Phú Yên – mảnh đất được mệnh danh là “xuôi nam ngả bắc”, cửa ngõ trung du, biển Đông – không chỉ nổi bật với những bãi biển hoang sơ, đẹp như tranh vẽ hay những đặc sản ẩm thực hấp dẫn. Dưới lớp vỏ bọc hiền hòa, bình yên của ngày nay, Phú Yên giấu kín một kho tàng lịch sử – văn hóa khổng lồ, nơi lưu giữ những trang sử hào hùng, bi tráng và những di sản kiến trúc độc đáo gắn liền với quá trình hình thành, phát triển và bảo vệ Tổ quốc. Khám phá hệ thống di tích lịch sử Phú Yên không đơn thuần là du lịch xem sightseeing, mà là một hành trình “chạm tay” vào dấu ấn thời gian, thấu hiểu cái gốc, cái nguồn và sự hy sinh của các bậc tiền bối trên mảnh đất này.
Có thể bạn quan tâm: Cơm Rang Thập Cẩm Hà Nội: Hương Vị Đậm Đà Của Phố Cổ, Bí Quyết Nấu Ngon Chuẩn Vị Nhà Hàng
I. Tổng Quan Về Di Tích Lịch Sử Phú Yên: Giá Trị Và Ý Nghĩa
Hiện nay, tỉnh Phú Yên có hơn 100 di tích được xếp hạng ở cấp Quốc gia và cấp Tỉnh. Trong đó, có 01 Di tích đặc biệt Quốc gia, 12 Di tích Quốc gia và hàng chục di tích cấp tỉnh. Hệ thống di tích này đa dạng về loại hình: di tích lịch sử cách mạng, di tích lịch sử văn hóa cổ truyền (tháp Chăm, chùa cổ, đình cổ, lăng mộ), di tích địa chất – địa hình gắn liền với truyền thuyết, và các di tích chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ.
Có thể bạn quan tâm: Cửa Khẩu Lào Cai: Hành Trình Khám Phá “ngõ Ngách” Sầm Uất Nhất Phía Bắc – Địa Điểm, Ẩm Thực, Mua Sắm Và Những Bí Mật Chưa Từng Được Kể
Giá trị cốt lõi của các di tích này nằm ở chỗ chúng là chứng vật lịch sử hùng biến, khẳng định chủ quyền biển, đảo, sự phát triển của văn hóa Chăm Pa, quá trình khai phá đất mới của người Việt và truyền thống yêu nước, chống ngoại xâm oai hùng của nhân dân Phú Yên. Việc bảo tồn, tu bổ và quảng bá giá trị các di tích này không chỉ phục vụ công tác giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ mà còn là động lực quan trọng phát triển du lịch văn hóa, du lịch đỏ – một mũi nhọn kinh tế của tỉnh.
Có thể bạn quan tâm: Diện Tích Phố Cổ Hội An: Toàn Cảnh Kiến Trúc, Lịch Sử Và Giá Trị Di Sản Thế Giới
II. Di Tích Đặc Biệt Quốc Gia Nghĩa Trũng: Biểu Tượng Của Tinh Thần “Non Sông Bày Tỏ Tình”
Không thể nói về lịch sử Phú Yên mà không nhắc đến Di tích Đặc biệt Quốc gia Nghĩa Trũng (huyện Tuy An). Đây là di tích duy nhất của Phú Yên được công nhận Đặc biệt Quốc gia (Quyết định số 1423/QĐ-TTg ngày 27/9/2020) và là biểu tượng tinh thần, niềm tự hào lớn nhất của người dân địa phương.
1. Bối cảnh lịch sử: Cuộc khởi nghĩa Canh Thìn (1704) và sự hy sinh của các vị tướng领
Nghĩa Trũng gắn liền với cuộc khởi nghĩa Canh Thìn (1704) do các vị tướng领: Trần Thượng Xuyên, Trần Công Trà, Trần Văn Tuân (ba anh em nhà Trần) cùng Vũ Thế Kỳ, Nguyễn Thượng Hiền, Nguyễn Văn Kiên… lãnh đạo. Đây là cuộc khởi nghĩa nông dân đầu tiên ở Đàng Trong (Nam Hà) chống lại chúa Nguyễn Phúc Chu, phản đối áp bức, bóc lột, đòi tự do, hạnh phúc cho dân.
