gọi là Pó Pó hoặc Bản án gia tiên) được viết bằng chữ Hán – Nôm hoặc chữ dân tộc, treo lên tường nhà, đặt trên kệ cao thiêng liêng. Đặc biệt hơn, trong lễ cúng Tết, lễ cúng nhà mới, họ đốt giấy tiền, giấy trang phục, giấy của cải… nhưng không phải loại giấy vàng giấy bạc in sẵn chợ búa, mà là những tờ giấy tự tay bào chế, tự tay vẽ, tự tay cắt – mang hơi thở, mồ hôi và tâm huyết của chủ nhà. Đó là lý do cái tên “dân tộc Giấy” trở nên phổ biến và gắn liền với hình ảnh người Pu Péo ở Hà Giang.
Có thể bạn quan tâm: Dân Tộc H’mông Ở Đâu? Hành Trình Khám Phá Văn Hóa, Lịch Sử Và Sự Phân Bố Của Một Dân Tộc Sống Giữa Mây Trời
Bài viết này sẽ đưa bạn đi sâu vào cuộc sống, lịch sử, văn hóa và những thách thức hiện tại của người Pu Péo – những “người con của giấy” trên cao nguyên đá Đồng Văn.
1. Nguồn Gốc Lịch Sử Và Di Trú: Từ Trung Quốc Về “Vương Quốc Đá”
Theo các nhà nhân chủng học và sử liệu gia phả các gia tộc Pu Péo (như gia tộc Phó, Tráng, Lù, Lô…), tổ tiên của họ gốc từ các tỉnh Vân Nam, Quý Châu, Quảng Tây (Trung Quốc). Họ thuộc nhóm ngôn ngữ Ka Đai (Kadai), nhánh Lô – Lào, gần gũi với người Cờ Lao, La Chí, La Ha.
Có thể bạn quan tâm: Trang Phục Truyền Thống Của Nhật Bản: Hành Trình Từ Lịch Sử Đến Bản Sắc Văn Hóa
Quá trình di cư vào Việt Nam diễn ra từ rất sớm, ước tính từ thế kỷ 17 – 18, một số gia phả ghi chép lại việc di chuyển từ “Xích Quỷ” (Quý Châu) hoặc “Vân Nam” sang phía Bắc Việt Nam để tránh chiến loạn, đói kém hoặc tìm đất canh tác. Khi đến Hà Giang, họ chọn nơi định cư tại những thung lũng nhỏ, ven suối, giữa những dãy núi đá vôi khô khan của cao nguyên Đồng Văn – nơi được UNESCO công nhận là Công viên Địa chất Toàn cầu.
Khác với người Mông hay Dao thường sống ở cao độ, xây nhà trinh túng trên sườn núi, người Pu Péo ưa thích địa hình “phía sau có núi che chở, phía trước có nước chảy, đất bằng phẳng để làm ruộng”. Đó là lý do họ tập trung ở Phố Bảng (huyện Đồng Văn) và một ít ở xã Sủng Trái, Xín Cái (huyện Mèo Vạc). Phố Bảng ngày xưa là một trấn trấn quan trọng trên con đường mâu dịch cổ (“Con đường ngựa” Tea Horse Road), nơi giao thương giữa người Hán, người Tày, người Mông và người Pu Péo. Vị trí này giúp họ tiếp cận được văn hóa chữ Hán, chữ Nôm sớm, hình thành nên truyền thống “văn hóa giấy” đặc trưng.
Trong lịch sử, người Pu Péo từng trải qua nhiều biến động. Thời kỳ thuộc địa Pháp, họ tham gia phong trào Cần Vương, kháng chiến chống Pháp. Sau 1954, họ tích cực tham gia xây dựng chính quyền, sản xuất nông nghiệp hợp tác xã. Tuy nhiên, do dân số ít, phân tán, văn hóa của họ đang đối mặt với nguy cơ hòa tan mạnh mẽ.
2. Đặc Điểm Văn Hóa Cốt Lõi: “Văn Hóa Giấy” – Dấu Ấn Duy Nhất
Nếu phải chọn một từ khóa tóm gọn bản sắc Pu Péo, đó chắc chắn là “Giấy”. Nhưng “giấy” ở đây không chỉ là vật chất, đó là phương tiện, là ngôn ngữ, là cầu nối giữa người sống và người chết, giữa hiện thực và thiêng liêng.
2.1. Nghề Làm Giấy Truyền Thống: Hóa Đá Thành Giấy
Khác với giấy Dó (người Mường, người Kinh ở Nghệ An, Hòa Bình làm từ vỏ cây Dó), giấy của người Pu Péo được làm từ vỏ cây “Khâu Răng” (cây Gai, tên khoa học Broussonetia papyrifera hoặc các loài nahe trong họ Dâu) mọc hoang dại khắp núi rừng Đồng Văn.
Quy trình làm giấy của người Pu Péo hoàn toàn thủ công, thủ thỉ, gắn liền với tín ngưỡng:
1. Hái vỏ: Chọn cây non, hái vào những ngày tốt (thường là tháng 2, 3 âm lịch). Bóc vỏ ngoài, lấy lớp vỏ trong (vỏ trắng) mềm, dai.
2. Ngâm và luộc: Vỏ được ngâm nước suối sạch vài ngày để mềm, sau đó luộc với tro cây (tro rơm, tro ngô) để tách bã, lấy xơ. Tro cây đóng vai trò kiềm tự nhiên, làm trắng xơ tự nhiên mà không dùng hóa chất.
3. Đập nhuyễn: Xơ được đưa lên thớt đá hoặc thớt gỗ, dùng búa gỗ đập nhuyễn cho đến khi xơ thành bột mịn, mướt. Đây là giai đoạn quan trọng nhất, quyết định độ mịn, độ dẻo của giấy. Người Pu Péo đập rất kỹ, có thể đập liên tục nhiều giờ một ngày.
4. Múc giấy: Dùng khung múc bằng tre, lưới mỏng (trước kia dùng lưới tre, nay có dùng lưới nylon). Người thao tác múc phải có tay nghề cao để lớp giấy đều, mỏng dày vừa phải, không rách, không lỗ.
5. Sấy khô: Tờ giấy ướt được bật ra tấm vải hoặc tấm tre, phơi nắng hoặc sấy trên lò lửa nhỏ. Giấy khô được bóc ra, dát phẳng, cắt kích thước.
Đặc biệt: Giấy Pu Péo không được ép mịn bằng đá hay máy như giấy Dó. Nó giữ nguyên kết cấu xơ tự nhiên, mặt giấy hơi sần, sờ thấy rõ sợi xơ, màu trắng ngà hoặc vàng nhẹ tự nhiên. Loại giấy này cực kỳ bền, dai, không rách khi gấp, chống ẩm mốc tốt, có thể bảo quản hàng trăm năm. Chính chất lượng giấy này khiến các “bản án tổ tiên” của họ còn nguyên vẹn sau nhiều thế hệ.
2.2. Bản Án Tổ Tiên (Pó Pó) – “Chứng Chỉ” Của Sự Tồn Tại
Đây là trung tâm của tín ngưỡng Pu Péo. Mỗi gia đình, mỗi dòng họ đều có một bộ “Bản án” (số lượng tùy theo thế hệ, có gia đình lên tới chục tờ).
- Hình thức: Là những tờ giấy tự làm, kích thước khoảng 40x60cm hoặc lớn hơn. Trên giấy viết bằng mực đen (trước kia dùng mực than hun khói, nay dùng mực Trung Quốc) chữ Hán, chữ Nôm hoặc chữ Pu Péo (chữ bản địa viết dựa trên gốc chữ Hán).
- Nội dung: Ghi rõ: Tên tổ tiên, chức danh (nếu có), năm sinh – năm mất, quê quán gốc, con cháu, đất đai, ruộng nương để lại, lời dạy dỗ con cháu (“Hiếu là gốc”, “Kính thần trọng tổ”, “Không được cướp giật, ăn cắp…”).
- Ý nghĩa: Bản án không chỉ là sổ sách gia phả. Theo tư duy Pu Péo, linh hồn tổ tiên ngụ trên tờ giấy đó. Khi người chết, con cháu viết bản án mới, mời thầy mo (thầy pháp) làm lễ “nhập hồn” (gọi hồn tổ tiên về ngụ trên giấy). Từ đó, tờ giấy đó trở thành “thân thể” thay thế của tổ tiên. Không có bản án, tổ tiên không nơi nương tựa, con cháu không biết cúng ai.