Cuộc khởi nghĩa dù thất bại do chênh lệch lực lượng, nhưng nó đã rung chuyển cả Đàng Trong. 18 vị tướng领 và hàng nghìn quân nghĩa quân, dân chúng đã hy sinh tại đồi Trũng (nay là Nghĩa Trũng). Trước khi chết, các vị tướng领 đã để lại những bài thơ hùng tráng, bi tráng khắc trên đá (nay được bảo quản tại nhà stele), thể hiện khí节 cao cả: “Non sông bày tỏ tình / Lịch sử ghi danh tiếng / Nghìn xưa người nghĩa tử / Một chết báo king thanh”.
2. Kiến trúc và không gian di tích hiện nay
Khu di tích Nghĩa Trũng trải dài trên diện tích gần 20 ha, bao gồm các hạng mục chính:
Bia đá ghi tên 18 vị tướng领: Nằm ngay trung tâm, là nơi thờ phụng chính.
Nhà Stele (Nhà bia): Bảo quản 02 tấm bia đá quý giá: Bia “Nghĩa Trũng ký” (do ông Phan Thanh Giản làm vào năm 1865) và Bia “Tháp bi 18 vị tướng领” (khắc thơ của các vị tướng领 trước khi tử đạo). Đây là hai tài liệu lịch sử nguyên bản cực kỳ hiếm có, giá trị lớn cho nghiên cứu văn học, lịch sử, chữ Nôm.
Tháp mộ 18 vị tướng领: Kiến trúc hình tháp Chăm, biểu tượng cho sự dung hợp văn hóa.
Nhà truyền thống, nhà triển lãm: Trưng bày hiện vật, tư liệu, mô hình phục dựng hiện trường chiến đấu.
Cây đa cổ thụ: Cây đa trăm năm tuổi chứng kiến lịch sử, được ví như “người chứng sử” sống.
3. Giá trị giáo dục và du lịch
Mỗi năm, dịp Tết Nguyên đán, Giỗ Tổ Hùng Vương (tháng 3 âm lịch) và ngày 18/1 (ngày hy sinh của 18 vị tướng领), Nghĩa Trũng đón hàng chục nghìn lượt người đến hương, viếng, tưởng niệm. Đây là “điểm đỏ” quan trọng nhất, nơi giáo dục truyền thống yêu nước, dạy nhớ nguồn cho thanh niên, học sinh toàn tỉnh và du khách khắp nơi. Không khí trang trọng, hiền hòa giữa rừng thông, cây đa cổ kính khiến bất kỳ ai đặt chân đến đây cũng cảm nhận được hơi thở của lịch sử.
III. Hệ Thống Di Tích Chăm Pa: Dấu Vết Của Một Vương Quốc Cổ Xưa
Phú Yên là một trong những trung tâm văn hóa Chăm Pa sớm phát triển và để lại nhiều di tích nhất ở miền Trung (sau Quảng Nam, Bình Định). Các tháp Chăm tại Phú Yên không chỉ là kiến trúc tôn giáo mà còn là bằng chứng cho sự phát triển của nghệ thuật điêu khắc, kiến trúc gạch Chăm Pa đặc trưng.
1. Tháp Nhạn (Tháp Chăm Nhạn) – Di tích Quốc gia (TP. Tuy Hòa)
Nằm trên đỉnh đồi Nhạn, bờ sông Cù, Tháp Nhạn được xây dựng vào cuối thế kỷ 11, đầu thế kỷ 12 (dưới triều vua Jaya Indravarman III), thờ thần Shiva – vị thần tối cao trong đạo Hindu.
Kiến trúc: Tháp gồm 03 phần: Cửu long (cơ sở), Tháp thân (bộ thân) và Tháp mái (ngóc). Đặc biệt, Tháp Nhạn không có cửa giả ở 3 phía còn lại như các tháp Chăm khác, chỉ có một cửa chính hướng Đông. Hệ thống trang trí trên thân tháp (bông hồng, lá sen, dây leo, hình người, thú) được thực hiện rất tinh xảo, mềm mại, đạt đỉnh cao nghệ thuật điêu khắc Chăm Pa phong cách Bình Định.
Bản bia đá: Tại tháp từng có bản bia đá khắc chữ Chăm và Phạn (Sanskrit) ghi lại việc vua Jaya Indravarman III dâng hiến đất đai, nô lệ, của báu cho tháp. Bản bia này hiện được bảo tàng tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (Hà Nội), bản sao tại Bảo tàng tỉnh Phú Yên.
Giá trị: Tháp Nhạn là minh chứng cho sự thống trị và phát triển văn hóa Chăm Pa tại vùng đất này trước khi người Việt nam tiến.
2. Tháp Đá Bia (Tháp Chăm Đá Bia) – Di tích Quốc gia (Huyện Tuy An)
Nằm trên đỉnh núi Đá Bia (ngọn núi hình tháp đặc trưng cổng vào Phú Yên từ phía Bắc), Tháp Đá Bia được xây vào thế kỷ 12-13.
Đặc điểm: Khác với Tháp Nhạn được xây bằng gạch, Tháp Đá Bia được xây bằng đá granit (đá núi) cắt khối, xếp chồng lên nhau không dùng keo gạch. Đây là loại hình kiến trúc Chăm Pa hiếm gặp (thường chỉ thấy ở Tháp Đá Bia và Tháp Bành – Bình Định).
Vị trí chiến lược: Nằm trên đỉnh núi cao, tháp vừa làm nơi thờ phụng, vừa làm điểm quan sát, biển hiệu cho tàu thuyền ra vào cửa sông Cù, cửa Đại Lãnh. Từ đỉnh tháp nhìn ra biển bao la, núi non hùng vĩ, hiểu tại sao người Chăm chọn nơi này để xây tháp.
3. Tháp Hòa Phong (Tháp Chăm Hòa Phong) – Di tích Quốc gia (Huyện Tây Hòa)
Nằm ở xã Hòa Phong, tháp được xây dựng vào thế kỷ 9-10 (sớm hơn Tháp Nhạn và Tháp Đá Bia). Tháp Hòa Phong có quy mô nhỏ hơn nhưng giữ được nhiều nét nghệ thuật nguyên thủy, mạnh mẽ của giai đoạn đầu văn hóa Chăm Pa (phong cách Mỹ Sơn E1). Tháp thờ thần Shiva dưới dạng Linga – Yoni. Việc phát hiện Tháp Hòa Phong khẳng định sự hiện diện sớm của Chăm Pa tại miền Bắc tỉnh Phú Yên ngày nay.
4. Ý nghĩa chung của hệ thống tháp Chăm Phú Yên
Hệ thống 3 tháp chính (Nhạn, Đá Bia, Hòa Phong) cùng với các hiện vật, bia đá, phù điêu (Linga – Yoni, Ganesha, Brahma, Vishnu, các nữ thần Apsara…) được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Phú Yên, tạo nên một “bộ sưu tập Chăm Pa” rất giá trị. Chúng chứng minh Phú Yên từng là vùng đất quan trọng (Kauthara, Vijaya) trong vương quốc Chăm Pa, nơi giao thoa, dung nhậm giữa văn hóa Ấn Độ – Hà Lan (Hindu – Phật giáo) và văn hóa bản địa.
IV. Di Tích Lịch Sử Cách Mạng: Lửa Kháng Chiến Cháy Đỏ Trên Mảnh Đất “Xương Sắt”
Phú Yên là “xương sắt” của khu vực Trung Tây Nguyên, nơi nổ ra nhiều phong trào đấu tranh anh hùng chống Pháp, chống Mỹ. Hệ thống di tích cách mạng phân bố khắp các huyện, thị xã, thành phố.
1. Căn cứ kháng chiến Phú Yên (Huyện Sơn Hòa) – Di tích Quốc gia
Nằm sâu trong rừng nguyên sinh núi Cả (huyện Sơn Hòa), Căn cứ kháng chiến Phú Yên được thành lập năm 1946, là nơi đặt Ban Chaprovincial ủy Phú Yên, các cơ quan quân chính quan trọng trong kháng chiến chống Pháp.
Bố cục: Gồm khu nhà ở, làm việc (nhà sàn, nhà đất), hầm hỏa lực, hầm phòng không, bếp nấu, giếng nước, sân bay cỏ… được xây dựng rất khéo léo, ngụy trang dưới tán rừng rậm.
Sự kiện lịch sử: Tại đây, năm 1947, Ban Chaprovincial ủy đã quyết định thành lập Đoàn Việt Nam Tuyên Truyền Giải Phóng (tiền thân Đội Việt Nam Tuyên Truyền Giải Phóng – nay là Đội Kịch nói Nhân dân Việt Nam). Đây là nơi sanh ra nhiều tác phẩm nghệ thuật phục vụ cách mạng, khích lệ tinh thần quân dân.