- Bảo quản: Bản án được cuộn tròn, bọc vải đỏ/vải xanh, để trong hòm gỗ hoặc treo cao trên cột nhà (cột trời – Tòng Pó), nơi thiêng liêng nhất, không ai được đụng tay bừa bãi, phụ nữ mang thai, người tang孝 không được đến gần.
2.3. Lễ Hội Và Tín Ngưỡng Gắn Liền Giấy
- Lễ Cúng Tết (Lễ Thờ Tổ – Sinh Tiền): Diễn ra vào ngày 30 Tết (hoặc ngày 1 Tết). Chủ nhà (ông gia trưởng) tắm sạch, mặc áo mới. Chuẩn bị: Gà luộc (gà trống), rượu ngô, cơm, và giấy tiền, giấy áo quần, giấy mũ, giấy giày, giấy ô, giấy tiền bộ… do chính chủ nhà tự cắt, tự vẽ, tự tô màu.
- Giấy tiền: Vẽ hình đồng tiền cổ, lỗ vuông, viết chữ “Vạn cổ trường tồn”, “Thần tài”.
- Giấy áo quần: Vẽ theo kích thước người lớn, có cổ áo, tay áo, quai áo, tô màu đỏ, xanh, đen.
- Quá trình cúng: Đốt hương, lễ bái, đọc văn khấn (bằng tiếng Pu Péo hoặc tiếng Việt), sau đó đốt tất cả các vật phẩm giấy trong lò gạch hoặc nồi đất riêng. Khói bay lên trời được cho là đưa của cải đến tay tổ tiên trong âm giới.
- Lễ Cúng Nhà Mới (Nhập Trạch): Khi xây nhà xong, phải làm lễ xin phép Thổ Địa, tổ tiên. Bắt buộc phải có giấy vẽ hình nhà (ngôi nhà, cửa ngõ, giường ngủ, bếp lửa) đốt để “tặng” tổ tiên nhà ở ở âm phủ.
- Lễ Cúng Sinh (Sinh Tử): Khi có người chết, làm giấy “Bản án” mới, giấy “Lộ trình” (chỉ đường cho hồn về), giấy “Xin thả tội”…
- Tín ngưỡng “Giấy thay thân”: Người Pu Péo tin rằng, giấy do con cháu làm ra, đốt đi, hóa thành khói, bay lên trời sẽ biến thành vật chất thật (vàng, bạc, áo quần, nhà cửa) trong thế giới âm. Do đó, giấy phải do chính con cháu làm, không được mua sẵn, không được nhờ người khác làm thay (trừ khi già yếu không làm được). Nếu mua giấy chợ đốt, tổ tiên không nhận, coi như bất hiếu.
Đây là điểm khác biệt TUYỆT ĐỐI so với văn hóa thờ cúng “giấy vàng giấy bạc” in sẵn, đốt theo gói của xã hội hiện đại. Văn hóa giấy Pu Péo là văn hóa “tự làm – tự chịu – tự hưởng”, thể hiện sự tử tế, chân thành, trách nhiệm cá nhân đối với tổ tiên.
3. Cuộc Sống Vật Chất: Thích Nghi Với “Vương Quốc Đá”
3.1. Nông Nghiệp: “Ghéng Đá Làm Ruộng, Múc Nước Làm Ao”
Sống trên cao nguyên đá Đồng Văn, đất canh tác cực kỳ khan hiếm. Người Pu Péo là bậc thầy trong việc “biến đá thành đất”.
Ruộng bậc thang: Chọn những khe núi, lõm đất có đất dày, xây tường đá chắn (không dùng keo xi măng, chỉ xếp đá lên đá, kẽ đắp đất) để giữ nước. Kỹ thuật xây tường đá của họ rất khéo, bền vững trải qua mưa bão hàng trăm năm.
Ruộng khô (Ghéng): Trên những vách đá dốc, họ khoan khoét, đắp đất, gieo lúa khô, ngô, khoai, đậu. Câu ca dao: “Người Mông cày trên đèo, người Pu Péo cày dưới khe / Đá nào đá nấy, đất nào đất nấy”.
Giống cây trồng: Lúa nep, lúa tẻ, ngô, khoai môn, đậu nành, đậu đen. Đặc biệt là ngô nếp – nguyên liệu chính làm men rượu, làm bánh chưng, xôi.
Chăn nuôi: Heo đen (heo móng cái), gà, trâu, bò. Heo đen là vật cúng quan trọng, đồng thời là tài sản tích lũy.
3.2. Kiến Trúc Nhà Ở: Nhà Trinh Tường Đá – “Lâu Đài” Trên Đá
Nhà người Pu Péo ở Phố Bảng là điển hình của kiến trúc nhà trinh tường đá (nhà đất, nhà đá) độc đáo:
Vật liệu: Đá vôi (khoan, cắt, bẻ), đất sét vàng (đất nung), gỗ lim, gỗ chổi, ngói đất (ngói ống) hoặc ngói lợp sóng hiện nay.
Cấu trúc: Nhà thường có 3 gian (gian giữa thờ tổ, 2 gian bên ngủ/nấu), 2 chái. Cao 2 tầng (tầng 1 ở, tầng 2 chứa lúa, đồ đạc).
Tường: Xây đá không keo, kẽ đắp đất sét nện chặt. Mặt ngoài thường không trát, để lộ đá xanh, đá vàng tự nhiên, rất đẹp, mát hè ấm đông.
Sàn: Đất nện chặt (sàn đất) hoặc gỗ. Bếp lửa (Lòng) đặt giữa gian giữa, là trung tâm gia đình, nơi nấu ăn, sưởi, tiếp khách, cúng tổ tiên (bàn thờ đặt ngay cạnh bếp hoặc trên kệ cao gắn vào tường).
Cửa: Cửa chính thường làm gỗ dày, khắc họa văn양 (hồng long, phúc lộc, thọ, vân mây). Cửa sổ nhỏ, cao, ít để giữ nhiệt.
Có thể bạn quan tâm: Dãy Núi Himalaya: Nóc Nhà Của Trái Đất Và Những Bí Mật Vĩ Đại Của Thiên Nhiên
3.3. Trang Phục: Sự Tinh Tế Của Phụ Nữ Pu Péo
Trang phục phụ nữ Pu Péo rất đẹp, khác biệt rõ rệt với người Mông, Dao, Giáy:
Áo: Áo dài (qua đầu), tay rộng, thân áo thẳng. Màu chủ đạo: Đen (vải tự dệt), viền đỏ, trắng, xanh lam ở cổ, tay, dưới tà áo.
Đặc trưng: Không đính bông, không thêu hoa văn phức tạp như người Mông/Đao. Vẻ đẹp ở sự tối giản, đối xứng, hài hòa. Viền vải màu (vải in sẵn hoặc vải dệt sọc) được may rất kỹ, tạo thành các đường kẻ ngang, dọc, vuông vức trên nền đen.
Quần: Quần đen rộng, thắt eo bằng vải quấn.
Khăn quấn đầu: Vải đen hoặc xanh đen, quấn tròn đầu, để tết một bên tai.
Trang sức: Vòng cổ bạc, tai bạc, dây chuyền hạt men (hạt thủy tinh cũ màu xanh, trắng, đỏ).
Nam giới: Áo quần đen đơn giản, đội mũ nón quai thao.
Vải dệt của người Pu Péo (vải thô, vải tổng) có kỹ thuật dệt sọc, dệt nổi khá phát triển, phục vụ nhu cầu may mặc gia đình và trao đổi.
3.4. Ẩm Thực: Vị Của Rừng, Vị Của Đá
- Mèn men (Xôi ngô): Món chính ngày thường. Ngô nếp rang chín, đập vỏ, xay thành bột, rây mịn, hấp chín trên nồi đất. Ăn kèm canh rau rừng, xúp heo, hoặc chấm muối mù tạt (muối, ớt, mù tạt – một loại gia vị đặc trưng).
- Thắng cố Pu Péo: Khác thắng cố Mông (dùng nội tạng trâu/bò). Thắng cố Pu Péo thường dùng heo đen, nấu với nhiều loại lá rừng (lá mù tạt, lá mắc khén, lá chanh, gừng, sả, ớt). Vị đắng nhẹ của lá, vị béo ngậy của heo, mùi hương thơm nồng nàn.