Giá trị hiện nay: Căn cứ đã được phục dựng, bảo tồn khá nguyên vẹn. Du khách đến đây không chỉ tham quan mà còn trải nghiệm đi rừng, leo dốc, tìm hiểu cuộc sống bí mật, gian khổ nhưng đầy lý tưởng của cán bộ chiến sĩ thời kháng chiến.
2. Di tích Làng Cổ Mô (Huyện Sông Cầu) – Di tích Quốc gia
Làng Cổ Mô (nay thuộc xã Cầu Bà, huyện Sông Cầu) nổi tiếng với phong trào “Cổ Mô – Cái tơ” đầu thế kỷ 20.
Bối cảnh: Năm 1930, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương (chi bộ Cổ Mô – chi bộ đầu tiên tại Phú Yên), nhân dân Cổ Mô đã nổi dậy phá bỏ trạm thuế, tù giam, tấn công cơ quan chính quyền thực dân Pháp. Đây là đỉnh cao của phong trào Xô viết Nghệ – Tĩnh tại Phú Yên.
Di tích còn lại: Nhà thờ Cổ Mô (nơi họp mặt, quyết định khởi nghĩa), bia ghi nhớ sự kiện, mộ các liệt sĩ. Làng Cổ Mô trở thành biểu tượng của tinh thần “đánh giặc anh hùng, làm giàu lo lương” của nhân dân vùng biển.
3. Khu di tích Bãi Ông (Huyện Đồng Xuân) – Di tích Quốc gia
Nằm ở xã Hòa Tân, huyện Đồng Xuân. Đây là nơi diễn ra Trận Bãi Ông (tháng 2/1946) – trận đánh lớn đầu tiên của quân dân Phú Yên chống Pháp sau khi tuyên bố độc lập.
Lịch sử: Dưới sự chỉ huy của Bí thư tỉnh ủy Nguyễn Thái (sau là Bí thư Trung ương), quân khu vực 5 phối hợp dân quân các huyện Đồng Xuân, Tây Hòa, Sơn Hòa đánh diệt据点 Bãi Ông, giải phóng một vùng lớn, tạo tiền đề cho Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 sau này.
Hiện trạng: Khu di tích có bia thắng lợi, nhà truyền thống, mộ liệt sĩ tập thể. Nơi đây thường xuyên tổ chức sinh hoạt đoàn hội, đảng, hội và du lịch đỏ.
Có thể bạn quan tâm: Di Tích Lịch Sử Văn Hóa: Dấu Ấn Thời Gian Và Hồn Cốt Dân Tộc
4. Các di tích cách mạng khác nổi bật:
Địa đạo Cù Mông (Huyện Phú Hòa): Hệ thống hầm đường dài, phức tạp, nơi quân dân ẩn nấp, sinh hoạt, chiến đấu trong kháng chiến chống Mỹ.
Căn cứ Rừng Tràm (Huyện Tây Hòa): Nơi đặt Bộ chỉ huy Quân khu 5, Ban Chaprovincial ủy Phú Yên thời kỳ kháng chiến chống Mỹ.
Nhà tù Phú Yên (TP. Tuy Hòa): Nơi giam giữ nhiều chiến sĩ cộng sản yêu nước, tiêu biểu là đồng chí Lê Hồng Phong (Tổng thư ký đầu tiên của Đảng) từng bị giam tại đây năm 1939-1940. Hiện nhà tù đã được di dời, bảo tồn một phần tại khu di tích Nghĩa Trũng và Bảo tàng tỉnh.
V. Di Tích Văn Hóa – Tín Ngưỡng Dân Gian: Hồn Cốt Của Văn Hóa Vùng
Bên cạnh các di tích lịch sử chính trị, quân sự, Phú Yên còn sở hữu hệ thống di tích văn hóa, tín ngưỡng dân gian cực kỳ phong phú, phản ánh đời sống tinh thần, tín ngưỡng và nghệ thuật kiến trúc dân gian.
1. Chùa Ông (Chùa Pháp Vương) – TP. Tuy Hòa – Di tích Quốc gia
Được xây dựng năm 1917 bởi vị Hòa thượng Thích Trí Thiền (người Quảng Nam). Chùa nằm trên lô đất rộng, kiến trúc phong cách “Nội – Ngoại” (chữ Khẩu), mái ngói lợp hình vẩy cá, trang trí hình rồng, phượng, long vân, phúc lộc thọ rất tinh xảo.