- Rượu ngô (Rượu cần, rượu đút): Men làm từ cây “hương nhu” rừng hoặc men rượu truyền thống gia truyền. Uống bằng ống tre (cần) hút từ hũ gốm. Rượu trong, ngọt, say nhẹ, uống nhiều không đau đầu.
- Bánh chưng đen (Bánh chưng gấc/bánh chưng lá): Lúa nep nếp cái hoa vàng, nhân đậu xanh, thịt heo, lá dong/lá chuối. Nấu rất lâu (10-12h) nên keo dẻo, màu đen bóng đẹp mắt.
- Các món rau rừng, nấm rừng, trứng kiến, trứng tần bì: Thu hái theo mùa, chế biến đơn giản (luộc, xào, nấu canh) giữ nguyên vị tự nhiên.
4. Xã Hội, Gia Đình Và Các Lễ Hội Đặc Sắc
4.1. Mô Hình Gia Đình: Cha Hệ, Trọng Nam Khinh Nữ (Đang Thay Đổi)
- Cha hệ: Con theo họ cha. Thừa kế tài sản (đất, nhà, của quý) chủ yếu cho con trai (con trai lớn nhận phần lớn, lo thờ cúng). Con gái cưới chồng về chồng, không thừa kế.
- Hôn nhân: Cũ kia áp đặt “cưới hỏi cha mẹ sắp đặt”, “cưới lấy người cùng dân tộc, cùng gia tộc khác họ” (cấm cưới cùng họ Phó, cùng họ Tráng…). Lễ cưới phức tạp: Đám hỏi (mang rượu, gà, bánh, tiền lễ), đám cưới (rước dâu), lễ “về nhà” (3 ngày sau cưới dâu về nhà cha mẹ ở vài ngày). Hiện nay tự do kết hôn, nhưng vẫn giữ lễ nghi cơ bản.
- Phụ nữ: Gánh vác nặng nề lao động (cày cấy, dệt vải, nuôi con, làm giấy, cúng bái). Tuy nhiên, vai trò của phụ nữ trong việc truyền承 văn hóa giấy, dạy con cháu chữ viết, bài kinh là vô cùng quan trọng. Phụ nữ Pu Péo thường thông minh, khéo tay, cứng cỏi.
4.2. Lễ Hội Đặc Sắc: Lễ Hội “Khao Phạn” (Lễ Mở Đền/ Lễ Cúng Thổ Địa) Và Lễ “Pố Pô”
- Lễ Khao Phạn (thường vào tháng 1, 2 âm lịch): Lễ hội lớn nhất làng, xã. Mục đích: Cúng Thổ Địa, Thần Nông, Thần Rừng, Thần Nước… cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, người khỏe vật lộc.
- Chuẩn bị: Trau heo, gà, rượu, bánh, giấy votive to lớn (giấy tiền to như chiếu, giấy áo quần to như người thật).
- Thần chủ: Làm bằng gỗ hoặc tre, viết tên thần, cắm vào đất tại đền thờ (đền Thổ Địa thường xây đá, nhỏ, ở đầu làng).
- Thầy Mo (Thầy pháp) chủ tế: Đọc kinh bằng tiếng Pu Péo (văn Mo), nhảy múa, rung chuông, gõ trống, điêu khắc trên giấy (vẽ phù, viết chữ).
- Hoạt động vui chơi: Đẩy gậy, ném còn, đua xe cày, hát đối đáp (Slu – hát lái),吹 sáo mộc, nhảy đùm.
- Lễ Pố Pô (Lễ Cúng Tổ Hàng Niên): Diễn ra vào ngày giỗ tổ tiên gia tộc (thường tháng 7 hoặc 10 âm lịch). Tất cả con cháu dòng họ quy tụ về nhà trưởng tộc. Làm bản án mới (nếu cũ rách), cúng rất trang trọng, đọc gia phả, dạy con cháu nhớ nguồn.
4.3. Văn Học Nghệ Thuật: Kho Tàng Truyền Miệng
Người Pu Péo không có chữ viết phổ biến (chữ Pu Péo chỉ dùng trong nghi lễ, ít người biết). Văn học, lịch sử, luật lệ, kinh nghiệm sản xuất… được truyền miệng qua:
Slu (Hát lái/Hát đối đáp): Nam nữ hát đáp nhau trong lễ hội, Tết, cưới hỏi. Nội dung: Khoe đất nước, khoe lao động, tỏ tình, hỏi đố, kể sử sách. Ca điệu cao, vang, bay xa giữa non nước.
Truyện cổ tích, huyền thoại: Về nguồn gốc dân tộc (thần Pán Cổ, thần Nữ Oa), về nghề làm giấy, về các anh hùng địa phương.
Kinh Mo (Văn Mo): Hệ thống kinh văn đặc thù của thầy Mo, dùng cho lễ cúng, chữa bệnh, trừ tà, an hồn. Viết bằng chữ Hán/Nôm hoặc ký hiệu riêng. Đây là “kho tàng tri thức” cần được bảo tồn gấp.
5. Thực Trạng Và Thách Thức: Văn Hóa “Giấy” Đứng Trước Nguy Cơ Mất Mát
Dù có giá trị văn hóa đặc biệt, người Pu Péo và “văn hóa giấy” của họ đang đối mặt với nhiều thách thức lớn:
5.1. Dân Số Ít Và Già Yếu Hóa
Theo số liệu năm 2019, dân số Pu Péo toàn quốc chỉ 1.046 người (chủ yếu ở Hà Giang). Tỷ lệ gia tăng tự nhiên thấp. Nhiều thanh niên ra đi làm việc, kết hôn người dân tộc khác (Mông, Tày, Hán…), con cháu không học tiếng Pu Péo, không biết làm giấy, không hiểu nghi lễ. Nguy cơ “mất người – mất nghề – mất văn hóa” rất thực tế.
5.2. Nghề Làm Giấy Đang Mất Truyền
- Nguyên liệu khan hiếm: Cây Khâu Răng (Gai) bị chặt hái quá độ, không được trồng trọt lại có hệ thống. Phải đi rất xa vào rừng sâu mới tìm được.
- Quá trình thủ công vất vả, năng suất thấp, thu nhập không cao: So với đi làm thuê, bán hàng, du lịch… nghề làm giấy không mang lại kinh tế ngay lập tức. Người trẻ không muốn học.
- Thay thế bằng giấy công nghiệp: Giấy votive in sẵn, giấy tiền Trung Quốc, giấy Dó mua ngoài chợ rẻ, đẹp, tiện lợi đang lấn át giấy tự làm. Nhiều gia đình đã chuyển sang mua giấy đốt Tết, cúng giỗ.
5.3. Tác Động Của Du Lịch Và Hiện Đại Hóa
- Du lịch hóa biểu diễn: Một số điểm du lịch yêu cầu người Pu Péo biểu diễn “làm giấy”, “cúng giấy” theo kịch bản, rút gọn, mất đi tính thiêng liêng, chân thực.
- Thay đổi lối sống: Nhà cửa đổi ngói sóng, sơn đẹp, nội thất hiện đại. Bàn thờ tổ tiên (bản án) bị dời ra nơi kín đáo, ít người quan tâm. Tiếng Việt, tiếng Anh lấn át tiếng Pu Péo trong giao tiếp hàng ngày.
- Giáo dục: Con em đi học xa, ở ký túc xá, ít về nhà, không tiếp xúc với văn hóa gốc.
5.4. Bảo Tồn Chữ Và Kinh Mo
Chỉ còn lại vài ông già (thầy Mo, trưởng gia tộc) biết đọc, viết chữ Pu Péo, biết đọc Kinh Mo, biết làm nghi lễ trọn vẹn. Khi họ qua đời, tri thức đó sẽ mất mãi nếu không kịp ghi âm, ghi hình, biên dịch, dạy truyền thụ.
6. Nỗ Lực Bảo Tồn Và Phát Triển: “Giữ Gìn Linh Hồn Trên Tờ Giấy”
Nhận thức được tầm quan trọng, nhiều cấp độ, nhiều bên đang nỗ lực:
6.1. Chính Sách Của Nhà Nước
- Chương trình mục tiêu Quốc gia giảm nghèo bền vững, chương trình 135, 1750 đầu tư hạ tầng (đường, điện, nước, trường lớp) cho xã Phố Bảng, Sủng Trái.
- Chế độ ưu đãi cho dân tộc thiểu số ít người: Hỗ trợ đất sản xuất, nhà ở, học bổng, y tế, pháp lý.