Đặc biệt: Chùa thờ Phật Thích Ca Mâu Ni, nhưng cũng thờ Thánh Mẫu (Thiên Hậu), Quan Công, Đức Ông (Ông Tế – Thổ địa) – thể hiện tôn giáo đa nguyên, hòa đồng (Phật – Đạo – Nho – Tín ngưỡng dân gian).
Giá trị: Là trung tâm Phật giáo, văn hóa lớn của Phú Yên, nơi lưu giữ nhiều tượng Phật gỗ cổ, bia đá, đối câu quý. Mỗi năm lễ Vu Lan, Tết Nguyên đán, chùa đón hàng nghìn Phật tử, người dân đến lễ Phật, cầu an.
2. Đình Cổ An Thổ (Xã An Thổ, Huyện Tuy An) – Di tích Quốc gia
Đình An Thổ được xây dựng đầu thế kỷ 19 (khoảng năm 1830-1840), thờ Thành Hoàng làng (Thần bảo hộ) và Tiền Hiền, Hậu Hiền (người có công lập làng).
Kiến trúc: Kiến trúc đình chùa truyền thống miền Trung: Khung gỗ lim, trắc, sơn đen sơn vàng, đắp vỏ ốc, trang trí khắc họa “Long, Lân, Quy, Phượng”, “Tùng, Cúc, Trúc, Mai”, câu đối chữ Nôm, chữ Hán khắc trên cột, kèo, bổng. Bộ gỗ đắp, gỗ chồng, gỗ bồng được khắc họa rất sống động, đạt trình độ nghệ thuật cao.
Lễ hội: Lễ hội Đình An Thổ (tháng 2 âm lịch) là lễ hội lớn, giữ gìn nhiều nghi thức cổ truyền (lễ tế, hát bội, võ thuật, trò chơi dân gian), thu hút đông đảo người dân vùng lân cận.
3. Lăng Ông Nam Hải (Lăng Cá Voi) – Các điểm tại Sông Cầu, Tuy An, Sông Hinh
Phú Yên là tỉnh có số lượng Lăng Ông Nam Hải (thờ cá voi) nhiều nhất và đẹp nhất miền Trung.
Văn hóa: Tín ngưỡng Ông Nam Hải là tín ngưỡng đặc trưng của dân cư biển Việt Nam chung và Phú Yên riêng. Người dân tin cá voi là “Ông Nam Hải” – vị thần bảo hộ cho ngư dân ra khơi an toàn, bắt cá nhiều.
Di tích tiêu biểu: Lăng Ông Nam Hải xã Hòa Hiệp (Tuy An), Lăng Ông xã Xuân Đài (Sông Cầu), Lăng Ông xã Đức Bình (Sông Hinh). Các lăng thường được xây rất trọng thể, trang trọng, bên trong bảo quản xương cá voi khổng lồ (xương sọ, xương sống, xương sườn) đã trăm năm tuổi, cùng các bài vị, mộc, long văn, phù hiệu phong tặng của các vua Nguyễn. Đây là di sản văn hóa phi vật thể quý giá, cần được bảo tồn gắn liền với du lịch cộng đồng.
4. Di tích Lăng Chủ nghĩa Trương Văn Bảng (Huyện Đồng Xuân)
Trương Văn Bảng (1752-1822) là mandarin tài ba, có công lớn trong việc khai phá, thiết lập hành chính, dạy dân canh tác, dệt vải, làm gốm tại vùng cao Đồng Xuân. Người dân nơi đây tôn sùng ông như “Chúa cai” (Chủ nghĩa). Lăng mộ ông được xây dựng trang trọng, là nơi thờ phụng thường niên của đồng bào dân tộc Ba Na, Hrê và người Kinh trong vùng. Di tích này chứng minh chính sách “Vương triều nhượng đất, thổ ty an dân” và sự đoàn kết các dân tộc trong lịch sử khai phá đất mới.
VI. Di Tịch Thiên Nhiên – Lịch Sử: Khi Thiên Nhiên Và Con Người Hợp Nhất
Một số di tích tại Phú Yên có giá trị kép: vừa là di sản thiên nhiên đẹp tuyệt trần, vừa gắn liền với lịch sử, truyền thuyết.