- Công nhận “Nghề làm giấy truyền thống của người Pu Péo” là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia (Quyết định 2982/QĐ-BVHTTDL năm 2019) – Đây là bước ngoặt quan trọng, tạo cơ sở pháp lý, kinh phí để bảo tồn.
6.2. Mô Hình “Làng Văn Hóa” Và “Người Giữ Nghề”
- Xây dựng Làng văn hóa Pu Péo tại Phố Bảng: Khôi phục nhà trinh túng đá, không gian làm giấy, nhà thờ tổ, khu trưng bày. Tổ chức đội nhóm biểu diễn nghệ thuật, đội làm giấy biểu diễn, hướng dẫn du khách trải nghiệm.
- Tôn vinh “Nghệ nhân nhân dân / Nghệ nhân ưu tú”: Các ông già biết làm giấy, biết chữ, biết Mo (như ông Phó Văn Thép, ông Tráng A Chải… – tên gọi đại diện) được tôn vinh, hưởng chế độ, được mời dạy nghề cho trẻ em tại lớp “Đêm văn hóa”, “Cuối tuần văn hóa”.
- Lớp dạy nghề làm giấy, dạy tiếng Pu Péo, dạy hát Slu, dạy Mo: Được mở tại nhà văn hóa xã, trường tiểu học Phố Bảng. Thu hút một số học sinh, thanh niên quan tâm.
6.3. Nghiên Cứu, Thu Thập, Số Hóa
- Viện Nghiên cứu Dân tộc học, Viện Văn hóa Nghệ thuật, các trường ĐH (ĐH Dân tộc, ĐH Hà Nội, ĐH Tây Bắc…) phối hợp điều tra, ghi âm, ghi hình, quay phim tài liệu về: Quy trình làm giấy, văn bản bản án, kinh Mo, ca điệu Slu, tục lệ cưới xin, tang lễ.
- Xây dựng bộ dữ liệu số, từ điển Pu Péo – Việt, sách “Văn hóa người Pu Péo Hà Giang”, “Nghề làm giấy Pu Péo”.
- Phát hành tem bưu chính, bao bì bưu chính hình ảnh người Pu Péo làm giấy, trang phục, kiến trúc.
6.4. Phát Triển Du Lịch Cơ Bản Văn Hóa (Community-based Tourism)
- Mô hình Homestay văn hóa: Du khách ở nhà người dân, tham gia làm giấy, dệt vải, nấu ăn, học hát Slu, tham gia lễ cúng (nếu được phép, tuân thủ quy tắc).
- Sản phẩm OCOP: Rượu ngô Pu Péo, men rượu truyền thống, khăn quàng dệt tay, túi xách vải thô, mèn men đóng gói… gắn liền thương hiệu “Pu Péo – Đồng Văn”.
- Lợi ích kinh tế từ du lịch, OCOP tạo động lực cho người dân giữ gìn nhà truyền thống, giữ nghề làm giấy, giữ trang phục, giữ tiếng nói.
6.5. Giáo Dục Địa Phương
- Chương trình “Giáo dục địa phương” tại các trường học xã Phố Bảng: Đưa văn hóa Pu Péo vào giờ lên lớp, giờ hoạt động ngoại khóa. Trẻ em được học hát Slu, học làm giấy (đơn giản), học tiếng Pu Péo cơ bản, tìm hiểu gia phả, tục lệ.
7. Góc Nhìn Sâu: Ý Nghĩa Của “Văn Hóa Giấy” Đối Với Nhân Loại
Tại sao chúng ta cần lo lắng và bảo tồn một dân tộc chỉ hơn 1000 người và nghề làm giấy thủ công thô kệch đó?
- Là “Hóa Thạch Sống” Của Văn Hóa Á Đông: Văn hóa thờ cúng tổ tiên bằng “Bản án giấy” của người Pu Péo là một dạng thức rất cổ xưa, có thể xem là “hóa thạch sống” của văn hóa thờ cúng tổ tiên Đông Á. Người Việt, Hán, Triều Tiên, Nhật… xưa kia cũng dùng giấy, treo bản án, nhưng dần chuyển sang bàn thờ gỗ, hương khói. Người Pu Péo giữ nguyên được dạng thức nguyên thủy, tinh khiết nhất: Giấy = Thân thể tổ tiên. Việc nghiên cứu họ giúp hiểu rõ hơn về gốc rễ văn hóa chung của khu vực.
- Triết Lý “Tự Làm – Tự Chịu” Cao Cáo: Trong thời đại tiêu dùng, mua sắm, ngoại bao mọi thứ (mua giấy vàng đốt, thuê người cúng, thuê người lo tang lễ), người Pu Péo kiên định: Con phải tự làm giấy, tự cắt áo quần giấy, tự đốt, tự cầu nguyện. Đó là bài học lớn về trách nhiệm, lòng hiếu thảo, sự chân thành không bị thương mại hóa. “Giấy do con làm, tổ tiên mới nhận” – câu nói này đánh trúng vào lương tri nhân văn.
- Kiến Thức Sinh Thái & Kỹ Thuật Xanh: Quy trình làm giấy từ vỏ cây Gai, dùng tro cây, nước suối, năng lượng mặt trời/lửa củi, không hóa chất, không rác thải độc hại. Sản phẩm giấy bền hàng trăm năm. Đây là mô hình kinh tế tuần hoàn, xanh, bền vững điển hình cần học tập, áp dụng cho ngành công nghiệp giấy hiện đại.
- Đa Dạng Văn Hóa Là Sức Mạnh: Sự tồn tại của người Pu Péo làm giàu đẹp bản đồ văn hóa 54 dân tộc Việt Nam. Mất đi họ, Việt Nam mất đi một mảnh ghép quý giá, một “giọng nói” riêng biệt trong hòa tấu đại đoàn kết.
8. Kết Luận: Giữ Lửa Cho “Chiếc Lá Giấy” Trên Cao Nguyên Đá
Đứng trên đỉnh Mã Pí Lèng, nhìn xuống thung lũng Nho Quế, hay bước chân vào làng Phố Bảng yên tĩnh giữa sương sớm, bạn sẽ thấy những ngôi nhà trinh túng đá im lặng. Nhưng bên trong những bức tường đá đó, trên những kệ cao thiêng liêng, những cuộn Bản án giấy vẫn còn đó – trắng ngà, vàng thời gian, chải viết mực đen còn tươi.
Đó không chỉ là giấy. Đó là linh hồn của một dân tộc. Đó là lịch sử được viết bằng mồ hôi và trí tuệ. Đó là lời hứa của con cháu với tổ tiên: “Chúng con không quên. Chúng con vẫn làm giấy. Chúng con vẫn cúng giấy. Chúng con vẫn nói tiếng Pu Péo. Chúng con vẫn ở đây, trên đất đá này, giữ lửa cho dòng sông văn hóa không bao giờ cạn khô”.
Hành trình bảo tồn “dân tộc Giấy” ở Hà Giang không chỉ là trách nhiệm của chính quyền, các nhà khoa học, quản lý di sản. Đó là trách nhiệm của chúng taeveryone – những người đến thăm, những người chia sẻ, những người tiêu dùng văn hóa, những người con cháu của đất nước này.
Hãy đến Hà Giang, đến Phố Bảng một lần. Không chỉ để check-in, chụp ảnh đẹp. Hãy đến để nghe tiếng búa đập giấy khúc khích từ sau cửa nhà ông già. Hãy đến để nhìn những bàn tay khéo léo cắt giấy tiền, vẽ áo quần cho tổ tiên. Hãy đến để cảm nhận hơi ấm của lửa bếp, mùi rượu ngô, tiếng hát Slu bay xa… Và hãy mang theo một chút “giấy” ấy trong lòng – giấy của sự tử tế, giấy của bản gốc, giấy của sự bền bỉ – để văn hóa “dân tộc Giấy” mãi là một trang sử vàng son, không bao giờ bị xóa nhòa trong dòng chảy thời gian.
Người Pu Péo nhỏ bé về số lượng, nhưng to lớn về giá trị văn hóa. Và “văn hóa giấy” của họ – là minh chứng sống động cho thấy: Con người có thể sống giữa đá, nhưng tâm hồn phải mềm mại như giấy, bền bỉ như xơ gai, và trắng sạch như chính những tờ bản án thờ cúng tổ tiên.