1. Đá Bia (Nhà Mát Đá Bia) – Di tích Quốc gia
- Thiên nhiên: Ngọn núi đá granit đơn độc, hình nón cụt, cao 706m, nổi bật giữa đồng bằng. Đỉnh núi có khối đá lớn hình bàn tay khổng lồ (Đá Bia). Từ đỉnh nhìn ra toàn cảnh cửa sông Cù, biển Đông, đê Đá Rằng, núi Chóp Chài…
- Lịch sử – Văn hóa:
- Chúa Nguyễn Phúc Khoát (thế kỷ 18) từng đến đây, khắc chữ “Thiên hạ đệ nhất sơn” (Ngọn núi đẹp nhất thiên hạ) trên vách đá (nay đã mờ, có bia ghi lại).
- Vua Minh Mạng đặt làm ranh giới giữa Phủ Phú Yên và Phủ Bình Thuận.
- Pháp từng xây trạm quan trắc, pháo đài trên đỉnh.
- Gắn liền truyền thuyết “Đá Bia chở chữ” và Tháp Chăm Đá Bia trên đỉnh.
- Du lịch: Hiện là điểm check-in “sống ảo” nổi tiếng, đường leo núi đã được đầu tư thang gỗ, an toàn, phù hợp leo núi khám phá (trekking).
2. Gành Đá Đĩa (Huyện Tuy An) – Di tích Quốc gia / Di sản địa chất
- Địa chất: Hàng chục ngàn cột đá bazan hình lăng trụ (4-6-8 cạnh) xếp chồng chằng chịt, hình thành bởi dòng dung nham núi lửa phun trào gặp nước biển đóng băng nhanh 수백 triệu năm trước. Độc đáo, hùng vĩ, hiếm có ở Việt Nam và thế giới.
- Lịch sử: Khu vực này từng là căn cứ, điểm tựa của quân dân huyện Tuy An trong kháng chiến chống Mỹ. Các hang động tự nhiên giữa các khối đá bazan được dùng làm nơi ẩn nấp, kho chứa, bệnh viện da liễu.
- Giá trị: Đang được đề xuất UNESCO công nhận là Di sản địa chất thế giới. Là điểm đến “hot” nhất Phú Yên hiện nay, thu hút du khách khoa học, thám hiểm và du lịch sinh thái.
3. Vịnh Xuân Đài – Cửa Sông Cầu – Mũi Đá Bia (Khu di tích danh thắng)
Khu vực này gắn liền với lịch sử biển: Cổ là cảng biển buôn bán sầm uất của Chăm Pa và người Việt (cảng Vũng Lắm, cảng An Hòa), nơi tàu thuyền Trung Quốc, Nhật Bản, Tây phương ra vào. Trong kháng chiến, đây là tuyến đường vận tải vũ khí, lương thực từ Bắc ra biển, vào bờ (đường mòn Hồ Chí Minh trên biển). Mũi Đá Bia là mốc địa lý quan trọng, điểm neo đậu an toàn cho tàu cá bão to.
VII. Công Tác Bảo Tồn, Tu Bổ Và Xúc Tiến Giá Trị: Thách Thức Và Giải Pháp
Mặc dù sở hữu tiềm năng lớn, công tác bảo tồn di tích lịch sử Phú Yên vẫn đối mặt nhiều thách thức:
1. Thách thức:
Hạn chế kinh phí: Ngân sách nhà nước cho bảo tồn, tu bổ thường chỉ đáp ứng được phần nhỏ (tu bổ khẩn cấp, chống thấm, sửa chữa nhỏ). Nhiều di tích cấp tỉnh, di tích Chăm Pa ở vùng sâu, vùng xa bị xuống cấp nặng, nguy cơ sập.
Ảnh hưởng của thời tiết, thiên nhiên: Khí hậu khắc nghiệt (nắng nóng, mưa bão, mặn biển, lũ lụt) làm hư hỏng vật liệu xây dựng (gạch Chăm, gỗ lim, đá granit) rất nhanh.
Đô thị hóa, dân cư sinh sống tại di tích: Nhiều di tích (đình, chùa, lăng mộ) nằm ngay trung tâm dân cư, bị chen chúc, xây dựng xung quanh làm mất cảnh quan, mất không gian bảo vệ di tích.
Thiếu nhân lực chuyên môn: Số lượng nhân viên quản lý, bảo vệ di tích ít, thiếu chuyên môn về bảo tồn di tích (đặc biệt là di tích Chăm Pa, di tích kiến trúc gỗ).
Xúc tiến du lịch chưa đồng bộ: Một số di tích chỉ tập trung tu bổ phần chính, bỏ quên phần không gian xung quanh, đường đi, dịch vụ hỗ trợ. Khai thác du lịch tại một số nơi còn tự phát, thiếu sản phẩm tour chuyên nghiệp, thiếu giải thuyết đa ngôn ngữ.
2. Giải pháp và định hướng:
Xã hội hóa kinh phí: Khuyến khích, huy động tài chính từ doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân (tín chủ, người hiền) tham gia tu bổ, bảo tồn theo quy định của Luật Di sản văn hóa.
Khoa học hóa bảo tồn: Áp dụng công nghệ mới (scan 3D, mô hình hóa số, vật liệu bảo tồn hiện đại) cho công tác khảo cứu, lưu trữ số, tu bổ. Đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ quản lý di tích.
Quy hoạch không gian bảo vệ: Rà soát, công bố ranh giới di tích, vùng bảo vệ I, II chặt chẽ. Di dời dân cư ra khỏi lõi di tích (nếu cần) có kế hoạch, nhân văn.
Phát triển du lịch văn hóa bền vững: Xây dựng các tuyến tour liên kết di tích: Tuyến Đỏ (Nghĩa Trũng – Căn cứ Sơn Hòa – Làng Cổ Mô – Bãi Ông), Tuyến Văn hóa Chăm Pa (Tháp Nhạn – Tháp Đá Bia – Tháp Hòa Phong – Bảo tàng tỉnh), Tuyến Tín ngưỡng – Sinh thái (Đá Bia – Gành Đá Đĩa – Lăng Ông – Chùa Ông). Đầu tư giải thuyết số (QR code, AR/VR), trung tâm du khách, dịch vụ ăn uống, lưu trữ văn minh.
Giáo dục truyền thống: Tăng cường chương trình “Di tích đến trường”, “Học sinh đến di tích”, kết hợp với giáo dục địa phương, lịch sử Đảng, lịch sử tỉnh.
VIII. Kết Luận: Phú Yên – Nơi Lịch Sử Nói Chuyện Bằng Đá, Bằng Gỗ, Bằng Tim Người
Dù du lịch biển Phú Yên đang “bùng nổ” với những bãi biển như Kỳ Cơ, Bình Tiên, Môn, Bãi Xép, Đá Đĩa… nhưng hệ thống di tích lịch sử mới là “xương sống” văn hóa, là linh hồn của mảnh đất này. Từ những tảng đá bazan cổ xưa tại Gành Đá Đĩa, những khối gạch Chăm đỏ rực tại Tháp Nhạn, Tháp Đá Bia, đến những nét khắc chữ Nôm trên bia đá Nghĩa Trũng, những cột gỗ lim sơn đen tại Đình An Thổ, hay những hang hầm bí mật tại Căn cứ Sơn Hòa… tất cả đều kể cho chúng ta nghe một câu chuyện duy nhất: Câu chuyện về một mảnh đất kiên cường, một dân tộc thông minh, sáng tạo và lòng yêu nước thiêng liêng.
Đến với Phú Yên hôm nay, hãy dành thời gian không chỉ cho biển xanh cát trắng. Hãy ghé Nghĩa Trũng để thắp một nén hương, cảm nhận hơi thở của 18 vị tướng领. Hãy leo lên Tháp Nhạn ngắm hoàng hôn buông xuống sông Cù, tưởng tượng những tiếng chuông Chăm Pa ngàn xưa. Hãy đặt chân đến Căn cứ Sơn Hòa lắng nghe tiếng gió rừng kể về những năm tháng khói lửa. Hãy ngắm nhìn Gành Đá Đĩa chiêm ngưỡng tài hoa của thiên nhiên và sự khéo léo của người xưa biến đá thành nhà, thành lịch sử.
Mỗi di tích là một trang sách mở. Việc bảo tồn và quảng bá chúng không chỉ là trách nhiệm của chính quyền, ngành Văn hóa – Thể thao – Du lịch, mà là trách nhiệm chung của toàn thể người dân Phú Yên và mỗi du khách đặt chân đến đây. Chỉ khi hiểu được quá khứ, chúng ta mới trân trọng hiện tại và xây dựng được tương lai rạng ngời cho “mảnh đất xuôi nam ngả bắc” này.
Phú Yên – Di tích lịch sử – Không chỉ là quá khứ, mà là hiện tại và tương lai.